ستوكگولم – وسىدان 25 جىل بۇرىن, وگايوداعى اقش اۋە كۇشتەرى بازاسىندا دەيتون كەلىسىمىنە قول قويىلىپ, ەۋروپا قۇرلىعىنداعى 1945 جىلدان بەرى جالعاسقان قانقۇيلى سوعىس اياقتالدى. بوسنياداعى ءۇش جارىم جىلعا سوزىلعان سوعىس 100 مىڭنان استام ادامنىڭ ءومىرىن جالماپ, بۇكىل ەلدى تالقانداپ, ميلليونداعان تۇرعىننىڭ ۇيلەرىن تاستاپ, بوسىپ كەتۋىنە اكەلدى.
«بالكىم, بۇل ادىلەتسىز بەيبىتشىلىك شىعار, بىراق بۇل سوعىستى جالعاستىرعاننان جاقسى. قازىرگىدەي جاعدايدا, وسىنداي الماعايىپ الەمدە بۇدان ءتيىمدى بەيبىت كەلىسىمگە قول قويۋ مۇمكىن ەمەس», دەپ مالىمدەدى بوسنيالىق مۇسىلمانداردىڭ كوشباسشىسى اليا يزەتبەگوۆيچ.
ءدال سولاي. ەۋروپالىق وداق توراعالىعىمەن وتكەن, دەيتوندا 21 كۇنگە سوزىلعان بەيبىتشىلىك جونىندەگى كەلىسىمنىڭ قۇرامىندا امەريكالىق جانە رەسەيلىك كەلىسسوزدى جۇرگىزۋشىلەر ريچارد حولبرۋك جانە يگور يۆانوۆپەن بىرگە ونىڭ كەمشىلىگى مەن ارتىقشىلىعىن باستان وتكەردىم. كەيىننەن بىرنەشە جىل ساراەۆودا سول كەلىسىمنىڭ العاشقى قادامدارىنىڭ باسى-قاسىندا ءجۇردىم. بەيبىتشىلىك ورناتۋدان سوعىس اشۋدىڭ وتە وڭاي ەكەنىن انىق ۇعىندىم. بوسنياداعى قاقتىعىس وسى ءبىر تاريحي شىندىقتىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەپ بەردى. يۋگوسلاۆيا 1991 جىلى قۇلدىراي باستاعاندا سولتۇستىكتە سلوۆەنيادا (جالپىلاما) جانە وڭتۇستىكتە ماكەدونيادا قانقۇيلى شيەلەنىستىڭ بولاتىنىنان از عانا ادام كۇدىكتەندى.
دەيتون كەلىسىمىنە قايتا ورالساق. بۇل سوعان دەيىنگى ۋاقىتتا حالىقارالىق ارەناداعى نەگىزگى ويىنشىلار ءار كەزدەرى ۇسىنعان بەيبىتشىلىك تۋرالى جوسپاردىڭ ءبارىن قامتىعان قۇجاتقا اينالدى. 1995 جىلعى قاراشادا قۇجاتقا قول قويىلۋىنا نەگىزگى حالىقارالىق ويىنشىلار – ەۋروپالىق وداق, اقش جانە رەسەيدىڭ اقىرىندا ورتاق مامىلەگە كەلۋى اسەر ەتتى. بۇعان دەيىن ءبىر تاراپ ەكىنشى تاراپتىڭ جوسپارىنا كەلىسپەي, جاقسىراق كەلىسىمگە قول جەتكىزۋدى كوزدەپ, قاقتىعىس سوزىلا بەرگەن ەدى.
سوعىستان كەيىن بۇرىن ءبىر-ءبىرىن جاۋ ساناعاندار بەيبىتشىلىك ورناتۋى ءتيىس. بىراق تولىقتاي ءبىر تاراپ جەڭىلمەگەن جاعدايدا بەيبىتشىلىك كەلىسىمى نەگىزىنەن مامىلەگە ارقا سۇيەيدى. ءارى مامىلەنى ۇزاققا جەتكىزۋ ءبىر تاراپ بارىنشا ۇتىپ, كەلەسىسى ۇتىلۋىنا جول بەرمەيتىن, ءبارىن قاناعاتتاندىراتىنداي دەڭگەيدە جۇرگىزىلگەندە عانا مۇمكىن بولادى. سوندىقتان وسىنداي كەلىسىمنەن كەيىن بولاشاقتى بولجاۋعا قۇلشىنىس باسەڭدەپ قالادى.
بوسنيادا مىلتىق داۋىسى وشكەننەن كەيىن سوعىستان زارداپ شەككەن ەلدى قالپىنا كەلتىرۋگە ارنالعان ماڭىزدى جۇمىس باستالدى. ايماقتا ءۇش ارميا, ءۇش ۆاليۋتا, ءۇش جارتىلاي مەملەكەت بار ەدى. ولاردىڭ ەكەۋى الدەقاشان ءبىر-بىرىمەن قىرعي-قاباق بولىپ ۇلگەرگەن-ءدى. سودان كەيىنگى ون جىلدىقتا بوسنيا ەۋروپالىق وداقتىڭ قاراجاتىمەن قالپىنا (فيزيكالىق تۇرعىدا) كەلدى. وسىلايشا, وق داۋىسى باسەڭدەمەگەن ساراەۆودا ەندى سوعىستىڭ ىزدەرى عانا قالدى.
وسىمەن سوڭى باقىتتى اياقتالاتىن وقيعا بىتەدى. بىراق ساياسي قايتا قۇرۋ مەن مامىلە وتە كۇردەلى. بۇل پروتسەسس جان اۋىرتارلىقتاي باياۋ ءجۇردى. سەبەبى كوپتەگەن بوسنيالىق كوشباسشى ۇزاق ۋاقىت بويى بەيبىتشىلىك كەلىسىمدى سوعىستىڭ باسقاشا جالعاسۋى دەپ ءتۇسىندى. حالىقارالىق قوعامداستىق جاپپاي جانە بارىنشا كۇش سالعانىنا قاراماستان, ءوڭىردىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قاقتىعىستىڭ سۋىق ىزعارى ەسىپ تۇردى.
بوسنيانىڭ دەيتون كەلىسىمىنەن كەيىن قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋتسياسى سول كەزدىڭ كەلبەتىن كورسەتەدى. ياعني ول «جاڭا ەۋروپادان» گورى, «ەسكى يۋگوسلاۆياعا» كوبىرەك ۇقسايتىن. وندا ىنتىماقتاستىققا باسىمدىق بەرىلىپ, ىقپالداستىقتى تەرەڭدەتىپ, بۇرىنعى كونستيتۋتسيانى جويۋ كوزدەلدى. بىراق جەتىستىككە شەكتەۋ قويىلعان جوق. بولاشاقتىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ بوسنيالىقتاردىڭ وزدەرىنە تابىستالدى.
بوسنيالىق كوشباسشىلاردىڭ ىقتيمال مۇمكىندىكتەردى, ۇسىنىستاردى ءتيىمدى پايدالانا الماۋى – سول كەزدەگى نەگىزگى تراگەديا. 2003 جىلدان بەرى ەۋروپالىق وداق بالقان تۇبەگى ەلدەرىنە ەسىگى اشىق ەكەنىن مالىمدەپ كەلەدى. سونداي-اق مۇشەلىككە وتۋگە كەرەكتى قادامدار جاساۋعا دا قولۇشىن سوزىپ وتىر. كوسوۆونى ەسەپكە الماعاندا, بوسنيا باسقا دا بالقان تۇبەگى ەلدەرىمەن بىرگە ەۋروپالىق وداققا كىرەتىندەر ءتىزىمىنىڭ سوڭىندا تۇر.
ەۋروپالىق وداق ايماقتاعى ماسەلەنى شەشۋدە قانشالىقتى بەلسەندىلىك تانىتقانىن سۇراۋى مۇمكىن. ەۋروپالىق كوشباسشىلار وڭىردەگى بولشەكتەنۋگە قارسى تۇراتىن نەگىزگى كۇش ەو-نىڭ ىقپالداستىعى ەكەنىن مويىنداسا دا, شىندىعىندا بالقان تۇبەگى ەۋروپانىڭ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر تىزىمىنەن ءتۇسىپ قالدى.
دەگەنمەن, ەۋروپالىق وداق كەيىنگى 25 جىلدا بوسنيادا شاعىن اسكەري بازا ۇستاپ كەلدى. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ناقتى مانداتىن يەلەنگەن بۇل قادام – وڭىردە سوعىس جۇرگىزۋگە حالىقارالىق قوعامداستىق توزبەيتىنىن انىق اڭعارتاتىنى بەلگى. وعان قوسا, بوسنيا مەن باسقا دا بالقان تۇبەگى ەلدەرىنىڭ ەگەمەندىگى مەن تۇتاستىعىن تەڭ دارەجەدە مويىنداۋدى حالىقارالىق قوعامداستىق ءوز موينىنا العان. كارتانى قايتا سىزۋ ءداۋىرى اياقتالدى. ەندەشە, بوسنيادا رەفورما جاساپ, بۇدان كەيىنگى تاعدىرىن شەشۋ بوسنيالىقتاردىڭ وزدەرىنە تيەسىلى.
قۋانىشقا وراي, جاس ۇرپاق سوعىستى تاريحتىڭ ەنشىسىنە قالدىرىپ, بەيبىتشىلىكتى وسى قالپىندا قابىلداۋعا جانە كەلەشەكتىڭ ىرگەتاسىن بىرگە قالاۋ مۇمكىندىگىن پايدالانۋعا دايىن. بيىل بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا سويلەگەن سوزىندە بوسنيا جانە گەرتسەگوۆينانىڭ مەملەكەت باسشىسى شەفيك دجافەروۆيچ بىلاي دەدى:
«بوسنيا مەن گەرتسەگوۆينادا بەيبىتشىلىكتى جانە بەيبىتشىلىك كەلىسىمىن ساقتاپ قالۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە, ونى ەشتەڭەمەن الماستىرۋعا بولمايتىنى تۋرالى ورتاق پىكىر بار. سوندىقتان كەلەشەكتە بوسنيا مەن گەرتسەگوۆينا قوعامى تاريحي باعىتىنىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باسقان شاقتا دامۋعا قاتىستى ماسەلەلەردە ودان ءارى بىرىگە تۇسەدى دەگەن ءۇمىت باسىم».
باسقالار سەكىلدى مەن دە وسىدان ۇمىتتەنەمىن. بوسنيانىڭ ۇزاققا سوزىلعان داستانىنان الاتىن ساباق مول. سوعىستى بولدىرماۋعا قارسى تۇرا الماعانىمىز, وعان جول بەرگەن ترانساتلانتتىق ءبولىنۋ, حالىقارالىق ينستيتۋتتاردىڭ ماڭىزى, بولشەكتەنۋمەن ىقپالداستىق ارقىلى كۇرەسۋ تۋرالى وي قوزعاۋدى جالعاستىرا بەرۋىمىز قاجەت.
بىراق تاريحتان ساباق العان مىنا ەكى ماسەلەنى ۇمىتپاۋ كەرەك: سوعىستى توقتاتۋدان گورى باستاۋ وتە وڭاي جانە مىلتىق داۋىسىن شىعارماۋ بەيبىتشىلىككە جاسالعان العاشقى قادام.
كارل بيلدت,
شۆەتسيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى جانە بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى. ول ەۋروپالىق وداقتىڭ بۇرىنعى يۋگوسلاۆياداعى ارنايى ەلشىسى, دەيتون بەيبىتشىلىك كونفەرەنتسياسىنا توراعالىق ەتىپ, بوسنيا مەن گەرتسەگوۆيناداعى جوعارى دەڭگەيلى وكىلى (1995-1997), بۇۇ-نىڭ بالقان تۇبەگىندەگى ارنايى ەلشىسى (1999-2001) قىزمەتىن اتقاردى
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org
