تۋريزم • 24 قاراشا، 2020

بەلسەندى ءتۋريزمنىڭ بەرەرى مول

30 رەت كورسەتىلدى

الەمنىڭ ءتۇرلى ەلىندەگى تابىستى جانە باقىتتى ادامدار «سترەستى قالاي جەڭۋگە بولادى؟» دەگەن سۇراققا فيزيكالىق-بەلسەندى ءومىر سالتىن ۇستانۋ دەپ جاۋاپ بەرەدى. كەيىنگى جىلدارى قازاقستاندا بەلسەندى ءومىر سالتىن ۇستاناتىن ادامداردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. بۇگىنگى ماقالامىزدا ەلىمىزدەگى بەلسەندى ءتۋريزمنىڭ ەڭ كەڭ تارالعان جانە قولجەتىمدى بەس باعىتى، ياعني تاۋ جانە جاياۋ تۋريزم، اتپەن ءجۇرۋ، ۆەلوساياحات جانە ماۋنتينبايكينگ تۋرالى اڭگىمەلەيمىز.

تاۋدان ارتىق تەك تاۋ عانا

تۋريستىك فيرمالاردان، سول سياقتى جەكەلەگەن-گيدتەردەن تاۋعا ساياحات ۇيىمداستىرۋشىلاردى الماتى وبلىسىنان ەش قينالماي تابا الاسىز. ويتكەنى بار جوعى جار­تى ساعاتتىڭ ىشىندە مەگاپوليس­تەن تاۋ ەتەگىنە توپ ەتە قالاسىز. سوندىقتان دا الماتىعا جاقىن شەتەلدەن تاجىريبەسى مول الپينيستەر مەن تاۋ ساياحاتشىلارى كوپتەپ كەلەدى. ال الماتىلىق تۇر­­عىن ءۇشىن تاۋدا سەرۋەندەۋ بۇل – ساياجايعا بارۋ سياقتى قالىپتى جاعدايعا اينالىپ كەتكەلى قاشان. ەلىمىزدە تاۋ ءتۋريزمى سپورتتىق جانە اۋەسقويلىق بولىپ بولىنەدى.

تاۋ ءتۋريزمى – الماتى ماڭىن­داعىداي اۋقىمدى بولماسا دا، شى­عىس قازاقستان مەن تۇركىستان وب­لىس­تارىندا دا تانىمال. شى­عىستا الەمنىڭ كەز كەلگەن بۇرى­شىنان كەلگەن تۋريستەردى التاي مەن ءسىبىردىڭ ەڭ بيىك شىڭى – جۇم­باققا تولى مۇزتاۋ بىردەن باۋراپ الادى. مۇندا قاراپايىم، كاتەگورياسىز جاياۋ سەرۋەندەۋدەن باستاپ، ارنايى الپينيزم جابدىقتارىن پايدالانۋ ارقىلى كۇردەلى ساناتقا جاتاتىن ساپار جاساۋعا بولادى. ريددەر قالاسى دا تۋريستەر اراسىندا اسا تانىمال. بۇل جاقتا نەگى­زىنەن ءۇش اعايىندى جانە ۆورو­شيلوۆ شىڭىنا شىعۋعا بولادى. تەك ايماقتىڭ قاشىقتىعى عانا تۋريستەر اعىنىنىڭ كوپ بولۋىنا ازداپ كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن، الاي­دا كەيىنگى بىرنەشە جىلدا شى­عىس قازاقستان وبلىسىندا تاۋ سا­پارلارىن ۇيىمداستىرۋعا با­عىت­تالعان بىرنەشە دەمالىس ورىن­دارى اشىلدى.

تۇركىستان وبلىسىندا سايرام-وگەم مەملەكەتتىك تابيعي پاركىنىڭ شاتقالدارىنا تۋريستىك ساپارلار ۇسىنىلادى. قىزمەت كورسەتۋمەن اينالىساتىن تۋرفيرمالار جانە باقسا دا ۇيىمدار نەگىزىنەن شىم­كەنت قالاسىندا ورنالاسقان. ساپارعا شىعۋ ورىندارىن تاڭ­داۋعا Ontustik Tourism Center اقپا­راتتىق بيۋروسىنىڭ ماماندارى دا كو­مەكتەسەدى. ايتپاقشى، تاۋ ءتۋريز­مى ءسىز ءۇشىن ۋاقىت وتە كەلە الپينيزم­گە ۇلاسۋى مۇمكىن.

 

جۇرە بەرسەڭ – كورە بەرەسىڭ

جاياۋ باعىتتار – ادەتتە الەمنىڭ ءتۇرلى ەلدەرىندە جابايى، ادام اياعى باسپاعان اۋماقتار ارقىلى وتەدى. ادامدار وركەنيەتتەن الىس­تاپ، تابيعاتپەن جاقىنداسىپ، ءبىرتۇتاستاي ءومىر ءسۇرىپ كورگىسى كە­لەدى. ەلىمىزدە مۇنداي الىس، ادەمى، جابايى ورىندار ايتارلىقتاي كوپ. ال بۇل باعىتتا ماماندانعان كاسىبي گيدتەر نەمەسە تۋريستىك فيرمالار وكىنىشكە قاراي جەتكىلىكسىز. دەگەنمەن بۇل ءسىزدى قىزىقتىرعان تابيعات وبەكتىسىنىڭ نەمەسە لاند­شافتىڭ ورنالاسۋىنا بايلانىستى.

ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارىندا مارتەبەلەرىنە سايكەس كوپ، نە از مولشەردە (قورىقتاردا از، ۇلتتىق پاركتەردە كوپ) تۋريستىك باعىتتار جۇرگىزىلەتىن ايرىقشا قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار بار (بۇدان ءارى – اقتا).

ەگەر قازاقستاندا 13 مەملەكەت­تىك ۇلتتىق ساياباعى جانە 10 مەملە­كەتتىك تابيعي قورىق بار ەكەنىن ەسكەرسەك، وندا جاياۋ ساپارىڭىزعا قايدا بارۋىڭىزعا بولاتىنى جونىندەگى تاڭداۋ وتە اۋقىمدى. ارينە، اقتا-لاردا ءتۋريزمنىڭ باس­قا دا تۇرلەرى بار، الايدا بارى­نەن بۇرىن جاياۋ تۋرلار تانىمال، سەبەبى ولار قورشاعان ورتاعا ەڭ از زيان تيگىزەدى جانە مەملەكەت قور­عاۋىنداعى اۋماقتاردا جۇرۋگە ەڭ قولايلى بولىپ كەلەدى. ءدال سونداي تانىمال وبەكتىلەردىڭ بارلىعى ورنالاسقان ايقاي قۇم، قاتۋتاۋ تاۋلارى، اقتاۋ ( «التىن ەمەل» ۇلتتىق پاركى، الماتى وبلىسى)، كول­ساي كولدەرى، قايىڭدى كولى («كول­ساي كولدەرى» ۇلتتىق پاركى، الماتى وبلىسى)، شارىن شاتقالى جانە ونىڭ «شەتەن ورمانى» (شا­رىن ۇلتتىق پاركى، الماتى وبلىسى)، باياناۋىل ۇلتتىق پاركىنىڭ ادەمى الاسا تاۋلارى، جارتاستارى مەن كولدەرى (پاۆلودار وبلىسى)، «جۇمباقتاس»، «وقجەتپەس»، اينالاسىن قاراعايلى ورمان قورشاعان كولدەر – بۇل اقمولا وبلىسىنىڭ تابيعي بايلىعى – «بۋراباي» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى، مۇزتاۋ، رەسپۋبليكانىڭ ءىرى ۇلتتىق پاركى – كاتونقاراعايدىڭ (شقو) كوپتەگەن سارقىرامالارى، سايرام-وگەم پاركىنىڭ اسەم شاتقالدارى (تۇركىستان وبلىسى).

مەملەكەتتىك تابيعي قورىقتار­دان ءبىرىنشى كەزەكتە مىنالاردى اتاپ وتۋگە بولادى: مارقاكول كولى (مارقاكول قورىعى، شقو)، باتىس التاي قورىعىنداعى «تاستاعى ەرتەگى» (شقو)، اقسۋ-جاباعىلى قو­رىعىنىڭ شاتقالدارى دا دۇنيە­جۇزىلىك مۇرا وبەكتىسى.

جوعارىدا اتالعان بارلىق مەملەكەتپەن قورعالاتىن اۋماقتاردا بىرنەشە (بەستەن ونعا دەيىن) تۋريس­تىك باعىتتار بار. ۇلتتىق پاركتەر مەن قورىقتاردىڭ دەرەكتەرىن تابۋ ەش قيىندىق تۋعىزبايدى، ويتكەنى ولاردىڭ ءاربىرىنىڭ ءوز ۆەبسايتتارى بار.

ايتپاقشى، پاركتەگى نەمەسە قو­رىق­تاعى كەز كەلگەن با­­عىتقا ءسىز مىندەتتى تۇردە گيد­پەن بىرگە باراسىز، ويتكەنى ءسىزدىڭ ساياحا­تىڭىزدى ۇمىتىلماستاي ءارى قاۋىپ­سىز ەتەدى. ەگەر باسقا اۋماقتارعا جول تارت­ساڭىز، وزىڭىزبەن بىرگە سپۋت­نيكتىك تەلەفونعا دەيىن بارلىق ءتۇرلى بايلانىس قۇرالدارىن العا­نىڭىز ءجون، ەلىمىزدىڭ شالعاي وڭىر­لەرىندە، ءسىز، شىنىندا دا وركە­نيەت­تەن الىس، ينفراقۇرىلىم مەن ۇيالى بايلانىس جوق جەرلەردە بو­لىپ قالۋىڭىز مۇمكىن!

 

اتپەن سەرۋەندەۋ

جاياۋ باعىتتاردان اتپەن ءجۇ­رۋ ساپارلارىنا اۋىسۋ اقىلعا قونىمدى. سەبەبى ايرىقشا قور­عالاتىن تابيعي اۋماقتاردا اتپەن ساياحاتتاۋ دا كەڭ تارالعان. بۇدان باسقا بۇل جەردە ءتۋريزمنىڭ جاڭا باعىتى – اگرو-نەمەسە اۋىلدىق تۋريزم تۋرالى ايتا كەتكەن ورىندى. اۋىل-ايماقتارداعى ءبىرىنشى قوناق ۇيلەر قازاقستاندا 15 جىل بۇرىن پايدا بولدى دەسەك تە، كەيىنگى جىل­دارى بۇل باعىت قارقىندى دامۋ ۇستىندە. الماتى، تۇركىستان، جامبىل، شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا جاڭا قوناقۇيلەر سالىنىپ قانا قويماي، بۇل ۇيلەردىڭ قوناقجاي يەلەرى ۇسىناتىن قىز­مەتتەر ءتۇرى دە كەڭەيە تۇسۋدە. ال اۋىلدىق جەردى اتسىز ەلەستەتۋگە بولا ما؟ ارينە، بولمايدى! اتپەن ساياحات – اگروتۋريزمنىڭ عاجاپ تۇرلەرىنىڭ ءبىرى.

بۇدان باسقا، اتپەن ءجۇرۋدىڭ باعىتتارىن ءتۇرلى تۋريستىك فيرمالار ۇسىنادى. جەتىسۋ جايلاۋلارىندا اتتى تۋرلار سۇرانىسقا يە. قالادان الىس ەمەس جەرلەرگە دە ساياحات قۇرۋعا بولادى. مىسالى، ۇشقوڭىرعا، سونداي-اق قاسكەلەڭ، اقساي شاتقالدارىنا. ەگەر ۋاقىت مۇمكىندىك بەرەتىن بولسا، وندا الماتىدان 200-300 شاقىرىم الىسقا بارۋعا دا بولادى، اتپەن سايا­حاتتاۋ باعىتى باستالاتىن جەرگە دەيىن اۆتوكولىكپەن بارىپ، ءارى قاراي اتقا ءمىنىپ كەتۋ­گە بولا­دى. اسسى نەمەسە شال­كو­دە جاي­لاۋلارىنىڭ كەرەمەت كورىنىس­تەرىنەن ءلاززات الۋعا بولادى.

 

ۆەلوساياحات

ۆەلوسيپەد ساياحاتتاۋعا ار­نالعان كولىك ءتۇرى رەتىندە قازاق­ستاندا تانىمال بولا تۇسۋدە. ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن وڭىرىندە جەرگىلىكتى قوعامداستىقتار، ۆەلو­اۋەسقوي كلۋبتارى بار. الايدا ولار­دىڭ باسىم كوپشىلىگى قالا­دا نەمەسە قالا ماڭىندا ۆەلوسي­پەد «تەبۋمەن» شەكتەلەدى. قا­لاۋىڭىزشا سولاردىڭ قاتارىنا قوسىلا الاسىز. ومىرگە قاجەتتى بارلىق جابدىقتاردى وزىمەن الىپ جۇرەتىن سپورتتىق ۆەلوتۋريستەر بار. بىراق ءبىرىنشىسى دە، ەكىنشىسى دە اۆتوموبيلمەن ىلەسىپ ءجۇرىپ، گيدپەن اقىلى، تولىق قىزمەت ۇسى­ناتىن تۋر ۇيىمداستىرۋعا بەيىم­دەلمەگەن. مۇندايعا قابىلەتتى كوم­پانيالار ەلىمىزدە، وكىنىشكە قاراي كوپ ەمەس، بىراق بار. سونىڭ ءبىرى الماتى قاداسىندا ورنالاسقان – «ۆەلوسيپەدپەن ساياحاتتاۋشىلار كلۋبى». دەسە دە ۇيىم تەك الماتى ەمەس، قازاقستان بويىنشا دا تۋرلار ۇيىمداستىرادى.

ۆەلوتۋريزم تاقىرىبى اۋقىم­دى جانە شەكسىز. اتاپ ايتقاندا، ونىڭ باعىتتارىنىڭ ءبىرى – ماۋنتينبايكينگ. تەمىر تۇلپاردىڭ ەرىنە ءمىنىپ تاۋعا تارتىپ وتىرۋدىڭ ەڭ سەنىمدى جولى تۋرفيرمالاردى ىزدەۋ ەمەس، ءوزىڭىز تۇراتىن وڭىر­دەگى ۆەلوقىزىعۋشىلار قوعام­داستىقتارىن تاۋىپ، سولارمەن دوس­تاسىپ ءارى قاراي بىرگە ساياحاتتاۋ! وسىلايشا «ەكسترەمالدى اتلەتيكا» قوعامدىق ۇيىمى (الماتى) تاۋ ۆەلوسيپەدى بويىنشا جارىستاردى تۇراقتى تۇردە ۇيىمداستىرىپ تۇرا­دى. شىندىعىندا، مۇنداي ستارت­تار تابيعاتتاعى بەلسەندى دەما­لىسقا ەمەس، وقيعالىق تۋريزمگە جا­تادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

اۋليە اتا ءھام ۇلى جىراۋ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار