سۇحباتتى جۇرگىزۋشى «Qazaqstan» رترك» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ باسقارما توراعاسى ءلاززات تانىسباي ەلباسىدان تۇركىستاندى قايتا تۇلەتۋ ماسەلەسى مەن بۇل شەشىمنىڭ نەگىزى تۋرالى سۇرادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ الدىمەن كونە شاھاردىڭ تاريحىنا توقتالىپ, رۋحاني ماڭىزى جايىندا بايانداپ بەردى. «تاۋەلسىز ەل بولدىق. ونىڭ ىشىندە ماڭگىلىك ەل بولامىز دەپ ايتتىق. تاۋەلسىز, ماڭگىلىك ەلدىڭ كورنەكتى, تاريحي جەرى بولۋى كەرەك. بىزدەگى ەڭ كورنەكتى قالا – تۇركىستان. توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسىپ, جىبەك جولىنىڭ ۇستىندە تۇرعاننان كەيىن, مەنىڭشە, ول قالاعا بىلەتىن قازاقتىڭ بارلىعى كوڭىل اۋدارىپ, بارىپ ءجۇردى. الايدا كەڭەس وداعى كەزىندە ءدىني ورتالىق دەپ كوڭىل بولىنبەدى. كوشىپ كەلگەن حالىق توڭىرەگىنە جەر ءۇي سالىپ, كونەرىپ, شاھاردىڭ ءتۇرى كەتتى.
بۇرىنعى اتاۋى ياسى بولعان مەكەن تەك كەسەنەمەن بايلانىستى ەمەس. ونىڭ تاريحى IV عاسىردان باستالادى. جىبەك جولىنىڭ بويىنداعى باتىس پەن شىعىستىڭ ورتاسىنداعى قالاعا حالىق ءجيى توقتاپ, سول جەردە ساۋدا-ساتتىق جاساپ, دەمالعان. سوندىقتان ءبىز كەسەنەنىڭ جاعدايىنا كوڭىل ءبولىپ, تاريحي عيماراتتىڭ بارلىعىن ساقتاۋىمىز كەرەك», دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ۇلت تاعدىرىنا قاتىستى ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلدانعان كەشەگى قازاق حاندىعىنىڭ باس قالاسىنا قاتىستى سۇحباتتا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى تاريحي قالانىڭ قۇرىلىسى جونىندە كەڭىنەن اڭگىمەلەدى. قالا سىرتىنداعى قامال, باتىسى مەن شىعىسىنداعى قورشاۋى جايىندا ءسوز ەتتى. «جان-جاعىنان تۇرعىزىلعان قامالى بار قالانى بارا-بارا جوڭعارلار باسىپ الدى. مىنا جاعىندا حيۋا, قوقان حاندىقتارى بولدى. 1864 جىلى رەسەي پاتشالىعى جاۋلاپ الدى. پاتشالىق اتقان زەڭبىرەكتەردىڭ ءىزى كەسەنەدە ءالى ساقتالعان. XIV عاسىردا ەسىم حان قازاق حاندىعىنىڭ ورتالىعى دەپ سانادى. تۇركىستانداعى كەسەنە ماڭىنا 21 حان, 57 باتىر, بيلەر جەرلەندى. سوندىقتان بۇل مەكەن وزىنەن-ءوزى ورتالىققا اينالدى. ارينە, رەسەي پاتشالىعى جاۋلاپ العاننان كەيىن ونداي ماڭىزىنان ايرىلدى», دەدى ەلباسى.
تۇڭعىش پرەزيدەنت ەل استاناسىن تاڭداعاندا تۇركىستاننىڭ دا ويعا كەلگەنىن ايتتى. الايدا ەلدەن جىراقتا ورنالاسۋى مەن ءتيىستى عيماراتتاردىڭ بولماۋىنان تاڭداۋ تۇسپەگەن. «وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىعىن تويلادىق. مەرەكە يۋنەسكو كولەمىندە اتاپ ءوتىلدى. ءبىراز كوشەسى مەن ءۇيىن رەتكە كەلتىردىك, دەدى ەلباسى.
«مەن ءوڭىر تاريحىندا العاش رەت تەمىرتاۋ قالاسىنىڭ سالىنۋىنا كىرىستىم. تەمىرتاۋدا كومبيناتتىڭ, پارتيانىڭ باسشىسى بولىپ جۇرگەن كەزدە ماسكەۋدىڭ تاپسىرماسىمەن قالانى قايتادان قۇرىپ, جىلىنا 80 مىڭ شارشى مەتر ءۇي, بالاباقشا, مەكتەپ, اۋرۋحانا سالىپ, قالانى كوتەرگەنبىز. ەكىنشى ۇلكەن قۇرىلىس – ەلوردامىزدى سالۋ. بۇل ەندى باتىل شەشىم بولدى. وعان ءبارى بىردەي كەلىسكەن جوق. قارسى بولعاندار دا كوپ بولدى. بىراق قازىر سول شەشىمدى ءبارى دۇرىس دەپ سانايدى. اتالعان ءىستى اتقارۋ بارىسىندا كوپ قيىندىق كوردىك, ونى جۇرت تا بىلەدى», دەدى ەلباسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركىستاننىڭ تاريحي كەلبەتىن ساقتاۋعا باسا ءمان بەرىلگەنىن اتاپ ءوتتى. «ارينە, تۇركىستاندى جاڭعىرتقان كەزدە استانانىڭ قۇرىلىسى كوز الدىمدا تۇردى. ءوزىنىڭ قازىرگى كەلبەتى دە ۇقسايدى. استانادا اقوردادان ۇلكەن كوشە باستالادى. تۇركىستاندا دا وبلىس اكىمدىگى عيماراتىنان ۇلكەن كوشە جالعاسادى. ەكەۋى ەكى جاقتا, ارينە. ونى ەلوردامەن سالىستىرۋعا بولمايدى. ءبىز ونىڭ كەلبەتىن ساقتاپ, ەلدىڭ, جۇرتتىڭ, تۋريستەردىڭ باراتىن, تاريحىمىزدى پاش ەتەتىن ورتالىق رەتىندە قالدىرۋىمىز كەرەك», دەدى ەلباسى.
سۇحبات جۇرگىزۋشى تۇڭعىش پرەزيدەنتتەن الەمدەگى كۇردەلى كەزەڭگە قاراماستان, تۇركىستاننىڭ قايتا جاڭعىرۋىنا قاتىستى اتقارىلىپ جاتقان اۋقىمدى جۇمىستىڭ وڭتايلى ناتيجەلەرىن قاراپايىم تۇرعىندار قالاي كورىپ, قاشان سەزىنەتىنىن سۇرادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل ماسەلە ەلوردامىز سالىنىپ جاتقاندا دا تۋىنداعانىن ايتىپ ءوتتى. «حالىقتا «اقشا قايدا جۇمسالدى؟» دەگەن سۇراق بولادى. بىراق استانامىزعا جۇمسالعان 1 تەڭگە, قازىر 3 تەڭگە بولىپ قايتىپ جاتىر. تۇركىستانعا ءبىرىنشى كەزەڭدە 350 ملرد تەڭگە اقشا جۇمسالاتىن بولدى. ونىڭ جارتىسى, ياعني 50 پايىزىن جەكە كاسىپكەرلەر سالىپ جاتىر. بۇل دا ءبىر ۇلكەن قالا بولعاننان كەيىن بارلىعى اتسالىسادى. بىلاي قاراساق, تۇركىستاننىڭ تۇرعان جەرى – قالىڭ جۇرتتىڭ ورتاسى», دەپ جاۋاپ بەردى ن.نازارباەۆ.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قالاداعى 160 نىساننىڭ تەڭ جارتىسى سالىنىپ بىتكەنىن حابارلادى. ەلباسىنىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى 2 جىلدىڭ ىشىندە ايماقتاعى كاسىپكەرلىك 11 ەسە وسكەن. سونىمەن بىرگە ول جاڭادان سالىنعان عيماراتتاردىڭ شاتىرى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنەن بيىك بولمايتىنىن ايتىپ ءوتتى. وعان قوسا ەل استاناسىنىڭ تۇركىستانعا كوشۋى مۇمكىن دەگەن قاۋەسەتكە قاتىستى ويىن دا ءبىلدىردى. «ونداي اڭگىمەلەردىڭ نەگىزى جوق. بىراق ايتۋدىڭ ءجونى بار. اسىرەسە سول جاقتا تۇراتىن, تۇركىستاننىڭ جاعدايىن بىلەتىن ادامدار سولاي دەپ ويلايتىن شىعار. ايماق تاريحى تەرەڭدە, ارينە. قوجا احمەت ياساۋي وسىندا كەلىپ, مۇسىلماندىقتى ۋاعىزداعان. تۇركى دۇنيەسىنىڭ مۇسىلمان بولۋىنا ىقپال ەتتى. سوندىقتان حالىق سىيلايدى, جاقسى كورەدى. اسىرەسە, تۇركياداعى باۋىرلارىمىز كەلگىسى كەلەدى, كورگىسى كەلەدى. سونداي نەگىزدەر بولعاننان كەيىن, ەل استاناسىنا اينالسا دەگەن ويلار بار شىعار. بىراق قازىرگى استانامىزدى ءارى قاراي ۇلعايتامىز. 200 مىڭداي حالقى بار بۇرىنعى اقمولا 1 ملن 200 مىڭ حالقى بار الىپ شاھار بولدى. نۇر-سۇلتان دەگەن اتاۋ بەرىلدى. مەن مۇنى ءوزىم ۇسىنعام جوق, بىراق قارسى دا بولعانىم جوق. سەبەبى استانانىڭ ءاربىر تاسى مەنىڭ نۇسقاۋىممەن, ءاربىر عيمارات مەنىڭ قاتىسۋىممەن سالىندى» دەپ اتاپ وتكەن ەلباسى ەلىمىزدىڭ باس قالاسى ودان ءارى دامىتىلاتىنىن, وندا سالىنىپ جاتقان Abu Dabi Plaza عيماراتىنىڭ ەڭ بيىك 340 مەترلىك مۇناراسىن «قازاقستان مۇناراسى» دەپ اتايتىنىمىزدى جەتكىزدى.
ن.نازارباەۆ ەڭ ۇلكەن مەشىتتىڭ قۇرىلىسى تۋرالى دا ايتىپ ءوتتى. ونىڭ رۋحاني قۇندىلىعىمەن قوسا تۋريستىك ماڭىزى بار ءزاۋلىم, ادەمى عيمارات بولاتىنىن ايتتى.
قازىردىڭ وزىندە تۇركىستانعا 200 مىڭداي ادام بارادى. بيىل دۇنيەجۇزىلىك ستاندارتقا ساي اۋەجاي سالدىردىق. قانداي ۇلكەن ۇشاق بولسا دا قونا الادى. 3 ملن-عا جۋىق قوناقتى قارسى الۋ مۇمكىندىگى تۋدى. سونىڭ ارقاسىندا «كەلەمىن» دەپ وتىرعان تۇركىتەكتەس اعايىندار قاسيەتتى مەكەنگە جەتەتىن بولادى. «قازىر كورشىلەرمەن تۇركىستاننان تاشكەنتكە تەمىرجول سالۋ جونىندە سويلەسىپ جاتىرمىز, ونى دا شەشەمىز. سوندا سامارقان, بۇقارا, تاشكەنت, شىمكەنت, تۇركىستان قالالارىنان ۇلكەن شەڭبەر جاسالىپ, تۋريستىك جول اشىلادى. ءبىزدىڭ ساناعىمىز بويىنشا 2025-2030 جىلعا قاراي تۇركىستانعا 3,5 ملن حالىق كەلۋى كەرەك», دەدى ەلباسى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قازىردىڭ وزىندە تۇركىستاندا بەس جۇلدىزدى ەكى قوناقۇي سالىندى. ۇزىندىعى ءبىر شاقىرىم بولاتىن «كەرۋەن ساراي» اشىلادى, ونىڭ ىشىندە قوناقۇيلەر, ساۋدا-ساتتىق ورىندارى, باسقا دا مادەني نىساندار بولادى. سول كەزدە تۇركىستان باياعىداي تۋريزم مەن حالىق كەلەتىن ورتالىق بولادى.
ەلباسى اتاپ وتكەن «كەرۋەن ساراي» كوپفۋنكتسيالى تۋريستىك كەشەنى تۇركى دۇنيەسىن عانا ەمەس, الەم نازارىن اۋداراتىن جوباعا اينالماق. جوبا الداعى كوكتەمدە پايدالانۋعا بەرىلۋى ءتيىس. قازاقستان, ەۋروپا جانە ورتالىق ازيا مادەنيەتىن ۇشتاستىراتىن جوبا كونە شاھار ۇلگىسى نەگىزىندە سالىنعان جانە وندا زاماناۋي قوناقۇيلەر, شىعىس بازارى, مەيرامحانالار جانە جاساندى كول بولادى.
«تۇركىستاندى كوتەرۋ – حالقىمىز ءۇشىن قاسيەتتى ماسەلە, ءبىزدىڭ پارىزىمىز. بۇل كونە, تاريحى تەرەڭدە جاتقان قالالارىمىزدىڭ ءبىرى», دەگەن ەلباسى رەسەيدىڭ ماسكەۋدەن باسقا سانكت-پەتەربۋرگى, تۇركيانىڭ انكارادان باسقا ىستانب ۇلى بار ەكەنىنە توقتالدى. بىزدە الماتىعا قوسا تۇركىستانىمىز دا بولاتىنىن, وسىلاي-وسىلاي ەل وركەندەيتىنىن ايتتى. ابىلايدىڭ «قالا سالا المادىم, ەلگە جەر ەمىزە المادىم, قازاقتىڭ باسىن قوسا المادىم» دەگەن ءۇش ارمانىن ورىنداپ جاتقانىمىزدى اتاپ كورسەتتى.
وسى ورايدا سۇحباتتا ايتىلعانداي, 2018 جىلدىڭ باسىندا قالانىڭ تۇرعىن ءۇي قورى 3,8 ملن شارشى مەتر بولدى. ال 2025 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 6,1 ملن شارشى مەترگە جەتۋى كەرەك. 2035 جىلى 9,8 ملن شارشى مەترگە دەيىن جەتەدى دەپ كۇتىلۋدە.
ەلباسى سۇحباتتا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى مەن « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنىڭ ماڭىزى مەن مىندەتىنە دە توقتالىپ ءوتتى. ء«بىز قازىر باسقا ومىرگە كەلدىك. بۇرىنعى ومىردە كوممۋنيستىك يدەيامەن جۇردىك. ءبىزدىڭ ۇلكەندەرىمىز, مەنىڭ بۋىنىم سول يدەيامەن ءجۇردى. ەندى وزگەرۋىمىز كەرەك. جاڭا زامان كەلدى. ەكونوميكا وزگەردى. تۇسىنىك وزگەردى. قازىرگى جاستار باسقاشا. بىزدەي ەمەس. ون بەستەگى بالالاردىڭ ءبىلىمى بىزدەن كوپ. سەبەبى ولار ينتەرنەتتەن دۇنيەنىڭ بارلىعىن كورەدى, بىلەدى. سوندىقتان «رۋحاني جاڭعىرۋ» دەگەن تەك وسى زامانعا بەيىمدەلۋ عانا ەمەس, وسى ارقىلى ءوسىپ, وركەندەۋ ماسەلەسى. سوندىقتان بۇل وتە قاجەتتى, ۇلكەن ماعىناسى بار, ءالى تالاي جۇمىس جۇرگىزەتىن ماسەلە. وعان تۇركىستاننىڭ سالىنۋى دا تۋرا كەلەدى. حالىقتىڭ تاريحتى ءبىلۋى ءۇشىن ەل وڭتۇستىگىنەن سالىنىپ جاتقان تۇركىستان – سول باعدارلامانىڭ ءبىر سالاسى», دەدى ەلباسى.
كۇلتوبەسىندە بيلەرىمىزدىڭ, ورداباسىدا ءۇش ءجۇزدىڭ باسى قوسىلعان كيەلى مەكەن تۇرعىسىنداعى سۇحباتتا ەلباسى بۇگىنگى پاندەميا تۋرالى دا ءسوز ەتتى. ء«بىزدىڭ قازىرگى زاماندا عالىمدار, ساراپشىلار «بارلىعىن بىلەمىز, ءبارىن دە يگەرەمىز» دەپ ويلايدى. بىراق ەشكىم وسىنداي ۆيرۋس كەلەدى دەپ ويلاعان جوق. تابيعاتتىڭ قۇبىلىسىمەن ءبىر جەردەن شىقتى. ءالى دە بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان ادام ءبارىن يگەردى, بارلىعىن ءبىلدى دەپ ايتۋعا بولمايدى. جاستارعا ىلعي ايتىپ كەلەمىن. قازىرگى ايتارىم, مەن بۇكىل ءومىرىمدى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە سارپ ەتىپ كەلە جاتىرمىن. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە 5 جىل قازاقستاننىڭ ۇكىمەتىن باسقاردىم. 30 جىل پرەزيدەنت بولدىم. 35 جىل بويى تىنباي, كۇندىز-ءتۇنى وسى جۇمىستى ىستەپ كەلە جاتىرمىز. ەلىمىزدىڭ, قازاقتىڭ, اتا-بابامىزدىڭ ارمانى – تاۋەلسىزدىك. قولىمىزعا كەلدى. تاۋەلسىزدىك بولماسا ءبىزدىڭ ءتىلىمىز, ءدىنىمىز بولمايدى. تاۋەلسىزدىك بولماسا ءبىزدى باسقالار باسقارادى. تاۋەلسىزدىكتى ساقتاۋ جاستاردىڭ جادىندا بولۋى كەرەك. قانشا ايتساق تا, قازاق حالقى – از حالىق. قولىمنان كەلگەنشە شەكارانى شەگەندەپ, جان-جاعىمىزداعى الپاۋىت ەلدەرمەن دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتتىم. قازىر قازاقستاننىڭ جاۋى جوق. دەگەنمەن زامان وزگەرەدى, ەل اۋىسادى. الدا نە بولارىن بىلمەيمىز. تاۋەلسىزدىكتى ساقتاۋ ماڭىزدى ەكەنىن ۇمىتپاۋ كەرەك», دەدى ەلباسى.
تۇڭعىش پرەزيدەنت سۇحبات سوڭىندا وزگەرىپ جاتقان زامانعا, جاستارعا قاتىستى ويىمەن دە ءبولىستى. ء«اربىر 10-20 جىلدا زامان زىمىراپ وزگەرىپ بارا جاتىر. اسىرەسە عىلىم مەن تەحنولوگيا سالاسى تۇراقتى ەمەس. قازىرگى العان ءبىلىمىڭ 10 جىلدان كەيىن كەرەك بولا ما, بولماي ما؟! ۋنيۆەرسيتەتتە يگەرگەن ماماندىق 10 جىلدان كەيىن كەرەك پە, كەرەك ەمەس پە؟ قازىرگى ساراپتاما بويىنشا ءاربىر 10 جىلدا ماماندىق وزگەرىپ تۇرادى. قازىرگى ماماندىقتار جوعالادى, ورنىنا جاڭالارى كەلەدى. نە ىستەۋ كەرەك؟ سوعان بەيىمدەلۋىمىز كەرەك. جاستار بەيىم بولۋى ءۇشىن نەگىزگى, قاجەت بىلىمگە ورىن بەرۋ كەرەك. تاۋەلسىز ەلدە تۋعان, قازىر 30-عا كەلگەن ازاماتتارىمىز مۇلدە باسقا قازاق, باسقا جۇرت, باسقا قازاقستاندىقتار. بىزگە ۇقسامايدى. مەن نەلىكتەن جاستارىمىزدى شەتەلدە وقىتتىم؟ مىنا جەردە نەگە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىن سالدىم. نە ءۇشىن دارىندى جاستارعا ارنالعان مەكتەپتەر اشتىم؟ سولاردىڭ ىشىنەن ەل باستايتىن تالانتتى, ءبىلىمدى جاستار كوبىرەك شىقسا, كەلەشەگىمىز باياندى بولادى», دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن ەلباسى.
