1991 جىل ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق جەتىستىگى ەسەبىندەگى وتاندىق عىلىم دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالعاندىعىمەن ەرەكشەلەندى. قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق مەنشىگىنە 100-دەن استام جالپى وداقتىق مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق مەكەمە وتكەندىكتەن عىلىمدى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ماڭىزدىلىعى كۇرت ءوستى. جاڭا جاعدايلارعا بايلانىستى قىسقا مەرزىم ىشىندە مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساياساتتى ايقىنداۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى, ەلدىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق كۇش-قۋاتىن ساقتاپ قالۋ مەن ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن عىلىمي-تەحنيكالىق سالانى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ءتيىمدى قۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى تۋىندادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ 1992 جىلعى 15 قاڭتارداعى قاۋلىسىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم جانە عىلىمي-تەحنيكا ساياساتى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. وسى جىلى ەلباسىنىڭ «ەكونوميكالىق رەفورمالار جاعدايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ ءىس-قيمىلدارى مەن ۇيىمداستىرۋىن جەتىلدىرۋ» تۋرالى جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم جانە جاڭا تەحنولوگيا مينيسترلىگى قۇرىلدى.
مينيسترلىككە مىناداي مىندەتتەر جۇكتەلدى: رەسپۋبليكانىڭ عىلىمي-تەحنيكا سالاسىنىڭ دامۋى جولىندا مەملەكەتتىك ساياسات جۇرگىزۋ; عىلىمي جانە عىلىمي-پەداگوگيكالىق كادرلار دايارلاۋ جۇمىستارىن ۇيلەستىرۋ; عىلىمي-تەحنولوگيالىق سالادا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى ۇيىمداستىرۋ.
تاۋەلسىز قازاقستان ىرعاقتى دا تۇراقتى دامۋ ۇستىندەگى ەل. ال عىلىم سالاسىنداعى وزگەرىستەر – مەملەكەتتىك ساياسات پەن باسقارۋ, ادام كاپيتالى, قارجىلاندىرۋ مەن زاڭنامالىق بەكەمدەۋ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتاۋ – ەۆوليۋتسيالىق سيپاتتان گورى رەۆوليۋتسيالىق سىلكىنىستەرگە كوپ ۇقساس. بۇل ورايدا زەرتتەۋشىلەردىڭ قيالى مەن قالامىنا قانات بىتىرگەن بىرنەشە ىشكى جانە سىرتقى فاكتوردى باسا كورسەتكەن ءلازىم.
كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىمەن شەكاراداعى تەمىر تور ىسىرىلىپ, قازاقستان – الەمنىڭ, الەم – قازاقستاننىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىمەن كەشەندى تانىسۋ مۇمكىندىگى اشىلدى. بۇل ورايدا قازاقستاننىڭ بۇۇ-عا مۇشەلىككە قابىلدانعانىنىڭ ءمانى ەرەكشە. شەشىم 1992 جىلعى 2 ناۋرىزدا قابىلداندى. ىلە, ياعني 1993 جىلدىڭ مامىرىندا ەلىمىز بۇۇ-نىڭ ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت ماسەلەلەرى جونىندەگى يۋنەسكو قۇرامىنا 164-ءشى مەملەكەت بولىپ كىردى.
ماڭىزدى سىرتقى فاكتور قاتارىنا تاريحشى عالىمدارىمىزدىڭ ەۋروپا مەن امەريكاداعى, ازيا مەن افريكاداعى ماڭىزدى جيىندارعا قاتىسا باستاۋىن ايتساق بولادى. شەتەلدىك ارىپتەستەر دە قازاقستانعا كوپتەپ كەلەتىن كۇن تۋدى. كىتاپتارمەن, يدەيالارمەن, جۇمىس تاجىريبەلەرىمەن الماسۋ, بىرلەسكەن عىلىمي جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ – ءبارى وتاندىق تاريح عىلىمىن كەشەندى بايىتقانى كۇمانسىز.
مىنە, وسىلايشا ەلىمىزدە عىلىمدى دامىتۋ جۇيەلى جۇرگىزىلە باستادى. ەلباسىمىز شەتەلدەردە جۇرگەن كوپتەگەن عالىمداردى ەلگە قىزمەت ەتۋگە شاقىردى. سولاردىڭ ءبىرى ەلىمىزدەن شىققان تۇڭعىش عارىشكەر توقتار اۋباكىروۆ. رەسەيدە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن جەرىنەن ەلگە شاقىرىپ عارىشقا ۇشۋىنا مۇمكىندىك جاساعان نۇرسۇلتان ءابىشۇلى ەكەنىن ەل بىلەدى. بۇل وقيعا بۇگىندە تاريحتان لايىقتى ورنىن العان. ال وسى ساپارىندا توقتار اۋباكىروۆ قازاق عىلىمىن عارىشپەن بايلانىستىردى.
قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, ۇعا اكادەميگى تىلەكتەس ەسپولوۆتىڭ «نازارباەۆ فەنومەنى» جانە جاستار» اتتى ماقالاسىندا «قازاقستان – تاريحي قىسقا مەرزىم ىشىندە عاسىرعا تاتيتىن جولدان ءوتتى, ۇلى تابىستارعا قول جەتكىزدى. تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ – ارماننان شىندىققا اينالدى. ەلدىكتى ساقتاۋ, ازات ەل بولۋدىڭ باقىتىن سەزىنۋ جانە ەلىم دەپ ەمىرەنەتىن ۇرپاق تاربيەلەۋ بارشامىزدىڭ بورىشىمىز. ۇلت كوشباسشىسى قالىپتاستىرعان قازاقستاندىق مودەل – پاتريوتيزم رۋحىنىڭ قاينار كوزى. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ىرگەسى قالانىپ, وسكەلەڭ ەلدەردىڭ قاتارىنان ورىن الۋىمىز, ول ەڭ الدىمەن حالىقتى كەمەل كەلەشەككە باستاعان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ دانالىق ساياساتىنىڭ ناتيجەسى. ەلباسىنىڭ باتىل قادامدارى ەل ەكونوميكاسىنىڭ قارىشتاپ دامۋىنا, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋعا نەگىز بولدى. ەڭسەسىن تىكتەگەن ەلىمىز ەلباسىمىزدىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن, بۇگىندە رۋحاني جاڭعىرۋعا بەت بۇرىپ, ۇلى دالانىڭ تاريحي قىرلارىن تانىپ-بىلۋگە ۇمتىلۋدا. «تاريحتى تۇلعالار جاسايدى» دەگەن قاعيداعا سۇيەنسەك, مەملەكەتىمىزدىڭ جاڭا تاريحى ەلباسى ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. ۋاقىت وتكەن سايىن ەلىمىز وركەنيەتتى مەملەكەتتەر قاتارىنا كىرىپ, جاڭا دامۋ ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋدا. ادال ەڭبەك, رۋحاني تاربيە, تەرەڭ ءبىلىم, جاڭاشىل عىلىم ەڭ الدىمەن ءاربىر ازاماتتى ادامگەرشىلىككە ۇيرەتەدى. بۇل رەتتە پرەزيدەنتتىڭ جاسامپازدىق جانە جاڭاشىل تۇلعاسى ءاربىر قازاقستاندىققا ۇلگى-ونەگە. ولاي بولسا, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى كۇنىن اتاپ ءوتۋ, ونى حالىقتىق مەرەكەگە اينالدىرۋ وبەكتيۆتى قۇبىلىس», دەپ جازدى.
ۇكىمەتتىڭ 1993 جىلعى 22 قاڭتارداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا عىلىم مەن عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامالاردى قارجىلاندىرۋ جانە جوسپارلاۋدى جەتiلدiرۋ شارالارى تۋرالى» قاۋلىسى بويىنشا عىلىمي-تەحنيكالىق جانە تاجiريبەلiك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستار (عتتكج) مەن عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامالاردى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ ءتارتiبi ايقىندالدى. 1993 جىلدان باستاپ مەملەكەت بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامالار مەن جوبالاردى مەملەكەت تاراپىنان عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاۋ ەنگiزiلدi. رەسپۋبليكادا وتكiزiلەتiن اشىق تاجiريبەلiك-كونسترۋكتورلىق جانە جوبالىق-تەحنولوگيالىق جۇمىستار مەن ولار بويىنشا ەسەپ بەرۋ قۇجاتتارىن مەملەكەتتىك تiركەۋدiڭ بiرىڭعاي ءتارتiبi بەكiتiلدi. وسىلايشا, عتتكج-دi قارجىلاندىرۋدى باعدارلامالىق-ماقساتتى ادiسكە كوشiرۋدiڭ نورماتيۆتiك-قۇقىقتىق نەگiزi جاسالدى.
ەلدە ماشينا جاساۋ, اتوم ونەركاسiبi مەن ەنەرگەتيكانى دامىتۋ جونiندە مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ جوبالارى جاسالدى. رەسپۋبليكا تاۋ-كەن مەتاللۋرگياسى كەشەنiن دامىتۋدىڭ تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى. ءتۇرلi ماقساتتاعى جوعارى تيiمدi كاتاليزاتورلار, قوڭىر جانە تاس كومiر, تاقتا تاستى سۇيىلتىپ قايتا وڭدەۋ كەزiندە الىناتىن سينتەتيكالىق مۇناي مەن ونى وڭدەيتiن شاعىن زاۋىتتار جوبالارى جاسالدى. شاعىن كاسiپورىن مەن وندiرiستەر ۇيىمداستىرىلدى. كاسپي تەڭىزىنiڭ قۇقىقتىق مارتەبەسi ايقىندالىپ, ايماقتاردىڭ وندiرiستiك كۇشتەر قۇرىلىمىن وڭتايلاندىرۋ مەن حالىقتى تiرشiلiكتiك قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسi, م.اۋەزوۆ شىعارمالارىنىڭ 50 تومدىق اكادەميالىق تولىق جيناعىن دايىنداۋ ماقساتىندا كوپتەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى اتقارىلدى.
ۇكiمەت جانىنان iرگەلi جانە قولدانبالى عىلىم مەن تەحنيكانى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باسىمدىقتارىنا جانە بولجام جاساۋعا جاۋاپتى كونسۋلتاتيۆتi-كەڭەس ورگانى بولىپ سانالاتىن جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيا (جعتك) قۇرىلدى. ەل ۇكiمەتiنiڭ 1998 جىلعى 14 ساۋiردەگi «اكادەميك ق.ي.ساتباەۆتى ماڭگi ەستە قالدىرۋ تۋرالى» قاۋلىسىنا سايكەس 1999 جىلى بiرقاتار مەرەيتويلىق شارالار وتكiزiلدi. 1999 جىلى 15-23 ءساۋiر ارالىعىندا پاريجدەگi يۋنەسكو باس پاتەرiندە اسا كورنەكتi عالىم, اكادەميك ق.ي.ساتباەۆتىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي سيمپوزيۋم ءوتتi.
2000 جىلى ۇكiمەتتiڭ قاۋلىسىمەن عىلىمي-تەحنيكالىق سالانىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە عىلىمي-تەحنيكالىق پوتەنتسيالدىڭ قالىپتاسۋىنا باعىتتالعان, ەكونوميكا مەن ونىڭ قورلارىنىڭ قازiرگi زامانعى يننوۆاتسيالىق تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتiن قازاقستاننىڭ عىلىم جانە عىلىمي-تەحنيكالىق ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى ماقۇلداندى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتi مەن ۇكiمەتiنiڭ قولداۋىمەن, سونداي-اق يۋنەسكو-نىڭ بiرلەسۋi ارقىلى ەلوردا مەن الماتى قالاسىندا 2000 جىلى 11-14 مامىر ارالىعىندا ء«ۇشiنشi مىڭجىلدىق عىلىمى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكiزiلدi. تۇركiستان قالاسىنىڭ 1500 جىلدىعىن تويلاۋ شەڭبەرiندە 20-21 قازاندا «قازاقستان مەن تۇركi الەمiنiڭ رۋحاني تاريحىنداعى تۇركiستان جانە قوجا احمەت ياساۋي» حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياسى وتكiزiلiپ, ونىڭ جۇمىسىنا قازاقستان مەن تاياۋ جانە الىس شەتەلدەردەن كەلگەن 200-دەن استام عالىمدار مەن ماماندار قاتىستى.
2001 جىلى 2 اقپاندا الماتى قالاسىندا بiلiم جانە عىلىم قىزمەتكەرلەرiنiڭ سەزi ءوتiپ, وندا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ بايانداما جاسادى. ەلباسى بايانداماسىندا قازاقستان ءۇشiن ەلدiڭ الەۋمەتىك-ەكونوميكالىق رۋحاني دامۋى فاكتورىندا وتاندىق عىلىمدى قايتا قۇرۋدىڭ ومiرلiك ماڭىزى بار ەكەندiگiن مالىمدەدى. 2001 جىلى 12 شiلدەدە قابىلدانعان «عىلىم تۋرالى» زاڭى عىلىمدى باسقارۋدى ودان ءارi جەتiلدiرۋدiڭ, يننوۆاتسيا مەن زەرتتەۋ پروتسەستەرiن ۇيىمداستىرۋدىڭ, كادرلار دايارلاۋدىڭ, وتاندىق عىلىمدى الەمدiك عىلىمي قاۋىمداستىققا ينتەگراتسيالاۋدىڭ نەگiزiن قالاۋشى قۇجات بولدى. عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ ماقساتىندا, عىلىمي زەرتتەۋلەر ءۇشiن بiرەگەي قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الۋعا, عىلىمي مەكەمەلەردi قازiرگi زامانعى كومپيۋتەرلiك تەحنيكامەن جاراقتاندىرۋعا باعىتتالعان «عىلىمي مەكەمەلەرگە قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الۋدى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە قارجىلاندىرۋ» تۋرالى جاڭا بيۋدجەتتiك باعدارلاماعا سايكەس العاش رەت قارجى ءبولiندi.
قازiرگi ۋاقىتتا عىلىممەن تىعىز بايلانىستى وندiرiستەرگە ارنالعان كونسترۋكتورلىق-جوبالىق جانە تەحنيكالىق-قۇجاتتىق جۇمىستار بارشىلىق. وتاندىق تەحنولوگيانى پايدالانۋ نەگiزiندە كوپ ءونiم بەرەتiن دەڭگەيگە جەتۋگە مۇمكiندiگi بار ەلدەگi حيميا جانە مۇناي-حيميا ونiدiرiستەرi مەن مۇناي, گاز جانە كومiر وڭدەۋ بويىنشا باسەكەگە قابiلەتتi جانە تيiمدi قۇرىلىستاردى كەڭەيتۋ مەن جاڭارتۋ كوزدەلۋدە. تاۋەلسiزدiك جىلدارىنداعى كەزەڭ عىلىمدى ۇيىمداستىرۋ مەن عىلىمي شىعارماشىلىق پروتسەستi باسقارۋدىڭ جاڭا تاسiلدەرiن ەنگiزۋ, عالىمدار iس-ارەكەتiنە قولايلى جاعداي تۋعىزۋ, عىلىمي كادرلاردىڭ جاڭا بۋىنىن دايارلاۋ, بiلiم مەن عىلىمدى ينتەگراتسيالاۋدىڭ بارىنشا وڭتايلى جۇيەسiن iزدەستiرۋمەن سيپاتتالادى.
2009 جىلى قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمى حالىقارالىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمى جۇرگىزگەن عالامدىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك يندەكسى رەيتينگىندە 67-ورىندى يەلەندى.
2010 جىلدىڭ 11 ناۋرىزىنان قازاقستان ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ ەۋروپالىق ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىنىڭ تولىققاندى مۇشەلىگىنە ەندى. بۇل ءبىلىم جۇيەسى بولون پروتسەسى دەپ اتالادى.
2011 جىلعى 18 اقپاندا «عىلىم تۋرالى» زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن بۇل سالادا ۇلكەن وزگەرىستەر بولدى. اتالعان زاڭ اياسىندا قازىرگى قولدانىستاعى زاڭ باپتارىنىڭ شامامەن 60 پايىزى وزگەرتىلدى نەمەسە تولىقتىرىلدى. ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىم سالاسى ءۇشىن باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – قىزمەتكەرلەر ءۇشىن جالاقى كولەمىن ارتتىرۋ ماقساتى قويىلدى.
قازاق عىلىمى دامۋىنىڭ نەگىزگى كۇشى – عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارى. بۇگىندە قازاقستاندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن 383 ۇيىم بار. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن ەلىمىزدەگى وقۋ ورىندارى جانىنان عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ قۇرىلۋى دا وتاندىق عىلىمنىڭ ىلگەرىلەۋىنە وزىندىك ۇلەس قوسۋدا. ەلىمىزدە ءبىلىم بەرۋدى جانە عىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن ءتۇرلى شارالار كەشەندى ىسكە اسىرىلۋدا. وسىعان وراي قازاقستاندىق ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كەڭەيتۋ, ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا عىلىمنىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ۇكىمەت 2019 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءبىلىم بەرۋدى جانە عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن قابىلدادى. اتالعان بەس جىلدىقتا باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 11,5 ملرد تەڭگە قارجى ءبولۋ كوزدەلدى.
عۇلاما عالىم ءال-فارابي «عىلىمى جوق ەلدىڭ – بولاشاعى جوق» دەگەن ەكەن. سول سياقتى ەلباسىنىڭ جۇرگىزگەن سىندارلى ساياساتىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇگىندە لايىقتى جالعاستىرىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى «انا ءتىلى» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا: «توي قۋالايتىن ەمەس, وي قۋالايتىن كەزەڭمەن بەتپە-بەت كەلدىك. بۇل ءداۋىر – اقىل-ويدىڭ, عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ, ەڭبەكتىڭ ءداۋىرى» دەگەن بولاتىن. مەملەكەت باسشىسى ايتپاقشى, ءبىزدىڭ زامانىمىز – عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ دامۋىنا بىلەك ءتۇرىپ بەلسەنە كىرىسەتىن كەزەڭ.
ءبىلىم بەرۋدى جانە عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ قورىتىندىلارى قويىلعان ماقساتتار مەن مىندەتتەردىڭ 93,4%-عا ورىندالعانىن كورسەتەدى. ەندىگى كەزەكتە بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءبىلىم بەرۋدى جانە عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا ورىندالعان مىندەتتەردىڭ پايىزدىق ۇلەسى جوعارى بولاتىندىعىنا سەنىم مول.
ءبىز جوعارىدا ءسوز ەتكەن عىلىم سالاسىنداعى جەتىستىكتەر ەلباسى جۇرگىزگەن ساليقالى ساياساتتىڭ جەمىسى. ولاي بولسا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەلىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىنەن جاس ۇرپاق, جاس كوشباسشىلار ۇلگى الۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن.
راحىمجان ەلەشوۆ,
ۇعا اكادەميگى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىمىنا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر
