تانىم • 01 جەلتوقسان، 2020

ەسىل بويىنا ەل قوندىرعان

20 رەت كورسەتىلدى

اتا داڭقىن، ەلدىك سالتىن جالعاستىرا بىلگەن ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ 1997 جىلى قازاقستاندى بولاشاققا باستايتىن 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن بەكىتىپ، ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى.

قارتتارىن قازىناعا بالاعان حال­قى­مىز­دىڭ اسىل قاسيەتىن بويىنا سىڭىر­گەن ەلباسىمىزدىڭ ۇلكەنگە قۇرمەت كورسەتىپ، كىشىگە ىزەتتىلىك تانىتىپ، ەل باسقارۋدا اتا-بابالارىمىز سالعان سارا جولىن ۇستان­عانىنا تاريح كۋا. شىنىندا، ەل ەڭسە­سىنىڭ تىك، مۇراتىنىڭ اسقاق، مەرەيىنىڭ ۇستەم بولۋى مەملەكەتتى باسقاراتىن باسشى مەن ونىڭ ساياساتىن جۇرگىزىپ وتىراتىن قوسشىلارىنا تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان حالقىمىز الىمساقتان ەل بيلەگەن تۇلعالاردىڭ حاق پىكىرىنە جۇگىنگەن، «تۋرا بيدە تۋعان جوق، تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەپ بيلەردىڭ ءادىل شەشىمىن بويىنا سىڭىرگەن، «اسىپ تۋعان ازامات، حالىققا ۇلكەن بەل بولار» دەپ ادال باسشىنىڭ سوڭىنان ەرگەن.

مۇنداي تاجىريبەنى الەمدىك ساياساتتان ءالى ۇشىراتۋعا بولادى.

سينگاپۋردىڭ ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن پرەزيدەنتى لي كۋان يۋ سۇڭعىلا باسشى ر­ە­تىندە ءوز ەلىنىڭ عانا ەمەس جاھاننىڭ بىرنەشە مەملەكەتىندەگى اقىل-ويدىڭ تاۋ­سىلماس قازىناسى ىسپەتتى زيالى قاۋى­مىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، ولاردىڭ ين­تەل­لەكتۋالدىق قابىلەتىن سينگاپۋردى سەر­پىندى ەلگە، قۋاتتى مەملەكەتكە اينالدىرۋ ىسىنە جۇمىلدىردى. سينگاپۋردىڭ ءجۇ­رىپ وتكەن جولى قاريالاردىڭ، باعاسى بيىك، ءباسى زور اسىلداردىڭ جولى ەكەنىن وزگەلەرگە كورسەتە ءبىلدى. اقساقالدان اقىل سۇ­راپ جۇگىنگەن، باتاسىن الىپ، قۇرمەت تۇ­تىپ ساياسات ساڭلاعى بۇدان ەش ۇتىلعان جوق.

XVIII عاسىردا ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن بىرىكتىرگەن ابىلاي بابامىز ۇلان-عايىر قازاق جەرىنە كوز الارتقاندارعا بىردە نايزاسىن، بىردە ايلاسىن جۇمساپ، شەبەر ديپلوماتيالىق ساياساتپەن ۇلتتىق تاۋەلسىزدىگىمىزدى ساقتاي بىلگەن. ادامدا ارمان تاۋسىلعان با، كوز جۇمارىندا اقىلمانى بۇقار بابامىزعا: «مەن ەل بيلەگەن جاۋگەرشىلىك زاماندا قان كوپ توگىلدى، حالقىمنىڭ باسىن بىرىكتىرە المادىم، ەكىنشىدەن، كوشپەلى حالىققا جەر ەمشەگىن ەمۋدى ۇيرەتە الماي كەتىپ بارامىن، ۇشىنشىدەن، قالا-كەنتتەر سالۋعا ۇلگەرمەدىم»، – دەگەن وكىنىشىن ايتقان ەكەن.

سارابدال ساياساتشى ن.نازارباەۆ ابى­­لاي بابامىزدىڭ اق جولىن جالعاپ، قاس-قاعىم ساتتە تاۋەلسىزدىگىمىزدى تۇ­عىر­­لى قىلىپ، شەكارامىزدى بەكىتىپ، حال­قىن ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىردى، سان حالىقتى ءبىر ۇلتتىڭ بالاسىنداي ۇعىس­تىر­دى، الاشتىڭ ايبىنىن اسىرىپ، ايدىنىن تاسىتىپ، ارقا توسىندە جاڭا ەلوردا تۇرعىزىپ، قازاق اتىن الەمگە ايگىلەدى.

ەلباسىمىز ەلوردانى الماتىدان اقمولا قالاسىنا كوشىرىپ، باتىل قادام جاسادى. وتپەلى كەزەڭنىڭ وكپەك جەلى قوس وكپەدەن قىسقان سول مەزگىلدە استانانى كوشىرۋ اقىلعا سىيماستاي بولىپ كورىنگەن بولاتىن. ارينە، باستاپقىدا بۇل باستاماعا قارسىلىق بىلدىرگەندەر دە، تۇسىنىستىك تانىتقاندار دا بولدى. الايدا، ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ناتي­جەسىندە العا قويعان ستراتەگيالىق ماق­سات­تارىمىز جۇزەگە اسىرىلىپ، ەلىمىز تاڭداعان جولدىڭ دۇرىستىعىنىڭ ايقىن دالەلى بولدى.

تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ پارلامەنت سەسسياسىنىڭ جالپى وتىرىسىندا ەلوردانى الماتىدان رەسپۋبليكانىڭ ورتالىق ءوڭىرى اقمولاعا كوشىرۋ جونىندەگى تاريحي يدەياسىن پاش ەتىپ، 1994 جىلدىڭ 6 شىلدەسىندە جاڭا استانا، ەلوردا دەگەن ۇعىمدار العاش رەت تاريح ساحناسىنا شىعىپ، قازاق ساناسىندا سالتانات قۇردى.

ەلباسىنىڭ: «جاڭا استانا ەلدىگىمىزدىڭ ايبىنى بولادى، ەكونوميكامىزدىڭ لوكو­مو­تيۆى بولادى. ءالى-اق ارقا توسىندە الەم­دە تەڭدەسى جوق قالا تۇرعىزامىز» دەگەن سۇڭعىلا ساۋەگەيلىگىن تاريح تارازىلادى، ۋاقىت دالەلدەدى. ەلوردا تاريحى ەلبا­سىنىڭ ەرەن تۇلعاسىن، قايراتكەرلىك، سايا­ساتكەرلىك ءىس-قيمىلدارىن ايقىن سيپات­تاي­دى.

الەم ەلدەرىنىڭ استانا سالۋ تاريحىنا قاتىستى بىرەر مىسال.

فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور امانگەلدى ايتالى بىلاي دەگەن بولاتىن: «زامانىندا جاڭا استانا سانكت-پەتەربۋرگ – جاڭا ساياساتتىڭ سيمۆولى بولدى. ءبىرىنشى پەتر استانانى جاڭادان جاساۋ، وزگەرتۋ جوسپارلارىمەن تۋعان جوق، وزىنەن بۇرىنعى ءىزاشارلارىنىڭ، مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ وي-ارمانىن، ءىسىن جالعاستىردى».

اقش-تا استانا تاڭداۋ ماسەلەسى داۋعا اي­نالعان: سولتۇستىكتەگىلەر سولتۇس­تىك­تە، وڭ­تۇس­تىكتەگىلەر وڭتۇستىكتە بولعا­نىن قا­لا­­­عان. ۋاقىتشا استانانىڭ – فيلا­دەل­فيانىڭ تۇرعىندارى تاڭداۋ ولاردىڭ قالاسىنا تۇسەتىنىنە كۇماندانبادى. دجور­دج ۆاشينگتون ەلدىڭ باسىن قوساتىن جول­­دى ىزدەدى. سوندىقتان استانانىڭ ورنىن سولتۇستىك شتاتتار مەن وڭتۇستىك شتات­تار­دىڭ قيىلىسقان تۇسىنان، فەدەرالدىق جەرگە سالدى.

فيلوسوف وسۆالد شپەنگلەر «ۇلتتار دەگەنىمىز – قالا سالۋشى حالىقتار» دەگەن ەدى.

بۇگىن تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا قازاق ۇلتى قالا سالۋشى وركەنيەتتى ۇلتتاردىڭ قاتارىنان تابىلدى.

ءيا، بۇگىندە باس ارحيتەكتورى ەلبا­سى­نىڭ ءوزى بولىپ وتىرعان نۇر-سۇلتان قالاسى ۇلان-عايىر مەملە­كەتى­مىز­دىڭ كۇرەتامىرىنا، حالقىمىزدىڭ قاسيەتتى شاڭىراعىنا، جاھانعا تانىلعان جۇر­تى­مىز­دىڭ ايدىنى مەن ايبىنىنا، الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياسي، مادەني، ەكو­نو­ميكالىق شارالار وتكىزەتىن ەلورداعا اينالدى.

ەلىمىزدىڭ جۇرەگىن وركەندەتۋ وبلىس­تار اراسىنداعى بايلانىستى كۇشەيتۋدىڭ جانە جاڭا رىنوكتار اشۋدىڭ تەگەۋرىندى ىنتالاندىرعىشىنا اينالدى.

بۇگىندە نۇر-سۇلتان قالاسى – ەكونوميكاسى قارىشتاپ دامىپ كەلە جاتقان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جارقىن سيمۆولى، ەلىمىزدىڭ الەمدىك ارەناداعى بەينەسى. ەلباسىنىڭ: «بارشامىزدى تاۋەلسىزدىكتىڭ ۇلى رۋحى جەبەيدى، بىرىكتىرەدى، بويىمىزعا قۋات بەرىپ، سەنىمىمىزدى نىعايتادى. ول التىن كۇنى جارقىراپ، التىن قىرانى قالىقتاعان قازاق ەلىنىڭ اشىق اسپانى استىندا دۇنيەگە كەلگەن ءاربىر ءسابيدىڭ جۇرەگىنە ورنايدى.

ول ءاربىر ازاماتتىڭ جۇرەگىندە، شاڭى­راق­تىڭ تورىندە، ەلىمىزدە بوي كوتەرگەن ءاربىر ۇيدە، ءاربىر قالا مەن اۋىلدا سالتانات قۇرادى. ول ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ وسىمىمەن، ءاربىر جاڭا ءوندىرىس ورنىمەن، ۇلان-عايىر وتانىمىزعا توسەلگەن ءاربىر كۇرە جولمەن، دالا توسىنە ونگەن ءاربىر توننا التىن دانمەن نىعايادى» – دەگەن تىلەگىنە تىلەك قوسساق، جۇدىرىقتاي جۇمىلا ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ، ساق زامانىنداعى بي اتامىزدىڭ: «ارماننىڭ جولى قيقالاڭ، ادالدىڭ جولى توتە ەدى. جاقسى-جامان اركىمنىڭ اراسىنان وتەدى. ارازداسپاي، تالاسپاي، تاتۋ جۇرسەڭ نە ەتەدى. ىنتىماعى بار بولسا، بۇل دۇنيەنىڭ قىزىعى بارىنە تۇگەل جەتەدى» – دەگەن اتالى ءسوزىن ەسىمىزدە ۇستايىق.

« ۇلىم دەگەن ەلى باردا، ەلىم دەگەن ۇلى بار»، ەلباسىنىڭ تۋعان حالقىنا سىڭىر­گەن ولشەۋسىز ەڭبەگىن باعالاپ، دۇرىس سارالاپ، اۋىزبىرشىلىك تانىتىپ، ساياسي مادەنيەتى جوعارى ەل ەكەندىگىمىزدى ءاماندا كورسەتىپ جۇرەيىك دەيمىن.

 

ميربولات ەرساەۆ

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار