كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ تاريحىنا ۇڭىلسەك, ول ەلىمىزدە 1929 جىلى ۆەتەرينارلىق ينستيتۋتتىڭ قۇرىلۋىنان باستاۋ الادى. بۇل – قازاقستانداعى العاشقى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى. كوپ ۇزاماي ۆەتەرينارلىق ينستيتۋت ۆەتەرينارلىق-زووتەحنيكالىق ينستيتۋت بولىپ قايتا قۇرىلدى. ينستيتۋتتىڭ ءبىرىنشى ديرەكتورى بىلىكتى عالىم-ميكروبيولوگ ي.ۆ.سايكوۆيچ بولدى. 1933 جىلى ينستيتۋتتىڭ اتاۋى الماتى زووۆەتەرينارلىق ينستيتۋتى دەپ وزگەرتىلدى.
1930 جىلى ەگىنشىلىك جانە جەمىس-كوكونىس فاكۋلتەتتەرىنەن تۇراتىن قازاق اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتى قۇرىلىپ, ونىڭ ءبىرىنشى ديرەكتورى بولىپ و.جاندوسوۆ تاعايىندالدى. قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن ەكى جىل باسقارعان قىسقا مەرزىم ىشىندە ول ينستيتۋت قابىرعاسىنا بىلىكتى مامانداردى, زەردەلى عالىمداردى تارتتى. جوعارى وقۋ ورنىنىڭ بەدەلىن ارتتىرۋعا بەلسەنە اتسالىسقانداردىڭ اراسىندا الاش زيالىلارىمەن قاتار, قازكسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى, ۇلى قالامگەر مۇحتار اۋەزوۆ وسى ينستيتۋتتا قازاق جانە ورىس تىلدەرىنەن ءدارىس بەرگەن.
اۋىلدان شىققان قازاقتىڭ قاراپايىم بالاسى رەتىندە و.جاندوسوۆ كوپتەگەن قيىندىققا قاراماستان, تالاي بەلەستى باعىندىرىپ, بىرقاتار لاۋازىمدى قىزمەت اتقارعان. ماسكەۋدەگى تيميريازەۆ اتىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىندا جوعارى ءبىلىم العان كورنەكتى تۇلعا جيناعان ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن تۋعان جەرىنىڭ وركەن جايۋىنا جۇمسادى.
وراز جاندوسوۆ ساياسي قىزمەتتەردە ءجۇرىپ, قازاق بالاسىنىڭ عىلىم مەن بىلىمگە قول جەتۋى ءۇشىن جانىن سالىپ, قازاق اۋىلدارىنىڭ كوركەيۋى ءۇشىن ايانباي تەر توكتى. ورتالىق بيلىكتەن قازاق ەلىنىڭ ءوز ەكونوميكاسى بولۋ كەرەك دەگەن يدەيانى ۇستانعان ول – جەر-سۋ رەفورماسىن ازىرلەپ, حالىقتىڭ ونى ءتيىمدى مولشەردە پايدالانۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزعان, ءوزىنىڭ ارتىندا ۇلكەن رۋحاني مۇرا قالدىرعان بىرەگەي تۇلعا.
و.جاندوسوۆ 1899 جىلى 20 اقپاندا جەتىسۋ ولكەسىندە دۇنيەگە كەلگەن. قايراتكەر تۇلعانىڭ تۋعان جەرى بۇگىندە جاندوسوۆ اۋىلى دەپ اتالادى. ول بار-جوعى 39 جاس ءومىر ءسۇردى. 1937 جىلى ستاليندىك ساياسي رەپرەسسيانىڭ قۇربانى رەتىندە ۇستالىپ, «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن 1938 جىلدىڭ 2 ناۋرىزىندا جازىقسىز اتىلدى. اراعا ۇزاق جىلدار سالىپ, تاريحي ادىلەتتىلىك ورناپ, و.جاندوسوۆ بىرقاتار الاش قايراتكەرىمەن قاتار 1957 جىلى سەگىزىنشى ماۋسىمدا اقتالدى.
بۇگىندە ەل مۇراتى جولىندا قۇربان بولعان تۇلعانىڭ ءومىرى مەن حالقىنا جاساعان قىزمەتىن ەرلىكتىڭ ۇلگىسى دەپ باتىل ايتا الامىز. سەبەبى وراز سىندى الاش ارىستارى وسى توتاليتارلىق جۇيەنىڭ «قاندى قىلىشىنىڭ» قاۋپىن بىلە وتىرا, ەڭبەكتەرىن حالىق پەن ۇلت مۇددەسىن قورعاۋعا باعىتتادى.
1918 جىلى و.جاندوسوۆ بولشەۆيكتەر پارتياسى قاتارىنا قوسىلىپ, كەيىن ۆەرنىي ۋەزدىك-قالالىق كەڭەسىنىڭ نۇسقاۋشىسى لاۋازىمىنان قىزمەت جولىن باستادى. ودان كەيىن جەتىسۋ وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى ۇلتتار ماسەلەسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تۇركىستان كومپارتياسى مۇسىلمان كوممۋنيستەرى وبلىستىق سەكتسياسىنىڭ توراعاسى, جەتىسۋ وبلىستىق رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى, «قوسشى» وبلىستىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى, تۇركىستان كومپارتياسى وك ۇگىت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ۆكپ(ب) قازاق ولكەلىك كوميتەتىنىڭ ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ توراعاسى, قازاسسر حالىق اعارتۋ كوميسسارى, قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۆكپ(ب) كەگەن اۋداندىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, الماتى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسى سياقتى جاۋاپتى قىزمەتتەردى اتقاردى. سول جىلدارداعى رەسپۋبليكالىق, وداقتىق اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ مۇشەسى بولدى.
وراز قيقىم ۇلى – ءوز زامانىنداعى ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك, اۋىلشارۋاشىلىق سالالارىن تەرەڭ زەرتتەي وتىرىپ, ۇلتتىق ماسەلەلەردى شەشە بىلگەن ازامات. بيىك ماقساتتاردى الدىنا قويعان قايراتكەر تۇلعا اۋىل ەكونوميكاسىن زەرتتەۋ جونىندەگى ۇلكەن ەكسپەديتسيانى باسقارىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىمەن اينالىسىپ, عىلىمي ەڭبەكتەر جازدى. قامشىنىڭ سابىنداي عانا قىسقا عانا عۇمىرىندا ول قازاق ەلىنىڭ ساياسي جانە الەۋمەتتىك مۇددەسى ءۇشىن كۇرەسىپ, مادەني, وقۋ-اعارتۋ ءىسىن كوتەرۋگە دە ەلەۋلى ەڭبەك ءسىڭىردى. قازاق تىلىندە ەشبىر وقۋلىقتىڭ, ادەبيەتتىڭ جوق كەزىنىڭ وزىندە ول قازاق بالاسىنىڭ ءبىلىم الىپ, ساۋاتتى بولۋى ءۇشىن العاش اۋىل مەكتەپتەرىن اشقىزعان ەدى. ۇلت بولاشاعىنا الاڭداپ, قازاق مەملەكەتىنىڭ وركەندەۋى ءۇشىن تىنباي ەڭبەك ەتكەن ۇلى تۇلعامىزدى قالاي ۇلىقتاساق تا ارتىق ەمەس.
تاريحشىلارىمىزدىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 1918 جىلى نەبارى 19 جاسقا كەلگەن و.جاندوسوۆ قازاقستانداعى ءىس-قاعازداردى قازاق تىلىندە جۇرگىزۋ كەرەك دەگەن ماسەلەنى كوتەرگەن. ال جيىرما ەكى جاسقا كەلگەن شاعىندا ول «ۆەرنىي» قالاسىنىڭ اتاۋىن «الماتى» ەتىپ وزگەرتۋ بۇيرىعىنا قول قويعان!
وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىندا ورىن العان ۇلى جۇت كەزىندە دە و.جاندوسوۆتىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن ورتالىق قازاقستاننىڭ ءبىراز جەرىنە استىق ەگىلىپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ نانعا قولى جەتكەنى تاريحتان بەلگىلى.
قىسقا ومىرىندە ول قانداي قىزمەتتە بولماسىن قوعام, حالىق, ۇلت مۇددەسى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتتى. ونىڭ ءومىر جولى, اينىماس ۇستانىمى – بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن زور ۇلگى جانە ونەگە. سوندىقتان وقۋ ورنىمىزدىڭ نەگىزىن قالاۋشى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرىنىڭ قىزمەتى مەن ءومىرىن جاڭعىرتىپ, كەيىنگى جاستارعا ناسيحاتتاۋدى ءبىزدىڭ پارىزىمىز دەپ سانايمىز. وسى باعىتتا ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىپ كەلەمىز. جىل سايىن ۋنيۆەرسيتەتتە «وراز جاندوسوۆ وقۋلارى» اياسىندا سان سالالى عىلىمي كونفەرەنتسيالار, سەمينارلار مەن بايقاۋلار ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ باس عيماراتى تورىندە و.جاندوسوۆتىڭ كەلبەتتى پورترەتى ءىلۋلى تۇر.
وقۋ ورنىمىزدىڭ بەرىك ىرگەتاسى – ۇلتىمىزعا ەڭبەگى سىڭگەن و.جاندوسوۆتاي ءىرى قايراتكەرلەردىڭ ەرلىك ىستەرىمەن, ۇلاعاتتى ۇستاز-عالىمداردىڭ دانالىعىمەن, ولاردىڭ ءبىلىم, عىلىمعا دەگەن ىزدەنىسى مەن قۇشتارلىعىنىڭ ارقاسىندا قالىپتاسقان. ءبىز كەشەگى ۇلىلار سالعان سوقپاقپەن ءجۇرىپ, سولاردىڭ ونەگەلى ۇلى ىستەرىن جالعاستىرىپ كەلەمىز.
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا, 1996 جىلى الماتى زووۆەتەرينارلىق ينستيتۋتى مەن قازاق اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتى بىرىكتىرىلىپ, سونىڭ نەگىزىندە قازاق مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى قۇرىلدى. ەلباسى جارلىعىمەن 2001 جىلى وقۋ ورنىمىز ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت مارتەبەسىن يەلەندى. ماقساتتى جۇمىس جۇرگىزۋدىڭ ارقاسىندا توقسان جىلدىق مەرەيلى بەلەسكە كوتەرىلگەن ۋنيۆەرسيتەتىمىز بيىل تاعى ءبىر ەڭ ۇلكەن تابىسقا جەتىپ, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ 2020 جىلعى 23 قازانداعى قاۋلىسىمەن ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى مارتەبەسىن يەلەندى.
تۋعان جەرىنىڭ تۇعىرلى پەرزەنتى و.جاندوسوۆ قازاق بالاسى ەركىن قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ, ءبىلىم مەن عىلىمدى يگەرىپ, وزگە جۇرتپەن تەرەزەسى تەڭ بولسىن دەپ ارمانداپ ءوتتى. بابالارىمىز سان عاسىر ۇمتىلعان, وراز سىندى الاش زيالىلارى مۇرات ەتكەن تاۋەلسىزدىككە بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قولى جەتتى. اۋىل جاستارى زاماناۋي وزىق بىلىممەن قارۋلانىپ, ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن قاتار, شەتەلدىڭ بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولۋدا. تۋعان جەر تامىرىنان ءنار العان وسى جاستاردىڭ لەگىنە ءبىز دۇرىس باعىتتاعى ءبىلىم مەن تاربيە بەرە الساق, ولار كەلەشەكتە ءبىزدىڭ ۇلتتىق كەلبەتىمىزدىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى بولاتىنى داۋسىز. سوندىقتان اۋىلدا تۋىپ, اتا-بابا سالتىنان اجىراماي, ءداستۇرىمىزدى ساقتاپ, تۇلعالارىمىزدى دارىپتەپ, قۇندىلىقتارىمىزدى بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەن ۇرپاقتىڭ بولاشاعىن قامتاماسىز ەتۋ ەڭ باستى ەلدىك ماقسات ەكەنى داۋسىز.
بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان – الاش قايراتكەرلەرى ارمانداعان بيىك مۇراتتار ىسكە اسىرىلىپ وتىرعان ەركىن ەل. قازاق ەلىن بيىككە كوتەرەتىن, ونى الەمگە تانىتا تۇسەتىن زەردەلى ءبىلىم مەن وزىق عىلىمدى يگەرگەن بۇگىنگى جاستارىمىز بولاشاق اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارى بولىپ قانا قويماي, ءوز ەلىنىڭ ناعىز قايراتكەر ازاماتى بولۋعا ءتيىس. سوندىقتان بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن و.جاندوسوۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى وتانسۇيگىشتىك پەن حالىققا ادال قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسى.
تىلەكتەس ەسپولوۆ,
قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى – رەكتور,
ۇعا ۆيتسە-پرەزيدەنتى, اكادەميك
