اقتوبە توپىراعىندا تۇراتىن تاتارلار قونىس اۋدارۋ ۋاقىتىنا جانە قاي جەردەن كەلگەندەرىنە قاراي سان الۋان. مۇندا قازاندىق, ۋفالىق جانە قاسىمدىق تاتارلار, نيجەگورود جانە ساراتوۆ گۋبەرنيالارىنان قونىس اۋدارعان ميشارلار تۇرادى. قازاق حالقىمەن قاشاننان قارىم-قاتىناسى قالىپتاسقان تاتارلاردىڭ تاتۋلىق تامىرى تىم تەرەڭدە جاتىر. ولار نەگىزىنەن ساۋدا-ساتتىقپەن, ۇساق شارۋاشىلىقپەن اينالىسقان. ۇلى جىبەك جولى بويىندا ورنالاسقان اقتوبە وڭىرىندە تاتار كوپەستەرى ساۋدامەن شۇعىلداندى, دەلدال بولدى, تىلماشتىق قىزمەت اتقاردى.
اقتوبە توپىراعىندا تۇراتىن تاتارلار قونىس اۋدارۋ ۋاقىتىنا جانە قاي جەردەن كەلگەندەرىنە قاراي سان الۋان. مۇندا قازاندىق, ۋفالىق جانە قاسىمدىق تاتارلار, نيجەگورود جانە ساراتوۆ گۋبەرنيالارىنان قونىس اۋدارعان ميشارلار تۇرادى. قازاق حالقىمەن قاشاننان قارىم-قاتىناسى قالىپتاسقان تاتارلاردىڭ تاتۋلىق تامىرى تىم تەرەڭدە جاتىر. ولار نەگىزىنەن ساۋدا-ساتتىقپەن, ۇساق شارۋاشىلىقپەن اينالىسقان. ۇلى جىبەك جولى بويىندا ورنالاسقان اقتوبە وڭىرىندە تاتار كوپەستەرى ساۋدامەن شۇعىلداندى, دەلدال بولدى, تىلماشتىق قىزمەت اتقاردى.
تاتار كوپەسى مۋرزاحات عابباسوۆ – اقتوبەدە العاشقى قاساپحانا اشقان, جەل ديىرمەنىن پايدالانۋعا بەرگەن وڭىرگە بەلگىلى ادام. كەزىندە تاتار سلابوداسىنىڭ ستاروستاسى بولعان. قازىر دە تاتارلار وزدەرىنىڭ ەلگە بەلگىلى قانداستارىن ماقتانىش تۇتادى. تاتار اقىنى مۇسا ءجاليلدىڭ سەرىكتەسى, اقتوبەدەگى تۇڭعىش تاتار مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى, قازا تاپقاننان كەيىن I دارەجەلى ۇلى وتان سوعىسى وردەنىمەن ماراپاتتالعان عاينان قۇرماشەۆتى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى راۋف كۋتۋەۆتى تەك قانا تاتارلار عانا ەمەس, اقتوبەلىكتەر دە قۇرمەتتەيدى. قۇرمەت تۇتقانى سول, وبلىس ورتالىعىندا ەكەۋىنىڭ اتىندا دا كوشە بار, ال عاينان قۇرماشەۆتىڭ اتى قالاداعى ورتا مەكتەپتەردىڭ بىرىنە بەرىلگەن.
ءبىز اڭگىمەلەسكەن «شاتلىق» تاتار-باشقۇرت ەتنومادەني ءبىرلەستىگىنىڭ توراعاسى راۆيل قۇربانعاليەۆتىڭ اتا-بابالارى دا XVIII عاسىردىڭ باسىندا قازىرگى العا اۋدانىنىڭ يلين ەلدى مەكەنى ماڭىنا قونىس اۋدارعان ەكەن. ءبىر ءۇيدىڭ اپالى-ءسىڭلىلى ءۇش قىزىنا ۇيلەنگەن اعايىندى ءۇش جىگىت شارۋاسىن جۇرگىزىپ, قازاق اعايىندارىمەن ءتىل تابىسىپ, تامىرىن تەرەڭگە جايعان.ۇزاق جىلدار ناركولوگيالىق ديسپانسەردى باسقارعان راۆيل قۇربانعاليەۆ زەينەتكە شىققان سوڭ ءوزى تۋىپ-وسكەن اۋىلعا بارىپ, شارۋا قوجالىعىن ۇيىمداستىرىپ, اتا-بابا كاسىبىنە بالالارىن, نەمەرەلەرىن جۇمىلدىرىپ جاتىر ەكەن. وسىندا توعان شارۋاشىلىعىن اشىپ, باعباندىقپەن اينالىسۋدا. تراكتور ساتىپ الدى, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋعا باعىت ۇستاۋدا.
– وبلىستا 9 مىڭنان استام تاتار تۇرادى. ءبىزدىڭ بىرلەستىككە كەلسەك, ون ءبىر ادامنان قۇرىلعان باستاماشى توپتىڭ ۇيعارىمىمەن قۇرىلىپ, 1999 جىلى رەسمي ءتىركەلدى. بىرلەستىك قۇرۋداعى ماقسات ۇلتتىق تامىرىنان اجىراپ بارا جاتقان كەيىنگى جاس ۇرپاققا ەتنوستىق قۇندىلىقتارىمىزدى, مادەنيەتىمىزدى ۇيرەتۋ, انا ءتىلىمىزدى ساقتاۋ جانە ءوز حالقىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرىن دامىتۋ بولىپ تابىلادى. بىرلەستىك جۇمىسىنىڭ بىردەن-ءبىر باستى باعىتى ەكى حالىقتىڭ – تاتارلار مەن باشقۇرتتاردىڭ وزىندىك مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرلەرىنىڭ اراجىگىن اجىراتپاي, ىلگەرى كۇنگە جەتكىزۋ. ەكى حالىقتىڭ ءوزارا بايلانىسۋ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. وسى زامانعى زەرتتەۋلەردىڭ ءوزى ەكى حالىقتىڭ ءتىلى, سالت-ءداستۇرى, مادەنيەتى عانا ۇقساس ەمەس, گەندىك دەڭگەيدە دە بىردەي ەكەنىن كورسەتۋدە. سوندىقتان دا بولار, بالكىم, قوڭسىلاس قونعان قوس حالىقتىڭ بىرلىگىنىڭ بەلگىسىندەي بىرلەستىك ەمبلەماسىندا باشقۇرتتىڭ ۇلتتىق باتىرى سالاۋات يۋلاەۆ پەن تاتار حانشايىمى سۇيىنبيكەنىڭ بەينەسى بەدەرلەنگەن. قازىر ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان مىندەت – جاستارعا اتا-بابا ۇستانعاننىڭ بارلىعىن بەرۋ. ءبىز ەجەلگى قازاق جەرىندە ۇلكەن دوستىق جاعدايىندا تۇرىپ جاتىرمىز. مەرەكەلەرىمىزدى, تويلارىمىزدى جانە سابانتويلاردى بىرىگىپ وتكىزەمىز. سابانتوي اياسى كەڭەيە ءتۇستى. بۇرىن ەلىمىزدەگى تاتار-باشقۇرت ەتنوستارىنىڭ وكىلدەرى عانا جينالاتىن, سوڭعى سابانتويعا تاتارستاننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى كەلدى, باشقۇرتستان ۇكىمەتىنىڭ جاۋاپتى ادامدارى قاتىستى.وسىندا تۇرىپ جاتقان حالىقتارمەن دوستىق قاتىناستامىز, كوبىسىمەن قىز الىسىپ, قىز بەرىسىپ, قۇدا-جەگجات تا بولىپ كەتتىك. اسىرەسە, قوناقجاي قازاق حالقىمەن ءبىر اتانىڭ بالالارىنداي تاتۋلىقتامىز. مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ باستى مەرەكەسى – قۇربان ايتتى ورتاق تويلايمىز. بۇل باعىتتا ەتنومادەني بىرلەستىك جانىنان قۇرىلعان اقساقالدار كەڭەسى اقىل-كەڭەس بەرىپ, كومەكتەسەدى. اقساقالدارىمىز جاستاردى انا تىلىنە, ءدىلى مەن دىنىنە, تاريحي وتانىنا, مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرىنە قۇرمەتپەن قاراۋعا تاربيەلەيدى, – دەيدى بىرلەستىك توراعاسى راۆيل قۇربانعاليەۆ.
بىرلەستىكتە ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنا ايرىقشا نازار اۋدارىلادى. بىرلەستىك بەلسەندىلەرى سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرىنە, از قامتىلعان وتباسىلارىنا قايىرىمدىلىق كومەك كورسەتەدى. قازىر ولاردىڭ دا قاتارى سيرەي باستاعان. بۇرىن بىرلەستىك قامقورلىق جاسايتىن ەلۋگە جۋىق سوعىس ارداگەرى بولسا, سونىڭ 36-سى عانا قالدى. بىرلەستىك بەلسەندىلەرى ۇلى جەڭىس مەرەكەسىندە, باسقا دا اتاۋلى كۇندەرى ولارعا ارناپ قايىرىمدىلىق شاراسىن وتكىزەدى, جاس ۇرپاقتىڭ جادىندا ولاردىڭ ەرلىكتەرى مەن ەرەن ەڭبەكتەرىن جاڭعىرتادى. بىرلەستىكتىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن وبلىس ورتالىعىندا عاينان قۇرماشەۆقا ورناتىلعان ەسكەرتكىش ءبيۋستتى جاڭارتىپ, جاڭعىرتۋ دا كەيىنگى ۇرپاققا ونەگە بولار ءىس دەۋ ورىندى. «شاتلىق» ورتالىعىنىڭ ارقاسىندا ءجۇزدەگەن اقتوبەلىك بالالار مەن قىزدار وزدەرىنىڭ تاريحي وتانىندا بولىپ قايتتى. ال, كوپتەگەن مەكتەپ تۇلەكتەرى تاتارستان مەن باشقۇرتستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋدا.
«دوستىق» ۇيىندە جەكسەنبىلىك مەكتەپتە بالالار انا تىلدەرىمەن قاتار, مەمەلەكەتتىك ءتىلدى وقىپ-ۇيرەنۋدە. بۇرىندارى بۇل مەكتەپكە باراتىندار سانى 100-دەن اسىپ جىعىلاتىن. قازىرگى تاڭدا جەكسەنبىلىك مەكتەپتە 67 بالا وقيدى. بۇرىن تاتار تىلىنەن ساباق بەرەتىن مۇعالىم تەگىن جۇمىس ىستەيتىن. بەس جىلدان بەرى مەملەكەت قارجىلاندىرىپ وتىر. قالادا 1964 جىلى دراما ۇيىرمەسى قۇرىلىپ, ول ەلىمىزگە بەلگىلى كوركەمونەرپازداردىڭ ءان-بي ۇجىمىنا اينالدى. ماقسۋت حيسامۋتدينوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن «يازگى موننار» انسامبلىنە 1988 جىلى حالىقتىق اتاعى بەرىلدى. ال كەيىن ونىڭ تاعى ءبىر جەتەكشىسى ليليا يبراگيموۆا مادەني سالاداعى جەتىستىكتەرى ءۇشىن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ التىن مەدالىمەن ماراپاتتالدى. 1995 جىلى انسامبل جانىنان «سايليان» بالالار ۇجىمى قۇرىلدى. «يازگى موننار» ءان-بي ءانسامبلى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلباسىنىڭ قازاقستاندا تۇراتىن ەتنوستاردىڭ مادەنيەتىن دامىتۋعا دەگەن سارابدال ساياساتىنىڭ ءناتيجەسىندە شىعارماشىلىق قىزمەتىن جالعاستىرىپ, بارلىق مەرەكەلىك شارالارعا, جىل سايىن وتكىزىلەتىن قازاقستان حالقىنىڭ دوستىعى فەستيۆالدەرىنە قاتىسىپ, ۇلتارالىق كەلىسىم مەن بەيبىتشىلىكتى, بىرلىكتى نىعايتۋعا قىزمەت ەتىپ كەلەدى.
بىرلەستىكتىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن جىل سايىن ءداستۇرلى وتەتىن تاتار اقىندارى عابدوللا توقاي, مۇسا ءجاليلدىڭ ادەبي كەشتەرى, «چاك-چاك پاتي» ۇلتتىق تاعام مەرەكەسىنە ەتنوستار وكىلدەرى عانا ەمەس, بۇكىل قالا تۇرعىندارى قاتىسىپ, تۋىسقان تاتار حالقىنىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنەن رۋحاني ازىق الادى, كوڭىل كوتەرەدى.
ساتىبالدى ءساۋىرباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقتوبە وبلىسى.
