بيىلعى جازدا شەتەلدىك جۋرناليستەردىڭ بىرىنە بەرگەن سۇحباتىندا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين بىلاي دەدى: «باراك وباما رەسەيلىكتەرگە جاقسى كورىنۋى ءۇشىن جۇمىس ىستەمەيدى. مەن دە امەريكالىقتارعا جاقسى كورىنەيىن دەپ ەمەس, ءوز سايلاۋشىلارىمنىڭ سەنىمىن اقتاۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەيمىن». بۇل تاۋىپ ايتىلعان ءسوز دەسەك تە الەمدە 200-دەن استام مەملەكەت بولسا, سولاردىڭ بارلىعىنىڭ سايلانبالى باسشىلارى ءوز حالقىنىڭ العىسىنا بولەنگەندەر دەي المايمىز.
بيىلعى جازدا شەتەلدىك جۋرناليستەردىڭ بىرىنە بەرگەن سۇحباتىندا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين بىلاي دەدى: «باراك وباما رەسەيلىكتەرگە جاقسى كورىنۋى ءۇشىن جۇمىس ىستەمەيدى. مەن دە امەريكالىقتارعا جاقسى كورىنەيىن دەپ ەمەس, ءوز سايلاۋشىلارىمنىڭ سەنىمىن اقتاۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەيمىن». بۇل تاۋىپ ايتىلعان ءسوز دەسەك تە الەمدە 200-دەن استام مەملەكەت بولسا, سولاردىڭ بارلىعىنىڭ سايلانبالى باسشىلارى ءوز حالقىنىڭ العىسىنا بولەنگەندەر دەي المايمىز.ەگەر باسشىلارى حالقىنىڭ كوڭىلىنەن شىقسا, تولاستاۋدىڭ ورنىنا جالعاسىپ جاتقان الەۋمەتتىك نارازىلىقتار, ءتىپتى, بيلىكتەگى توڭكەرىستەر بولماس ەدى عوي.
نارىقتىق قاتىناستار قالىپتاسقان ەلدەردە مەملەكەت باسشىلارى نەگىزىنەن بەلگىلى ءبىر توپتىڭ نەمەسە ساياسي پارتيالاردىڭ مۇددەلەرىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن سايلاناتىنى ايدان انىق. سوندىقتان, حالىقتىق سايلاۋدان ءوتتى دەگەنىمىزبەن ولار نەگىزىنەن سول پارتيالار مەن توپتاردىڭ مۇددەسى اۋقىمىنان شىعا المايدى. ەرتە مە, كەش پە, ايتەۋىر ءبىر بۇل ارناعا ءبىزدىڭ دە تۇسەرىمىز اقيقات. ال ازىرگە قازاقستاندى, بۇقارانى باقىتتى ەتۋدى ماقسات تۇتقان ۇلتىمىزدىڭ ادال ۇلى باسقارىپ وتىر دەگەن ءسوزدى باتىل سەنىممەن ايتامىز. ءبىز ەمەس-اۋ, مۇنى شەتەلدىكتەر دە تالاي رەت ايتقان بولاتىن. ماسەلەن, ماقالامىزدىڭ باسىندا ەسىمى اتالعان ۆلاديمير پۋتين ءبىر سوزىندە بىلاي دەدى: «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وتە نازىك جاندى ادام. بەلگىلى ءبىر ءتۇيىندى ماسەلەلەردى شەشۋگە كەلگەندە «مۇنىڭ ءوزى حالىقتارىمىزدىڭ ومىرىنەن قالاي كورىنىس تابار ەكەن؟» دەپ الادى. ول ەشقاشان دا ءوز حالقىن, قازاقستاندى, قازاقستان مۇددەسىن ەستەن شىعارمايتىن تۇلعا». باسقا ەلدىڭ باسشىسى ءبىزدىڭ ەلباسىمىزعا وسىنداي باعا بەرسە, بۇل باعانىڭ ءوزى اقيقاتپەن ەتەنە دەۋگە بولادى. سەبەبى, ءبىزدىڭ ءبارىمىز دە ەلباسىمىزدىڭ اتقارۋشى بيلىكتەگى لاۋازىمدى تۇلعالارعا بەرگەن ءاربىر تاپسىرماسىندا ۇنەمى «ءبىزدىڭ ەكونوميكاداعى ءاربىر جەتىستىگىمىزدىڭ ناتيجەسى حالقىمىزدىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىنان كورىنىس تابۋى ءتيىس», دەپ وتىراتىنىن ەستىپ ءجۇرمىز عوي. بۇل ناعىز حالىقشىل, قالىڭ بۇقارانىڭ جاعدايىن جادىنان ەشقاشان دا شىعارمايتىن باسشىنىڭ ءسوزى. مەن ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋ جولىنا ۇنەمى ءۇڭىلىپ, عىلىمي ساراپتاما جاسايمىن. سول ساراپتامالارىمدا قازاقستانىمىزدىڭ جىلدان-جىلعا وركەندەپ, دامىپ بارا جاتقانىن جانە ەل بولاشاعى جارقىن ەكەنىن انىق كورەمىن. سوندا وسىنداي قارقىندى دامۋىمىزدىڭ باستى سەبەبى نە دەگەن سۇراقتى وزىمە-ءوزىم قويامىن دا جاۋابىن تاعى دا ءوزىم بەرەمىن. ول جاۋاپ بىلايشا ورنەكتەلەدى: «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى حالىقتىڭ ناعىز قايناعان ورتاسىنان شىققان تۇلعا. ول بۇل قىزمەتىنە اسپاننان توپ ەتىپ تۇسكەن جوق, تومەننەن جوعارى قاراي ساتىلاپ كوتەرىلىپ, ۇلكەن دايىندىقپەن جەتتى. مىنە, سوندىقتان دا ول حالىقشىل. حالىقشىل باسشىنىڭ ءىسى جەمىستى. ويتكەنى قالىڭ بۇقارانىڭ جاعدايىن جاقسارتۋدى مۇرات تۇتقان باسشى ارقاشاندا ءوز ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, «قايتسەم ەڭبەگىم جەمىستى بولادى» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن ىزدەيدى. ال ىزدەنىس مۇراتقا جەتكىزەتىن جالعىز جول. ولاي بولسا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇل قىزمەتىنە ۇلكەن دايىندىقپەن, زور بىلىممەن كەلگەن تۇلعا. سوندىقتان دا, ونىڭ ەڭبەگى جەمىستى».
ءيا, قازاقستان جانە ونىڭ ەگەمەندىگىن جاريالاعاننان كەيىنگى العاشقى ونجىلدىقتاردىڭ ادام سەنگىسىز ناتيجەلەرى جايلى ءالى تالاي جازىلار. جالپى العاندا, قازىردىڭ وزىندە تاۋەلسىزدىگىن «كەشە عانا» جاريالاعان ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى الەمگە كەڭ تانىمال قۇرمەتتى تۇلعالاردىڭ ءبىرى. بىرەۋلەردى حالقىنىڭ سانىنىڭ كوپتىگى ءۇشىن, ەندى ءبىر مەملەكەت باسشىلارىن اسكەرى جاراقتانعان جويقىن قارۋدى ەسكەرىپ, تاعى ءبىر مەملەكەت باسشىلارىن الىپ ەكونوميكاسى نەمەسە وزىق تەحنولوگياسى ءۇشىن ءبىلىپ, سىيلاپ جاتاتىن بولسا, قازاقستاندا مۇندايدىڭ بىردە-ءبىرى جوق. ءبىز قازاق ۇلتى الەمگە تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن عانا تولىق تانىلا باستادىق. حالقىمىزدىڭ سانى ەندى عانا 17 ميلليوننان استى. اسكەرىمىز شەكارامىزدى قورعاي السا سول. ويتكەنى كسرو-دان مۇراعا قالعان يادرولىق وقتۇمسىقتار مەن بالليستيكالىق زىمىرانداردان ءوز ەركىمىزبەن باس تارتتىق. جۇرتتى تامساندىراتىنداي وزىق تەحنولوگيامىز دا جوق. تابيعي, جەراستى بايلىقتارىنا كەلەتىن بولساق, بۇل جاعىنان دا رەسەي مەن قىتايدىڭ الدىنا تۇسە المايمىز. كومىرسۋتەكتەرى جايلى سويلەسەك, بۇل جاعىنان بىزدەن گورى ۆەنەسۋەلا, ساۋد ارابياسى, كۋۆەيت, يران سەكىلدى مەملەكەتتەر الدەقايدا بايىراق. رەسەي الەمدىك كومىرسۋتەكتەرى رىنوگىندا 20 پايىزدىق ۇلەسى بار مەملەكەت. ال ءبىزدىڭ بولاشاقتاعى ءۇمىتىمىز بار بولعانى العاشقى وندىققا كىرۋ. سولاي بولا تۇرسا دا قازاقستان جانە مەملەكەت باسشىسى بۇكىلالەمدىك تانىمالدىق پەن قۇرمەتكە يە. نەگە بۇلاي دەپ سۇراق قويىپ كورسەك ءبارى مەملەكەتتىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن ءبىلىمدى جانە كورەگەن ساياساتى بىزگە وسىنداي تانىمالدىق پەن سىي-قۇرمەت اپەردى دەپ تۇجىرىمداۋعا دالەلدەر تولىق جەتكىلىكتى. ەكونوميكاداعى قارقىندى ءوسىپ, بۇدان 23 جىل بۇرىنعى كسرو دەرجاۆاسىنىڭ قيراندىسىنان الەمگە تانىمال, الەمدە قۇرمەتتى مەملەكەتكە اينالۋ, ءسوز جوق, ەلباسىنىڭ ءبىلىمدى, عىلىمي نەگىزدى قىزمەتىنىڭ جەمىسى.
ارىدەن باستاساق, بۇگىنگى كەمەل ەلباسىمىز كادىمگى كورىپ-ءبىلىپ نەمەسە بولجاپ قويعانداي قيراندىدان جاسامپاز مەملەكەت جاساۋعا كۇنى بۇرىن ىرگەلى دايىندىقتان وتكەن سەكىلدى. ءتىپتى, ءاربىر قادامىن ءولشەپ-ءپىشىپ باسۋدىڭ ءوزى سول ۇلكەن دايىندىقتىڭ ناتيجەسىندەي كورىنەدى دە تۇرادى. ايتالىق, جوعارىدا اتالعان ىرگەلەس كورشىمىز رەسەي فەدەراتسياسى قاي جاعىنان العاندا دا پوستكەڭەستىك اۋماقتا كوش باستاۋشى بولۋعا ءتيىس ەدى. بۇل ەلدە كومىرسۋتەكتەرىنىڭ قورى بىزدەگىدەن الدەقايدا مول ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. سونداي-اق, يندۋسترياسى قازاقستاننان الدەقايدا جوعارى دامىعان. بۇعان قوسا بۇل كورشى مەملەكەتتە عىلىمنىڭ 200 جىلدىق تاريحى بار. ول از بولسا, رەسەي ارزان دا اشىق تەڭىز جولىنا تىكەلەي شىعادى. قىسقاسى, نە كەرەكتىڭ ءبارى بار. بۇل ەلدە كسرو-دان وداقتاس رەسپۋبليكالار ەنشى الا باستاعاندا ىدىراعان دەرجاۆانىڭ بارلىق التىن-ۆاليۋتالىق قورى قالدى. ول-ول ما, الىس شەتەلدەردەگى كونسۋلدىق ديپلوماتيالىق مەكەمەلەردىڭ جىلجىمايتىن م ۇلىكتەرى دە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ مەنشىگى بولىپ شىقتى. ال جاڭادان قۇرىلعان جاس قازاقستاندا شەتەلدىكتەرمەن كەلىسسوز جۇرگىزەتىن دايىن ديپلوماتيالىق كورپۋس تا, بۇل ءىستىڭ بىلگىر ماماندارى دا بولعان جوق. نە كەرەك, رەسەي فەدەراتسياسىنا قاراعاندا ءبىز بارلىعىن «نولدەن» باستادىق. ءارى-بەرىدەسىن مەملەكەت قۇرۋشى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءوزى دە شەتەلدىكتەرمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋ تاجىريبەسىنەن وتپەگەن, شارۋاشىلىق, كومسومول, پارتيا, مەملەكەت ىستەرىندەگى قىزمەتتەردى عانا اتقاردى عوي. مىنە, وسىنداي جاعدايدا جۇمىستى باستاپ, باس-اياعى 23 جىلدىڭ ىشىندە دۇنيەجۇزى تۇگەل قۇرمەتتەيتىن قارقىندى دامۋشى مەملەكەت قۇرىپ شىعارۋ, ءسوزدىڭ تۋرا ماعىناسىندا, ەلباسىمىزدىڭ ناعىز كەمەڭگەر ەكەندىگىنىڭ ايقىن دالەلى.
ءيا, مەن وسىناۋ سوم تۇلعانىڭ قىزمەت ناتيجەلەرىنە زەر سالعان سايىن ارقاشاندا دەر كەزىندە جانە عىلىمي نەگىزدى قابىلدانعان تاماشا شەشىمدەردى كورەمىن. ايتالىق, كسرو تيتىقتاعان زاماندا وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ بارلىعىنىڭ دەرلىك باسشىلارى ىدىراۋدى ۇسىنىپ جاتقاندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇلارعا مۇلدە قاراما-قارسى باعىتتا ءسوز سويلەپ ءجۇردى. «كونفەدەراتسيا» تۋرالى دا ۇسىنىس جاسادى. كەيبىر ۇلتشىلدار بۇل ءۇشىن بۇگىنگى پرەزيدەنتتى سول كەزدە «تارتىنشاقتىق تانىتتى» دەپ كىنالاعانداي دا بولدى. ال, شىن مانىندە ن.ءا.نازارباەۆ كسرو-دان بولىنگەن بىردە-ءبىر جاس مەملەكەتتىڭ ءوز الدىنا وقشاۋلىقپەن كۇن كورە الماسىن ءبىلدى. ءتىپتى, تابيعي قورى ءبىر باسىنا جەتكىلىكتى قازاقستاننىڭ دا جەكە-دارا «ءومىر ءسۇرىپ كەتۋى» مۇمكىن ەمەس ەكەنىن دەر كەزىندە ءتۇسىندى. سوندىقتان دا ول, ەڭ الدىمەن رەسەي فەدەراتسياسىمەن «ماڭگىلىك دوستىق» دەكلاراتسياسىنا قول قويدى. رەسەيدىڭ كەيبىر تاياز ساياساتكەرلەرى قانشا قاشقالاقتاسا دا ءبىزدىڭ ەلباسىمىز ولارعا ءبارىبىر تۇتاسۋعا ءتيىس بولاتىنىمىزدى ءتۇسىندىرىپ باقتى. 1993 جىلدىڭ وزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماسكەۋدەگى م.لومونوسوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشى-پروفەسسورلارى مەن ماسكەۋ زيالىلارىنا وقىعان لەكتسياسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق بولماي قويمايتىنىن جانە قاي جاق ءۇشىن دە اسا قاجەتتى ەكەنىن تۇسىندىرۋگە ەرەكشە كۇش سالدى. بىراق سول جەردە ونى تۇسىنەتىندەي ءبىلىمدى ادام تابىلمادى. ءتىپتى, رەسەي باسشىلىعى قازاقستاندى «رۋبل ايماعىنان» شىعارۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساپ باقتى. ەندى بۇگىنگى كۇن بيىگىنەن قاراساق, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سول كەزدەگى ۇسىنىسى ورىندى بولعانىن بايقاۋ مۇلدە قيىن ەمەس. بىراق, رەسەي بيلىگى ىنتىماقتىڭ ەڭ دۇرىس جول ەكەنىن مۇلدە كەش ءتۇسىندى. سوندىقتان دا بۇل ەل داعدارىستان-داعدارىسقا ۇشىراپ, ءالى دە بولسا مالتىعۋىن قويار ەمەس. ەگەر وتكەن ۋاقىت ىشىندە ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن تمد, ەۋرازەق, ۇشتىكتىڭ كەدەن وداعى سەكىلدى حالىقارالىق بىرلەستىكتەر قۇرىلماسا ءدال بۇگىن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ جاعدايى قالاي بولارىن بولجاۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس. رەسەيمەن, كۇشتى اسكەري قارۋىن ەسكەرمەسە, ماسەلەگە تەك ەكونوميكالىق تۇرعىدان قاراسا, الەمنىڭ قىتايدان باسقا مەملەكەتتەرى, اسىرەسە, ەۋروپالىق مەملەكەتتەر ونشا ساناسا قويماس ەدى. ال كەدەن وداعىمەن ەۋرووداق جانە ەۋروپاداعى بۇل وداققا كىرمەيتىن مەملەكەتتەر كەلىسىمشارتقا وتىرۋعا دايىندىعىن مالىمدەپ شىقتى. ءتىپتى, وداق جۇمىس ىستەي باستاعان ازداعان جىلداردىڭ ىشىندە رەسەي مەن بەلورۋسسيانىڭ دامۋ قارقىنى جىلدامدادى. ءبىز دە بۇدان تەك ۇتىسقا شىقتىق. ورايى كەلگەندە ەسكەرتە كەتەيىن, ءبىزدىڭ ەلدە كەدەن وداعىنا توسىرقاي قارايتىندار بارشىلىق. ولارعا ن.ءا.نازارباەۆ نەگىزىن سالعان وسى جولدىڭ دۇرىس ەكەنىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن نەگىزگى ەكسپورتتىق شيكىزاتتارىمىز مەتالل مەن كومىردىڭ, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ باسىم بولىگىن ساتىپ الاتىن وسى رەسەي فەدەراتسياسى مەن بەلورۋسسيا ەكەنىن دالەل رەتىندە ۇسىنساق تا جەتكىلىكتى. ول-ول ما, ءبىزدىڭ ەكسپورتتىق تاۋارلاردىڭ باسىم بولىگى الىس شەتەلدەرگە رەسەي فەدەراتسياسى ارقىلى جەتكىزىلەدى. باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا حالىقارالىق تاسىمال دالىزىنەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ وتىرمىز. مىنە, وسى ارنانىڭ ءبىراز بولىگى رەسەي جەرى ارقىلى وتەدى عوي. مۇنى ەلباسى قازاقستان تىزگىنىن قولىنا العان العاشقى ساتتەن-اق ءدوپ تانىپ ءبىلدى. ال ءبىزدىڭ كەيبىر ساياساتكەرلەرىمىز ءالى كۇنگە سونى دا تۇسىنە الماي ءجۇر. مۇندايدا «قايران, دۇنيە-اي» دەمەسكە امال جوق.
ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەلىمىزدى باسقارعان 23 جىلدان استام ۋاقىتى ەرلىككە تولى بولدى. ماقالا كەيىپكەرىنىڭ العاشقى ەرلىگى كسرو دەرجاۆاسى مەن كومپارتيانى ميحايل گورباچەۆ باسقارىپ تۇرعان جانە كگب, مۆد دەپ اتالاتىن قۇرىلىمداردىڭ قۇزىرى مىقتى كەزىندە-اق باستالعان ەدى. ماسەلەن, ەلدە پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتى زاڭداستىرۋ كەزىندە ول ءتىپتى ماسكەۋلىك بيلىكتىڭ ەرەكشە نۇسقاۋىن دا «ەلەمەدى». ول جاقتىڭ «مۇندايدى قويىڭدار» دەگەن ءسوزىن تىڭدامادى. ءسويتىپ, قاس-قاعىم ساتتە ءوزى پرەزيدەنت بولىپ شىعا كەلدى. ارينە, كسرو دەرجاۆاسىنىڭ پرەزيدەنتىنە باعىنىشتى پرەزيدەنت! ويتكەنى, دەرجاۆا ءالى تارقاعان جوق. «شەشىنگەن سۋدان تايىنباس» دەگەندەي, ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەرلىك ىستەرى جالعاسا ءتۇستى. ايتالىق, الماتىنىڭ ىرگەسىندە كومپارتيا مەن كسرو دەرجاۆاسىنا ادال قىزمەت ەتۋگە انت بەرگەن جانە الەمدەگى ەڭ وزىق قارۋلارمەن جاراقتانعان اسكەري قۇراما تۇرعان شاقتا, ول-ول ما, ەل ىشىندە الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق قارۋ الەۋەتى بار كەزدە قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ەگەمەندىگىن جاريالاۋ تەك ەرلىككە پارا-پار جۇرەك جۇتقاندىق. سونداي-اق, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ءوزىن وسى دارەجەگە دەيىن ءوسىرىپ, جەتىلدىرگەن كوممۋنيستىك يدەالدان باس تارتتى عوي. تۇسىنە بىلگەن ادامعا بۇل ءوزى نەمەسە وتباسىن ساقتاۋ ءۇشىن جاسالعان قادام ەمەس ەدى. ول وتباسىن ارقاشاندا اسىراي الۋ مۇمكىندىگى بار قىزمەتتە بولدى. دەمەك, تۇڭعىش پرەزيدەنت مەملەكەت قۇرۋ مىندەتىن ءوز موينىنا العاندا «كوممۋنيستىك يدەالدان» باس تارتپايىنشا ءىستى العا باستىرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنىپ, ولاي بولسا, ءوزى ءۇشىن ەلدى ءتونىپ تۇرعان اشتىقتان امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن وسىلاي ىستەدى دەپ ويلاساق, سول شىندىق. كوممۋنيستەر مەن كومسومولدار قاپتاپ تۇرعان جانە باقايشاعىنا دەيىن قارۋلانعان ەلگە بىردە-ءبىر شەتەلدىك ينۆەستور اياق باسپاس ەدى. سوندىقتان دا, ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءوزىن وسىرگەن كوممۋنيستىك يدەالدان باس تارتۋى ەرلىككە پارا-پار جانە تەك قانا حالىق ءۇشىن جاسالعان ستراتەگيالىق كورەگەن قادام بولدى دەپ باعالاۋ كەرەك. ول كوممۋنيستىك يدەالدان باس تارتا تۇرىپ, «كوممۋنيزم قۇرىلىسشىلارىن» قورعاۋعا انت بەرگەن اسكەريلەر اراسىنا ءجيى بارىپ ءجۇرىپ, ولاردى ەگەمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا قىزمەت ەتۋگە كوندىردى. بۇل دا ەرلىك پەن كورەگەندىكتىڭ ناعىز ايقىن مىسالى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىن قۇرۋشى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ەگەمەندىكتىڭ تىزگىنىن قولىنا العان العاشقى كەزدە الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ شيەلەنىسۋىنە بايلانىستى ەرەۋىلگە شىعۋشىلار اراسىندا ءجيى بولىپ ءجۇردى. ونى سول كەزدە تەلەارنالار حابارلارىنان كورىپ-بىلدىك. بۇل دا جۇرەك جۇتقان ەرلىكتىڭ ءبىر كورىنىسى. قىسقاسى, جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمدەي, بۇگىنگى زور تۇلعاسى سومدالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەت قۇرۋشى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەرلىككە تولى ەڭبەك جولىنىڭ يگى جەمىسى. كەزىندە كسرو دەرجاۆاسىنىڭ جوعارى بيلىگى بولۋى مۇمكىن قاتەرلەردەن قورقىپ, «بىتەپ تاستاعان» قىتايمەن اراداعى شەكارانىڭ دا قاقپاسى اشىلۋى ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ ەرلىككە پارا-پار ءىسى دەسەك, مۇنىمىزعا تەك ءبىلىمسىز عانا داۋ ايتار.
مەن ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كوپ ءىسىن ەرلىككە تەڭەدىم. ارينە, بۇل كەشەگى ۇلى وتان سوعىسى كەزىندەگى كەۋدەسىمەن دزوتتار مەن دوتتاردى جاپقان باتىرلار جاساعانداي شاراسىزدىق تۋدىرعان كوزسىز ەرلىك ەمەس. ەلباسىمىزدىڭ ەرلىكتەرى اسقان بىلىمدىلىكپەن جاسالعان ستراتەگيالىق جانە جاسامپازدىق دامۋ قادامدارى. ول كسرو دەرجاۆاسىنىڭ تاريحىنا نۇكتە قويىلاتىنىن كۇنى بۇرىن بولجاپ بىلگەندەي ناقتى قادامدار جاسادى. ال ول قادامدار ۇلتىمىزدىڭ عاسىرلار بويى اڭساعان تاۋەلسىزدىگىنە جاقىنداتا تۇسكەن ءساتتى جۇرىستەر بولدى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك قىزمەتىنە كوز جۇگىرتكەن سايىن ۇلكەن كەمەڭگەرلىك ناتيجەلەرىن كورگەندەي بولامىن. سانامالاپ وتىرسام, ۇلتىمىزدىڭ كەمەڭگەر باسشىسى ەگەمەندىكتىڭ قىسقا مەرزىمى ىشىندە تاريحىمىزعا التىن ءارىپپەن جازىلاتىن «جەتى عالامات» جاساپتى. ولاردىڭ ءىشىندەگى ن.ءا.نازارباەۆ جاساعان تۇڭعىش «عالامات», جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمدەي, پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتى كسرو دەرجاۆاسىنىڭ «ءتىرى كەزىندە» زاڭداستىرۋى. بىزدە كەيبىرەۋلەر ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتى ەلباسىنىڭ تۇڭعىش رەت حالىقتىق سايلاۋدا باسىم داۋىسقا يە بولعان شاعىنان باستالدى دەگەندى ايتادى. ال اقيقاتىندا ن.ءا.نازارباەۆ ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىك تۋرالى زاڭدىق كۇشى بار قۇجاتتارعا قول قويعان تۇلعا عوي. زاڭدارعا پرەزيدەنتتىك قىزمەتتە بولىپ قول قويدى. مۇنى ۇمىتپاۋ كەرەك. قازىر ءبىزدىڭ ەگەمەندىگىمىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى مويىنداعان دەربەستىك. ال ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى زاڭعا قول قويعان كەزدە ءبىز ءالى دە بولسا قۋاتتى (اسكەري قارۋ-جاراق الەۋەتى جاعىنان) كسرو دەرجاۆاسىنىڭ قۇرامىنداعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ ءبىرى ەدىك قوي. سونى بىلە تۇرا ەگەمەندىك تۋرالى زاڭعا قول قويۋ ن.ءا.نازارباەۆ قولىمەن جاسالعان «ەكىنشى عالامات». قازىر ءبىزدىڭ ەگەمەندىگىمىزدى الەم تولىق مويىندادى. ال ەگەمەندىك زاڭى جاريالانعان كەزدە ونى ىرگەدەگى كورشىلەردىڭ ءوزى بىردەن مويىنداي قويعان جوق. العاشقى بولىپ قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن تانىعان قارا جانە جەرورتا تەڭىزدەرىنىڭ جاعالاۋىنداعى قانداس باۋىرلارىمىز – تۇرىك مەملەكەتى بولدى.
مىنە, وسىنداي جاعدايدا جاسالعان ءىستى عالامات دەسەك, ونىڭ ەش ارتىقتىعى جوق. بۇل ەكەۋى دە بىلىمدىلىكپەن جاسالعان ەرلىككە ساي ستراتەگيالىق قادامدار ەدى. ول قادامدار جاسالدى. قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى جاعدايىن بىلەتىندەر مەملەكەت قۇرۋ تىزگىنىن قولىنا العان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ الدىندا جاۋاپكەرشىلىگى مەن اۋىرتپالىعى بۇلاردان دا زور ىستەر كۇتىپ تۇرعانىن ءوز كوزدەرىمەن كوردى عوي. ينفلياتسيا مەن دەۆالۆاتسيا ەستىپ كورمەگەن دەڭگەيگە جەتتى. جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمدەي, ەل قازىناسىندا «سابان رۋبلدەن» باسقا ءبىر تسەنت ۆاليۋتا, ءبىر مىسقال التىن بولمادى. كاسىپورىندار بىرىنەن سوڭ ءبىرى جابىلىپ جاتتى. قالالاردا جۇمىسسىزدار ارمياسى سەڭدەي سوعىلىستى. بۇل تابيعي قۇبىلىس ەدى. ويتكەنى, قازاقستان يندۋسترياسىن نەگىزىنەن كسرو ورتا ماشينا جاساۋ مينيسترلىگىنە تىكەلەي باعىناتىن اسكەري تاپسىرىستارمەن جۇمىس ىستەيتىن زاۋىتتاردان تۇردى. ولاردىڭ ءبىر دە ءبىرى حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار شىعارمايتىن. ال حالىققا كۇندەلىكتى تۇتىناتىن قانت, سىرىڭكە, تەمەكى سەكىلدى تاۋارلار نەگىزىنەن قازاقستاندا وندىرىلمەيتىن. ۆاليۋتاسى جوق ەل ولاردى ەندى قالاي يمپورتتاسىن؟ قىسقاسى, ۇلكەن قيىندىق ەندى باستالدى. مىنە, ءدال وسى شاقتا ن.ءا.نازارباەۆ «ءۇشىنشى عالاماتتى» ومىرگە اكەلدى. ول – ەكونوميكاداعى كوپتاراپتى بايلانىس جانە حالىقارالىق ينتەگراتسياعا ۇمتىلىس رەتىندە بولمىسىمىزدان كورىنىس تاپتى. جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, قىتايمەن اراداعى دوستىق بەكەتىن اشۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ الەممەن اشىق ەسىك جاعدايىندا ارالاساتىندىعى بارشاعا ءىس جۇزىندە كورسەتىلدى. ءسويتىپ, ءدال وسى «ءۇشىنشى عالاماتتى» ومىرگە اكەلۋ ارقىلى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز «ەكى قوياندى ءبىر وقپەن اتقان» بولىپ شىقتى. العاشقى پايدا قىتاي تاۋارلارىنىڭ قازاقستانعا ەركىن كەلۋى ارقىلى يگىلىككە اينالدى. سونان سوڭ بۇل قادامىمىز كسرو دەرجاۆاسى بۇكىل ومىرىندە كەلىسە الماعان قىتايمەن اراداعى «شەكارا داۋى» تولىق شەشىلىپ, ىرگەلەس ەكى ەل ءبىر-ءبىرىنىڭ شەكارالارىن تولىق مويىندايتىندىقتارىن زاڭداستىردى. سونان سوڭ بۇل قادامنىڭ جەمىسى ۋاقىت وزعان سايىن مولايا بەردى. قازىرگى جەتكەن جەرىمىز حالىقارالىق ترانزيت ءدالىزىن سالۋ ارقىلى ەۋروپامەن دە, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىمەن دە ەكونوميكالىق بايلانىس ارناسىن تولىق جاساپ شىعۋ. مۇنى «عالامات» دەمەگەندە نە دەرسىز؟! قىتاي باسشىلىعىمەن سوڭعى كەزدەسۋىندە ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ساۋدا اينالىمىن 40 ميلليارد دوللارعا جەتكىزۋ نىساناعا الىندى. بۇل بۇكىل قازاقستاننىڭ جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 20 پايىزىنا تەڭ كورسەتكىش. جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, ن.ءا.نازارباەۆ جاساعان «ءۇشىنشى عالامات» ەكى تارماقتى. ءبىرى – ءبىز اڭگىمەلەگەندەي, ساۋدا-ساتتىق ارناسىن جاساۋ بولسا, ەكىنشىسى – حالىقارالىق ينتەگراتسيا. قازىر قازاقستان الەمنىڭ 111 مەملەكەتىمەن ساۋدا-ساتتىق بايلانىسىن ورناتقان ەكەن. ال ەندى ينتەگراتسياعا كەلەتىن بولساق, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە باتىستا اقش پەن كانادادان باستاپ, شىعىستا جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, قىتاي, مالايزيا, يندونەزيا سەكىلدى مەملەكەتتەردىڭ كاسىپكەرلەرى جۇمىس ىستەپ جاتىر. قازاقستان ەكونوميكاسىنا شەتەلدىك ينۆەستورلار قۇيعان ينۆەستيتسيا كولەمى جاعىنان تمد كەڭىستىگىندە كوش باستاۋشى مەملەكەت بولۋى وسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قولىمەن جاسالعان «ءۇشىنشى عالاماتتىڭ» بەرگەنى. تاياۋدا جاريالانعان حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ رەسمي ەسەبىندە قازاقستان ەلدەگى بيزنەس احۋالى جاعىنان الەمدەگى 180 مەملەكەتتىڭ اراسىندا 50-ءشى ورىندى يەمدەنگەن ەكەن. ال رەسەي فەدەراتسياسى 92-ءشى ورىنعا شىققانىنا قۋانىپ جاتىر. سونداي-اق, حالىقتىڭ تۇرمىسى جاعىنان ءبىز الەمدىك ءتىزىمنىڭ 49-شى ورنىنا تابان تىرەپپىز. پوستكەڭەستىك اۋماق بويىنشا بۇل ۇلكەن جەتىستىك. مىنە, وسىنىڭ ءبارى كورەگەن ەلباسىمىزدىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارىنىڭ جۇزەگە اسۋىنىڭ ءناتيجەسى. ەگەمەندىكتى جاريالاعان كەزدە قازىناسىندا بايلىق دەيتىن ەشتەڭەسى جوق جاس مەملەكەتتىڭ جانە اشىق تەڭىز جولىنا شىعا المايتىن, جاعالاي ءبىر وڭكەي كەدەي مەملەكەتتەرمەن قورشالعان ەلدىڭ باس-اياعى 23 جىلعا تولمايتىن مەرزىم ىشىندە وسىنداي بيىككە كوتەرەتىن ارنا بولعان كوپتاراپتى ەكونوميكالىق بايلانىس پەن ينتەگراتسيالىق ۇستانىمدى ن.ءا.نازارباەۆ جاساعان «ءۇشىنشى عالامات» دەمەگەندە نە دەرسىز؟!
ەلىمىز ءۇشىن اسا قيىنشىلىقتى كەزەڭدە ەلباسىنىڭ تىكەلەي نۇسقاۋىمەن «قازاقستان-2030» دامۋ باعدارلاماسى جاسالىپ, جالپى حالىقتىڭ نازارىنا ۇسىنىلدى. اشىعىن ايتۋ كەرەك, رەتسەسسيالىق جانە ينفلياتسيالىق كۇيزەلىستەردەن ءالى ارىلىپ بولماعان ەل اراسىندا «بۇل نازارباەۆتىڭ ءوزى جاۋاپ بەرمەيتىن الىس بولاشاقتا جۇماقتا بولامىز» دەگەن الداۋى» دەۋشىلەر دە تابىلدى. جاعداي قيىن ەكەنى داۋسىز جانە باعدارلاما تىم الىس بولاشاقتى مەڭزەپ تۇر. دەمەك, ساۋاتسىز حالىقتىڭ سوزىنە رەنجۋگە دە بولماس. ءتىپتى, ساۋاتتىلاردىڭ وزدەرى اراسىندا دا باعدارلاماعا كەلگەندە پىكىر قاراما-قارسى باعىتتا وربىگەندەي بولدى. سەنبەيتىندەر كوپ, سەنىمدىلەر از بولدى. سول سەنىمدىلەردىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەنىم ءۇشىن بۇگىندەرى ءوزىمدى باقىتتى سانايمىن. ول ورتادا ءجۇرۋىم مەملەكەت باسشىسىنا نەمەسە سول توپتاعى ەليتاعا جاعىمپازدانىپ قالۋ ەمەس ەدى. مەن بار بولعانى سول باعدارلامانى دايارلاۋشى عالىمدار توبىندا جۇمىس ىستەدىم. ءوزىم جاساعان جوسپارعا ءوزىم سەنبەيتىندەي نە بولىپتى؟ قۋانارلىق جايت سول – بۇدان ءبىر جىل بۇرىن, ياعني, 2012 جىلى ەلباسى «قازاقستان-2030» دامۋ باعدارلاماسى نەگىزگى سالالار بويىنشا مەرزىمىنەن بۇرىن ورىندالعانىن حالقى الدىندا ماقتانىشپەن مالىمدەدى. «مەن سوزىمدە تۇردىم» دەگەن ءسوزدىڭ ەلباسى اۋزىنان شىعۋى سول ۋاقىتقا دەيىنگى قىزمەتىنە ءوزى بەرگەن ءادىل باعاسى ەدى. ال بىزدەر عالىمدار «قازاقستان-2030» دامۋ باعدارلاماسى ورىندالىپ قالعانىن ەلباسىنان بۇرىنىراق ايتىپ ۇلگىرگەنبىز. بار بولعانى 15 جىلدىڭ ىشىندە 33 جىلدىق جوسپاردى ورىنداۋ تاريحتا بولماعان سەكىرىس. ۇلتتىق قوردا قازاقستان حالقى بۇرىن ەستىپ-بىلمەگەن مولشەردە التىن-ۆاليۋتالىق قازىنا جينالدى. قازىر ونىڭ مولشەرى 90 ميلليارد دوللار شاماسىندا. بۇل ەندى قانداي جوسپار جاساپ, جۇزەگە اسىرامىز دەسەك تە جەتكىلىكتى قاراجات. ويتكەنى, ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز ءبىر تسەنت ۆاليۋتا, ءبىر مىسقال التىن بولماعان ساتتەن جۇمىسىن باستاپ, باس-اياعى 20 جىلعا تولمايتىن ۋاقىت ىشىندە قازاقستاندى بۇگىنگىدەي دارەجەسىنە جەتكىزگەن ءبىلىمدى باسشى عوي. مىنە, سوندىقتان دا ءوز باسىم اسا قيىن شاقتا جاسالىپ, قىسقا مەرزىمدە جۇزەگە اسىرىلعان ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2030» دامۋ باعدارلاماسىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جاساعان «ءتورتىنشى عالامات» دەر ەدىم.
مەن وڭتۇستىك-شىعىس ازيانىڭ قارقىندى دامۋشى ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق سەكىرىستەرىن زەرتتەگەن وننان استام عىلىمي مونوگرافيانىڭ اۆتورىمىن. سول ەڭبەكتەرىمدە, باسقانى بىلاي قويعاندا, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا سەكىلدى مەملەكەتتەردىڭ ءوزى ءوز تاريحىندا ءدال قازاقستانداي جاعدايمەن, قازاقستانداي قارقىنمەن دامي الماعانىن ءبىلدىم, جانە بۇل تۋرالى كەزىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا دا ماقالا جازدىم. قازاقستاننىڭ عالامات دەۋگە تۇرارلىق مۇنداي سەكىرىسى, ءسوز جوق, كورەگەن پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەل مۇمكىندىگى مەن حالىقارالىق رىنوكتى تەرەڭ زەرتتەپ, بىلگەندىگىنىڭ جەمىسى. سوندىقتان دا ن.ءا.نازارباەۆ, ءسوزدىڭ تۋرا ماعىناسىندا, نارىقتىق ەكونوميكانىڭ ءححى عاسىرداعى بولمىس-بىتىمىنە تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزگەن ناعىز عالىم دەپ ايتا الامىن. بۇل قازاقستان دامۋىنىڭ جوسپارلى جانە نارىقتىق ەكونوميكا عىلىمدارىن ۇشتاستىرا پايدالانۋدىڭ ايقىن دالەلى. الەم 2000 جىلداردىڭ العاشقى كەزەڭىندە-اق «دامۋدىڭ قازاقستاندىق جولى» دەگەن ءسوز تىركەسىن قولداناتىن بولدى.
سونداي-اق, بۇل ءسوز تىركەسىنە «دۇرىس جول» دەگەن انىقتاۋىش تا قوسىلدى. مۇندايدى نارىقتىق ەكونوميكا عىلىمىنا ن.ءا.نازارباەۆ قوسقان جاڭالىق دەمەي نە دەرسىز؟! ەلباسىنىڭ نارىقتىق ەكونوميكانى ەگجەي-تەگجەيلى بىلەتىنى سونشالىق, ءوزى جازىپ جاريالاعان ماقالالارىندا حالىقارالىق ۆاليۋتانى, حالىقارالىق ۆاليۋتا جۇيەسىن جاڭعىرتىپ قايتا قۇرۋ جونىندە ۇسىنىس جاسادى. ءسويتىپ ول بۇكىل ادامزات تاريحىندا قالىپتاسقان نارىقتىق عىلىم بولمىسىنا اشىقتان-اشىق سىن ايتقان ءبىرىنشى مەملەكەت باسشىسى بولىپ شىقتى. جانە ول سىنداردى ناقتى دايەكتەرمەن بەكىتكەن. مەنىڭشە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بۇل ەڭبەگى الەمدىك نارىقتىق ەكونوميكا عىلىمىنا جەكە تاراۋ بولىپ ەنەرى ءسوزسىز. وسىنداي سونى ءارى ومىرشەڭ پىكىرلەرىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى سوڭعى جىلدارى الەمدىك «G-20» دوكەيلەرى باس قوساتىن القالى ەكونوميكالىق سامميتتەرگە قۇرمەتتى قوناق رەتىندە شاقىرىلاتىن بولدى.
جالپى العاندا, ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز جان-جاقتى ءبىلىمدى تۇلعا. بۇعان ناقتى دالەلدەر جەتكىلىكتى. ايتالىق, ەلىمىزدىڭ اكىمشىلىك ورتالىعىن الماتىدان ەجەلگى اقمولاعا كوشىرۋ تۋرالى شەشىمدى دە ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى اسا قيىن شاقتا قابىلداتتىرىپ, قىسقا مەرزىم ىشىندە ءوزى باس بولىپ, جاڭا ورىنعا بۇكىل بيلىكتى جيناپ الدى. ءدال سول كەزدە ءتىپتى پرەزيدەنت ماڭايىندا جۇرگەندەردىڭ وزدەرى دە كەڭەستىك «كوروبكالاردان» تۇراتىن تسەلينوگراد قىسقا مەرزىم ىشىندە بۇگىنگىدەي اسەم استاناعا اينالاتىنىنا سەنبەگەن شىعار. سەنبەۋ تابيعي زاڭدىلىق. سەبەبى ول كەزدە, جوعارىدا ايتقانىمداي, مەملەكەت بيۋدجەتى تولىمسىز, قازىناسى بوس بولاتىن. ەندى مىنە, استانا قازاقستاننىڭ عانا ەمەس بۇكىل ورتالىق ازيانىڭ تىرەگىنە اينالدى. ونىڭ ءوسۋ قارقىنى ەڭ سارابدال سىنشىلاردىڭ ءوزىن قىزىقتىراتىنداي دارەجەدە ءوربىدى. ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ, القالى جيىنعا الەمنىڭ 64 مەملەكەتىنىڭ باسشىلارىنىڭ قاتىسۋى, استانا دەكلاراتسياسىنىڭ قابىلدانۋى, نە كەرەك, ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ ءبىلىمدى دە كورەگەن تۇلعا ەكەنىن ايرىقشا ايشىقپەن دالەلدەپ بەردى. قازىرگى تاڭدا الەم قازاقستان ءسوزىنىڭ بالاماسى رەتىندە استانا ءسوزىن اتايتىن بولدى. «رەسمي استانا بىلاي دەپ مالىمدەيدى نەمەسە رەسمي استانانىڭ بۇل ماسەلە جايلى كوزقاراسى مىناداي» دەگەن ءسوز تىركەستەرىن شەتەلدىك گازەتتەردەن ءجيى كەزدەستىرۋگە بولادى. ال استاناعا قاقاعان سۋىعى وڭمەننەن وتەتىن جەلتوقساندا كوشىپ بارعان توپتاعى باسقا ەمەس, ەليتانىڭ ءوزى سول كەزدە جاعداي وسىلايشا وزگەرەدى دەپ ويلاي الماعانى داۋسىز. سوندىقتان دا ءوز باسىم ن.ءا.نازارباەۆتىڭ استانانى اۋىستىرۋ جونىندەگى ۇستانىمى, شەشىمى, بۇل سالادا كوز الدىمىزدا جۇزەگە اسىرعان ىستەرى ناعىز عالامات جانە ول قازاقستاندىق «بەسىنشى عالامات» دەر ەدىم.
جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمدەي, ەلباسىمىز قاراپايىم دا قالىڭ بۇقارانىڭ اراسىندا تۋىپ ءوستى. ول قالالىق ەمەس, اۋىلدىڭ بالاسى. مۇنى ءوز ەستەلىكتەرىندە ەلباسىمىز ادەمىلەپ جازعان بولاتىن. العاشقى كاسىبي ءبىلىمدى ۋكراينا جەرىندە الدى. كەشەگى ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا اعا بۋىن كوتەرگەن جۇكتىڭ اۋىرتپالىعىن جان-تانىمەن كورىپ ءبىلدى. سوندىقتان دا بولار, ول ناعىز باۋىرمال ءارى ادامزاتتىڭ بارىنە بىردەي قارايتىن تۇلعا بولىپ سومدالدى. ءبىر جاعىنان ۇلت ۇستازى ابايدىڭ «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ» دەگەن وسيەتىن بىلەتىن, كەلەسى جاعىنان ادامزات تاريحىندا بولعان قاندى قاقتىعىستاردىڭ باسىم بولىگى دىنارالىق تۇسىنبەستىك سالدارى ەكەنىن وقىپ-بىلگەن ەلباسىمىز ءوزى تۇرعىزعان جاس مەملەكەتىنىڭ شاڭىراعى شايقالماۋىن تىلەرى داۋسىز اقيقات. ال مۇنداي تىنىشتىققا قول جەتكىزۋ ءۇشىن 100 ۇلتتىڭ وكىلى تۇراتىن قازاقستاندا ۇلتتار دوستىعىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت بولدى. سول سەبەپتەن دە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ومىرگە كەلدى. دامۋ بارىسىندا مۇنىڭ ءوزى ازدىق ەتەتىنىن كورەگەن باسشى ءدوپ باسىپ تانىدى. ناتيجەسىندە ەلىمىزگە ريم پاپاسى يوان پاۆەل ءىى كەلىپ جاراتۋشىعا ءمىناجات ەتتى. باستاعان ءىسىن دامىتا ءتۇسۋ ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستى قاسيەتى. سودان دا بولسا كەرەك, ەلىمىزدە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر جەتەكشىلەرىنىڭ ادامزات تاريحىنداعى تۇڭعىش قۇرىلتايى وتكىزىلدى. بۇل قۇرىلتاي ءداستۇرلى الەمدىك يگىلىككە اينالدى. ءسويتىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كۇنى كەشەگە دەيىن, ءتىپتى بۇگىندەرى دە ءبىر-بىرىمەن تۇسىنىسە الماي, ونىڭ اقىرى قاندى قىرعىنعا ۇلاساتىن ءدىني تەكەتىرەستى جويىپ, ءارتۇرلى دىندەر جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىر داستارقاننان ءدام ءىشىپ, جاراتۋشى جالعىزعا استانامىزدا ءمىناجات ەتەتىن بولدى. ولاردىڭ ءبارى دە جاراتۋشىمىز ءبىر, بەيبىت ءومىر سۇرۋگە بولادى دەگەندى تۇڭعىش رەت بىرگە ايتتى. بۇل ەندى ن.ءا.نازارباەۆ كورەگەندىگىنىڭ ءناتيجەسىندە بۇكىل جەرجۇزىلىك يگىلىككە اينالعان تابىسۋ قادامى ەمەس پە؟ ولاي بولسا ادامزات تاريحىنداعى مۇنداي تۇڭعىش جانە يگى قادامدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جاساعان «التىنشى عالامات» دەۋ قاجەت.
پرەزيدەنتىمىز جايلى تالاي-تالاي ناقتى دايەكتى سوزدەر ايتۋعا بولادى. ويتكەنى, ءبىز ول سوزدەردى ەلباسىمىزدى ماقتاۋ ءۇشىن ەمەس اقيقاتتى حالقىمىزعا ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن ايتامىز عوي. ماسەلەن, ەكونوميست عالىم رەتىندە ءوز باسىم «2050 ستراتەگياسىن» ن.ءا.نازارباەۆ نۇسقاۋىمەن جاسالعان كورەگەندىك باعدارلاما جانە قازاقستاندىق «جەتىنشى عالامات» دەر ەدىم. ەكونوميكالىق جاعىنان العاندا ەلىمىزدىڭ 2050 جىلدان بۇرىن-اق الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلاتىنىن وسى ارقىلى وتانداستاردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايى جوعارى ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلەتىنىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا تالاي رەت دالەلدەپ جازىپ, ايتىپ شىقتىم. بۇل جولى وعان توقتالۋدى ءجون سانامادىم. ال ەندى مىنا ءبىر اقيقاتتى ايتپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. ءوزى شاڭىراق كوتەرگەن شاعىندا, جوعارىدا ايتقانىمداي, قازىناسىندا قۇندى ەشتەڭە بولماعان, ەكونوميكاسى جانسىزدانۋعا جەتكەن الەمنىڭ بىردە-ءبىر دامىعان مەملەكەتى مۇلدە تانىمايتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىن باس-اياعى 50 جىل ىشىندە جەر بەتىندەگى ەڭ يىقتىلارمەن تەڭەستىرۋدى ماقسات تۇتۋ ەلباسىمىزدىڭ ناعىز كەمەڭگەرلىگىن, حالىقشىلدىعىن كورسەتەتىن تۇس ەمەس پە؟! مۇنداي بيىككە قۇلاش ۇرۋ تەك ءبىزدىڭ ەلدىڭ قولىنان عانا كەلىپ تۇر. ەسكەرتە كەتەيىن, تاياۋدا ەجەلگى جانە كەشەگە دەيىن دامىعان ەل دەلىنگەن گرەكيا بۇل ساپتان شىعارىلدى. مىنە, ءبىز قايدا قۇلاش ۇرعانىمىزدى وسى مىسال عانا تۇسىندىرەدى عوي. 30 ەلدىڭ ساپىندا بولۋ ۇلتتىڭ تولىق ساپالىق جاڭعىرۋى. مۇنى عالامات دەمەي نە دەرسىڭ؟!
تالايلاردىڭ پرەزيدەنت, پرەمەر-مينيستر بولعىسى كەلەدى. بىراق ولاردىڭ باعى جانعان ساناۋلىلارى عانا بۇل قىزمەتتەرگە يە بولادى. قازىر الەمدە 200-دەن استام مەملەكەت بار ەكەن. دەمەك, 200-دەن استام پرەزيدەنت, پرەمەر-مينيستر, كورول, كورولەۆا بار. بىراق, سولاردىڭ ىشىندە ءبارى بىردەي بۇقاراسىن باقىتتى ەتىپ تۇر دەي الماسپىز. ال ءبىزدىڭ ەلباسىمىز حالقىن شىن مانىندە باقىتتى بولاشاققا باستاعان ايرىقشا تۇلعا. كەزىندە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى رەسمي ساپارمەن بارعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن شىعارىپ سالىپ تۇرىپ, «مۇنداي كوشباسشىسى بار حالىق باقىتتى عوي» دەيتىن كورىنەدى. ول دا جاقسىنى كورە بىلگەن ەكەن. ءيا, بىزدەر باقىتتى حالىقپىز. باقىتتى بولۋىمىزدىڭ باستاۋىندا مەملەكەتىمىزدىڭ كەمەڭگەر باسشىسى تۇر. جاراتۋشىم, سول باقىتىمىزدى باياندى ەتكەي! مەنىڭ بۇل تىلەگىمدى بۇكىل قازاقستاندىقتار قوشتايدى عوي دەپ ويلايمىن. ءويتكەنى, ۇلت ۇستازى اباي: «سۇيەر ۇلىڭ بولسا سەن ءسۇي, سۇيىنەرگە جارار ول» دەپ وسيەت ەتكەنىن بۇكىل قازاق بىلەدى. ءيا, سولاي.
ساعىندىق ساتىبالدين,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ءال-فارابي اتىنداعى
قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ۇعااكادەميگى.
الماتى.
