مەن بۇل گازەتكە 1993 جىلدىڭ قاراشاسىندا حاتشىلىققا ادەبي قىزمەتكەر ساناتىندا ماكەتشى بولىپ ورنالاسىپ, قىرعىز ءتىلىن اۋىزشا بىلگەنىممەن, جازۋىن جاڭادان ۇيرەنىپ جۇرگەن كەزىم. جەلتوقسان ايىندا نۇرپايس جارقىنبايدىڭ قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنىنە ارنالعان «ەنەلەر كازان اسكاندا, وچوكتو وتۋ بير كۇيگون» دەگەن ماقالاسى جارىق كوردى. مەن سوندا «بير كۇيگونگە» تۇسىنبەي اعايدان ماعىناسىن سۇراعان ەدىم. اعاي «اپالار قازان اسقاندا, وشاقتا وتى ءبىر جانعان» دەپ اۋدارىپ بەرگەن. ءبىز وسىنى ەسكە تۇسىردىك. ماقالادا قىرعىز بەن قازاقتىڭ باۋىرلاستىعى, ىرگەسىن جاڭادان قالاعان قازاق مەملەكەتىنىڭ العاشقى قادامدارى, ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قايراتكەرلىگى ءسوز بولعان. مەن اڭگىمە بارىسىندا قازاقستاندىقتار ءبىرىنشى جەلتوقساندا «تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنىن» رەسمي تۇردە مەرەكەلەيتىنىن ەسكە سالىپ, ول كىسىنىڭ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋرالى وي-پىكىرىن سۇراۋدىڭ ورايى كەلىپ قالدى.
– ىلگەرى زامانداردان بەرى اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس, توسكەيدە مالى, توسەكتە باسى قوسىلعان, الاتاۋدىڭ باۋىرىندا ءبىر جايلاۋدا قونىستانىپ, ءبىر وزەننەن سۋ ىشكەن قىرعىز بەن قازاق تالاي قيىن كەزەڭدەردى باستارىنان كەشىرگەن. سولاردىڭ ءبىرى كەڭەس وداعى ىدىراعان جىل بولدى, – دەپ باستادى ءسوزىن نۇرپايس اقىن. – قىرعىزدا «جەتى جەتىم بار» دەگەن ناقىل ءسوز بار. مىسالى, «سۋ جەتپەگەن – جەر جەتىم», «باسشىسى جوق – ەل جەتىم» ت.ت. بۇل جاعىنان قازاق حالقى باقىتتى ەكەن. ەل باسىنا كۇن تۋىپ, ەر ەتىگىمەن سۋ كەشكەن كۇردەلى كەزەڭدە ەلدىڭ باسشىلىق تىزگىنىن قولىنان شىعارماي نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى حالقىنا كوسەم جولباسشى بولا ءبىلدى, ەلباسى بولدى. مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ جالپى ەلدىڭ قالاۋىمەن پرەزيدەنت بولىپ سايلانعاندا, مەملەكەت باسشىلىعىنا لايىقتى ادام كەلدى دەپ سۇيىنگەنمىن, سول ءسۇيىنىش سەزىم مەنى الداعان جوق.
– ەندەشە, ەلباسىنىڭ مەملەكەتتى باسقارۋداعى ءسىز باعامداعان ەرەكشەلىگىنە توقتالساڭىز.
– اۋەلى, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن العاش رەت كورگەنىمدى بايانداپ بەرەيىن. 1980-ءشى جىلدارى قىرعىزستان جازۋشىلار وداعىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى شىڭعىس ايتماتوۆ باستاعان قىرعىز ەلىنىڭ ۇلكەندى-كىشىلى اقىن-جازۋشىلارى قازاقستانعا شىعارماشىلىق ىسساپارمەن باردىق. ونداعى ءىس-شارالاردىڭ اياسىندا ءبىز سول ۋاقىتتاعى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ-
تىڭ قابىلداۋىندا بولدىق. قازىرگىشە ايتقاندا, ۇكىمەت باسشىسى ءبىزدى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك, ساياسي-مادەني جاعدايىمەن تانىستىردى. ول تالاي فاكتىلەردى, تسيفرلاردى قاعازعا ەش قاراماي بايانداپ بەردى. سوندا دەلەگاتسيا مۇشەلەرىنىڭ بارلىعى ونىڭ كەرەمەت ەستە ۇستاۋ قابىلەتىنە تاڭعالعانبىز. قابىلداۋدان كەيىن تىسقا شىققان سوڭ, مەن «بۇل كىسىنىڭ جادىنا «قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق كارتاسى» تۇگەل سىيىپ كەتكەن ەكەن» دەپ ارىپتەستەرىمدى ءبىر كۇلدىرىپ العانمىن.
ەندى, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قايراتكەرلىگىندەگى ءۇش ەلەۋلى ماسەلەنى ايتايىن. ءبىرىنشىسى – ەلدى باسقارا ءبىلۋى. مەملەكەتتى, ەلدى باسقارۋداعى سەنىمدى تۇتقا نە؟ حالىقتىڭ باسقارۋشىعا دەگەن سەنىمى. بۇل تۇجىرىم قىتايدىڭ اقىلمانى كونفۋتسيدىڭ داۋىرىنەن بەرى كەلە جاتقان ەكەن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسىنداي قاعيدانى ۇستانىپتى. تاۋەلسىز ەلدىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى بولعان كۇنىنەن باستاپ, ن.نازارباەۆقا حالقى سەنىپ, ونىڭ ۇسىنعان باستامالارىن قولدادى, الدىعا قويىلعان ماقساتتاردى ىسكە اسىرۋ جولىندا جىگەرلى ەڭبەك ەتتى. ناتيجەسى قازىر كورىنىپ تۇر. قازاقستان الەمدەگى ەكونوميكاسى ىلگەرىلگەن قۋاتتى مەملەكەتكە اينالدى.
ەكىنشىسى – قازاقستاننىڭ استاناسىن ەلدىڭ سولتۇستىگىنە كوشىرگەنى. زور گەوساياسي ماڭىزعا يە بۇل شەشىم ن.نازارباەۆتىڭ قىراعى ساياساتكەر ەكەندىگىن ايقىن دالەلدەدى. بۇل باستاما وڭاي ورىندالعان جوق. تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ قايسارلىعىنىڭ, كۇش-قايراتىنىڭ جانە, ارينە, قازاقستاندىقتاردىڭ جاسامپاز ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا اتقارىلدى. الدىمەن اقمولا دەلىنىپ, ءوزىنىڭ تاريحي اتاۋىن العان قالا ن.نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن استانا بولدى, سوسىن ەل وكىلدەرىنىڭ ۇسىنىسىمەن نۇر-سۇلتان اتاندى. بۇل جاراسىمدى قۇبىلىس. ورىستار ءبىرىنشى پەتردىڭ سالدىرعان قالاسىن سانكت-پەتەربۋرگ دەپ اتاعان. كەڭەس وكىمەتى لەنينگراد دەپ وزگەرتكەن. رەسەيدىڭ جاڭا بيلىگى ءبىرىنشى پەتردى قۇرمەتتەپ, اتاۋدى قالپىنا كەلتىردى. استانانىڭ ونى سالدىرعان تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ەسىمىمەن اتالۋى وراسان زور ەڭبەگىن باعالاۋدىڭ لايىقتى كورىنىسى دەپ بىلەمىن. «تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنىنىڭ» مەرەكەلىك كۇن بولىپ بەلگىلەنۋى دە وسىنداي ىزەتتىك دەپ ەسەپتەيمىن.
ءۇشىنشىسى – ەلباسىنىڭ پرەزيدەنتتىك بيلىكتى قازىرگى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆقا ءوز باستاماسىمەن وتكەرىپ بەرگەنى بولدى. مۇنىڭ ارقاسىندا قازاقستان ءوسىپ-وركەندەۋدىڭ ەۆوليۋتسيالىق جولىن جالعاستىردى.
– ەندى ءسىزدىڭ ءومىر جولىڭىزدى, شىعارماشىلىعىڭىزدى وقىرماندارعا تانىستىرساق.
– جاس كەزىمنەن ولەڭ جازا باستادىم. وسى اۋەسقويلىق مەنى مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ قىرعىز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە الىپ كەلدى. بىتىرگەن سوڭ قىرعىزستان كومسومولىنىڭ «لەنينچيل جاش» گازەتىندە ءتىلشى, سوسىن ءبولىم باسشىسى بولىپ جۇمىس ىستەدىم. سوسىن «سوۆەتتىك قىرعىزستان» گازەتىنە شاقىرىلدىم. ەگەمەندىك جىلدارىنان كەيىن بۇل گازەت, «كىرگىز تۋسۋ» («قىرعىز تۋى») اتاۋىن الدى. جيىرمادان استام كىتابىم جارىق كوردى.
– ءسىز, اسىرەسە, قازاق-قىرعىز ماسەلەلەرىنىڭ تاقىرىبىندا گازەتكە ماقالالاردى كوپ جازىپ ءجۇردىڭىز. ابايدىڭ ولەڭدەرىن اۋدارىپ, قىرعىزدىڭ گازەت-جۋرنال, الماناحتارىنا جاريالادىڭىز. قازاق ەلىنە جاقىن تارتقانىڭىزدىڭ سىرىن وقىرماندارعا ايتىپ بەرمەيسىز بە؟
– اۋىلىمىزدا مەكتەپ جەتىجىلدىق بولىپ, مەن 8, 9, 10-سىنىپتاردى فرۋنزەدەگى (قازىرگى بىشكەكتەگى) ا.س.پۋشكين اتىنداعى №5 قىرعىز مەكتەبىندە (قازىر قىرعىز ۇلتتىق گيمنازياسى) وقىدىم. مەكتەپ دزەرجينسكي (قازىرگى ەركىندىك) گۇلزارباعىنا جاقىن ەدى. باقتاعى ورىندىقتاردا ايگىلى االى توقامباەۆ باس بولعان قىرعىزدىڭ اقىن-جازۋشىلارى كۇندە ءبىر مەزگىل جينالىپ, اڭگىمەلەسىپ وتىراتىن ەدى. مەن دە بارىپ سولاردىڭ اڭگىمەلەرىن تىڭدايتىنمىن. ارا-اراسىندا االى توقامباەۆ ءوزى اۋدارىپ, سياسى كەپپەگەن ابايدىڭ ولەڭدەرىن وقىپ بەرەتىن. بۇل مەنىڭ ولەڭ جازۋعا, اباي سياقتى اقىن بولۋعا قىزىعۋشىلىعىمدى ارتتىردى. ءوزىڭنىڭ دە حابارىڭ بار شىعار, قىرعىزدا ابايدى ەڭ جاقسى جانە كوپ اۋدارعان االى توقامباەۆ. ول وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان باستاپ, دۇنيەدەن كوزى وتكەن سەكسەنىنشى جىلدارعا دەيىن 50 جىل بويى ابايدى قىرعىزشاعا اۋدارۋمەن بولدى. كەيىنىرەك «لەنينچيل جاشتا» ءبولىم باسشىسى بولىپ جۇرگەنىمدە, اباي شىعارماشىلىعى, ونى قالاي اۋدارىپ جاتقانى جونىندە قىرعىزستاننىڭ حالىق اقىنى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, اكادەميك االى توقامباەپەن سۇحباتتاسىپ, گازەتكە جاريالادىم. االىكەڭ سوندا ابايدىڭ نەمەرە ءىنىسى, ويشىل اقىن شاكارىمنىڭ اۋىر تاعدىرى تۋرالى دا ايتىپ بەردى. «شاكارىم تاعدىرى قىرعىز باسپاسوزىندە ءبىرىنشى رەت جاريالانىپ جاتىر, جازعانىڭدى گازەتكە جاريالار الدىندا ءوزىم مىندەتتى تۇردە وقىپ بەرۋىم كەرەك» دەدى. ءسويتىپ ءوزى وقىپ, «ماقۇلمىن» دەپ قول قويىپ بەردى.
ءيا, سونداي-اق, ءوزىڭ بىلگەندەي, مەنىڭ جۇبايىم – قازاق قىزى. ەسىمى – گۇلجاھان. ول جامبىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋدانىنىڭ تۋماسى ەكەن.
قازاق قىزىنا ۇيلەنۋىم, قازاق تىلىنە قىزىعۋىما دا سەبەپ بولدى. قايىن جۇرتىما بارعانىمدا, قالدىباي دەگەن قايىن اعامنىڭ كىتاپحاناسىنان قازاقشا كىتاپتاردى الىپ كەتىپ, وقىپ ءجۇردىم. بۇل كىسى ادەبيەتكە جاقىن ادام ەكەن. تاعى ءبىر بارعانىمدا ول بىرەۋلەر ءوزى جوقتا الىپ كەتپەسىن دەپ, ازدەكتەپ ساقتاپ جۇرگەن قازاق كسر-ءىنىڭ عىلىم اكادەمياسىنان 1948 جىلى جارىق كورگەن ابايدىڭ شىعارمالار جيناعىن بايقاپ قالدىم. قايىن اعام بۇل كىتاپتى «سەن ولەڭ جازىپ جۇرگەن ادامسىڭ عوي» دەپ ماعان سىيلادى (نۇرپايس اعاي ۇيىندەگى كىتاپحانادان سارعايىپ قالعان سول تابەرىك كىتاپتى ماعان كورسەتتى). ءسويتىپ, ستۋدەنت كۇنىمنەن باستاپ, ابايدى تۇپنۇسقادان وقىپ, قىرعىزشاعا اۋدارا دا باستادىم.
– اباي ولەڭدەرى سىزگە نەسىمەن ۇنادى؟
– ابايدىڭ ولەڭدەرىندەگى تەرەڭ تالىمدىك ماعىنا ءوز الدىنا, ءسوز ساپتالۋى كەرەمەت قوي.
«ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى, ءسوز ساراسى,
قيىننان قيىستىرار ەر داناسى.
تىلگە جەڭىل, جۇرەككە جىلى ءتيىپ,
تەپ-تەگىس جۇمىر كەلسىن اينالاسى»,– دەپ ۇلى اقىننىڭ ءوزى جازعانداي, ولەڭدەرى وسى تالاپقا سايما-ساي, جەڭىل ءبىر-ەكى وقىعانىڭدا جادىڭدا قالادى. ابايدىڭ شەبەرلىگى ماعان جانە كوپتەگەن قىرعىز اقىندارىنا ونەگە بولدى.
اڭگىمەلەسكەن
نازاربەك بايجىگىتوۆ,
قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ جالپىۇلتتىق «قىرعىز تۋى» گازەتىنىڭ قىزمەتكەرى
بىشكەك
