سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, ديپلومنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, رەسەي رەۆماتولوگتارى اسسوتسياتسياسى جانە رەسەي فەدەراتسياسى وستەوپوروز اسسوتسياتسياسىنىڭ مۇشەسى, اتاقتى رەۆماتولوگ-دارىگەر رايفا لاتىپقىزى يۆانوۆامەن سۇحباتتا رەۆماتولوگيانىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى اڭگىمەگە ارقاۋ بولدى.
سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, ديپلومنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, رەسەي رەۆماتولوگتارى اسسوتسياتسياسى جانە رەسەي فەدەراتسياسى وستەوپوروز اسسوتسياتسياسىنىڭ مۇشەسى, اتاقتى رەۆماتولوگ-دارىگەر رايفا لاتىپقىزى يۆانوۆامەن سۇحباتتا رەۆماتولوگيانىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى اڭگىمەگە ارقاۋ بولدى.
– ادامنىڭ بۋىنى مەن سۇيەگى قاقساپ اۋىرعان كەزدە جانىن قويارعا جەر تابا الماي, قينالاتىنى ءسوزسىز. سويتە تۇرا, رەۆماتيزم سىرقاتى ۇزاق جىلدار بويى كارديولوگيانىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ كەلەدى. نەگە بۇلاي؟
– دارىگەرلىك قىزمەتتى تاڭداعانىما جارتى عاسىردان اسقان بولسا, سونىڭ سوڭعى 30 جىلىندا رەۆماتولوگيا ماسەلەسىمەن شۇعىلدانىپ ءجۇرمىن. راسىن ايتۋ كەرەك, قازاقستانداعى رەۆماتولوگيانىڭ ەكىنشى تىنىسى ەندى عانا اشىلدى. ونىڭ ءبىراز سەبەپتەرى بار.
ادەتتە, كارديولوگ, تەراپەۆت ماماندار سۇيەك-بۋىن سىرقاتتارىن ەمدەيتىن رەۆماتولوگ دارىگەرلىككە قاراي بىرتىندەپ اۋىسا باستايدى. ءبىز قازىرگى تاڭدا رەسەي عالىمدارىمەن بىرگە قىزمەت ەتىپ, ەلىمىزدەگى رەۆماتولوگ ماماندىعىن جەتىلدىرۋدەمىز. ءوز باسىم كانديداتتىق جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيانى كورشى مەملەكەتتە قورعادىم. قازىر قازاقستاندا كارديولوگ ماماندار كوبەيىپ كەلەدى. الايدا, بۇل سالادا ءالى دە بولسا كەمشىلىكتەر مەن پروبلەمالار جەتكىلىكتى.
نارىقتىڭ وتپەلى كەزەڭىندە وتاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندە رەۆماتولوگيا سالاسى بويىنشا بەلسەندى جەتەكشىنىڭ بولماۋىنان كوپتەگەن كەمشىلىكتەر ورىن الدى. ماسەلەن, سول كەزدە «قارجى جەتپەيدى» دەگەن سىلتاۋمەن كەز كەلگەن وبلىستارداعى باس رەۆماتولوگ قىزمەتى قىسقارتىلدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ باسشىلارى وبىر, جۇرەك-قان تامىرلارى, قانت ديابەتى, قۇرت اۋرۋى سياقتى سىرقاتتاردى ەمدەۋگە نازار اۋداردى دا, رەۆماتولوگيانى كوزدەن تاسا قىلىپ الدى. ەگەر شىندىققا جۇگىنسەك, رەۆماتيزم اسا قاۋىپتى سىرقات. الەۋمەتتىك ماڭىزى جونىنەن, ءتىپتى, دامىعان مەملەكەتتەردە باستى ورىن الىپ وتىر. وبىر, جۇرەك-قان تامىرلارى جانە قانت ديابەتى سىرقاتىنان كەيىن ءبىز ءسوز قوزعاپ وتىرعان اۋرۋ ءتورتىنشى ورىندا. رەۆماتويد ءارتريتى ايلاكەر, اسا قاۋىپتى اۋرۋ. بۇل سىرقات ادەتتە جاستارعا ءۇيىر, سوندىقتان جەدەل ءارى دۇرىس ەمدەمەسە ارتى قايعىلى وقيعاعا سوقتىرىپ جاتادى. سول ءۇشىن مەديتسينانىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرى ناتيجەسىندە پايدا بولعان قىمبات دارىلەردى ءساتتى تاڭداپ, ەمدەۋ كۋرسىن تاعايىنداعاندا عانا وڭ ناتيجەگە جەتە الامىز. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى شەتەلدىڭ قىمبات ءارى ساپالى دارىلەرى مەن دارۋمەندەرىن ساتىپ الىپ, ءار وبلىس ورتالىقتارىندا رەۆماتولوگيا بولىمدەرىنە جاعداي جاساعاندا عانا ەڭ قىمبات ادام ءومىرىن ساقتاپ قالامىز.
– رايفا لاتىپقىزى, وسكەمەننىڭ قالالىق ءبىرىنشى اۋرۋحاناسىندا رەۆماتولوگيا ءبولىمى بار. ونى ءبىلىمدى دە بىلىكتى دارىگەر مۇقان سارسەمباەۆ باسقارادى. سەمەيدە دە بۇل سىرقاتتى ەمدەيتىن بولىمدەر بار. ال, اۋدانداردا سىرقاتقا شالدىققاندار ءوڭىردىڭ ەكى باستى قالاسىنا كەلىپ ەمدەلۋگە تىرىسادى. الايدا, توسەك سانىنىڭ جەتىسپەۋى مەن ءدارى تاپشىلىعىنىڭ بار ەكەنىنە تۇرعىنداردىڭ كوزى جەتكەن. وسى ماسەلە جايلى ويىڭىزدى بىلسەك.
– دۇرىس ايتاسىز. كەشەگى كەڭەس زامانىندا رەۆماتيزم اۋرۋىمەن سىرقاتتانعاندارعا بارلىق جاعداي جاسالاتىن, تەگىن ءدارى بەرىلىپ, ديسپانسەرلىك باقىلاۋدا تۇراتىن. ولاردىڭ اۋرۋحانادا جاتىپ, ەمدەلۋى قامتاماسىز ەتىلەتىن. ناتيجەسىندە سىرقات جاندار ساۋىعىپ شىعاتىن. سول كەزدەگى باسشىلار رەۆماتولوگيالىق سىرقاتتارمەن كۇرەسۋگە بەل شەشىپ كىرىسكەن سوڭ, وڭ ناتيجەگە جەتەتىنبىز. نارىق كەزىندە دارىگەرلەر مەن بىلىكتى مامانداردىڭ تاپشىلىعى سەزىلدى, ونىڭ ۇستىنە رەۆماتيزمدى ەمدەۋ, ونىڭ الدىن الۋ كولەڭكەدە قالىپ كەلدى. «ەشتەن كەش جاقسى» دەمەكشى, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ باسشىلارى سوڭعى كەزدە ءجىتى كوڭىل بولە باستاعاندىقتان, العا جىلجۋ بايقالادى. سوڭعى بىرنەشە جىلدان بەرى مينيسترلىككە ءوز سالاسىنىڭ بىلىكتى مامانى, ەلىمىزدىڭ باس رەۆماتولوگى عالىمجان توعىزباەۆ كەلگەننەن بەرى بۇل سالاعا قان جۇگىرە باستادى. قىزمەت بابىمەن رەسەي رەۆماتولوگتارى اسسوتسياتسياسى جانە قازاقستانداعى رەۆماتولوگتاردىڭ قوعامدىق بىرلەستىگى ۇيىمداستىرعان حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيالار مەن فورۋمداردا ءجيى بولامىن, سول كەزدە كوپشىلىكتى تولعاندىرعان ارتريت سىرقاتىنىڭ الدىن الۋدا ەلىمىزدە سوڭعى بىرنەشە جىلدا بىرقاتار يگى ىستەردىڭ جۇزەگە اسقانى جايلى ەستيمىن دە, قۋانامىن. رەۆماتولوگ دارىگەرلەر بىلىمدەرىن جەتىلدىرىپ, كۋرستاردا وقۋعا قول جەتكىزدى.
سوڭعى ەكى جىلدا عانا ەلىمىزدىڭ باس رەۆماتولوگى عالىمجان اسىلبەك ۇلىمەن بىرگە قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن ارالاپ شىقتىق. قاۋىپتى سىرقاتتى ەمدەۋ, قاجەتتى ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋدە العا جىلجۋ بار. ءبىر عانا مىسال. 2012 جىلدىڭ باسىندا ەلىمىزدە نەبارى 84 رەۆماتولوگ بولعان ەكەن. 17 ميلليون حالقى بار كەڭ-بايتاق ەلىمىزگە بۇل ازدىق ەتەتىن. قازىر سالاعا كوڭىل ءبولۋ ناتيجەسىندە قازاقستاندا رەۆماتولوگ دارىگەرلەردىڭ سانى 300-گە جەتتى. راس, ولاردىڭ بارلىعى رەۆماتولوگتار ەمەس, باسقا ماماندىقتى جەتىلدىرىپ, وقىپ, ۇيرەنىپ كەلگەندەر. ەندىگى ماقسات – دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى تاراپىنان كوڭىل بولىنسە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا رەۆماتولوگ ماماندىعىن وقىتۋعا مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا قول جەتكىزۋ بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ كافەدرا سوڭعى 15 جىلدان بەرى وستەوپوروز جانە رەۆماتويد ءارتريتى سىرقاتىنىڭ قۇپياسىن زەرتتەپ, مەديتسينادا ونى قالاي ەمدەۋدىڭ قىر-سىرىن جاس ماماندارعا ۇيرەتۋدە. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل ماماندىق جاۋاپتى ءارى كۇردەلى بولعان سوڭ جاستار تەراپەۆت, بالالار دارىگەرى نەمەسە حيرۋرگ بولۋعا نازار اۋدارادى. سوندىقتان قيىندىقتان قورىقپايتىن, باتىل ءارى تەز شەشىم قابىلدايتىن جاستاردى رەۆماتولوگ ماماندىقتارىنا باۋليمىز.
– بۋىن, سۇيەك سىرقاتتارى نەدەن پايدا بولادى, ونىڭ الدىن قالاي الۋعا بولادى؟
– بۇل ساۋال كوپشىلىكتى تولعاندىرادى. اسىرەسە, وسى سىرقاتتار ايەلدەردە كوپ كەزدەسەدى. 50 جاستان اسقان سوڭ وستەوارتروز اسقىنىپ, سىرقاتتاردىڭ بۋىندارى, قول, اياق, يىق سۇيەكتەرى قاقساي باستايدى. ادام اعزاسىندا پوتولوگيالىق اۋىتقۋشىلىق پايدا بولىپ, قاۋىپتى اۋرۋدىڭ بەلگىلەرى كورىنە باستايدى. رەۆماتيزم تۇقىم قۋالاۋى دا مۇمكىن. قاتتى سۋىققا ۇرىنعاندار مەن جۇيكەسى شارشاپ, سىر بەرگەندەر الدىمەن شالدىعۋى مۇمكىن؟ سوندىقتان كەز كەلگەن ادامدار ءوزىن كۇتىپ, سۇيەكتەرى قاقساي باستاعان كەزدە دارىگەرلەرگە كورىنىپ, تەكسەرىلسە قاۋىپتىڭ بۇلتى سەيىلەتىنى ءسوزسىز. تاعى دا ەسكەرتەمىن, رەۆماتويد ءارتريتى اسا قاۋىپتى, وعان سالعىرت قاراۋعا بولمايدى, ەرىك-جىگەرىڭدى جانىپ, ەمدەلگەندە عانا دىتتەگەن ماقساتقا جەتە الاسىز.
– وڭىردە مەديتسينا جوعارى وقۋ ورنى, رەۆماتولوگيا كافەدرالارى بولسا, قاۋىپتى اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا بولاتىنى ءسوزسىز. ەگەر ونداي وقۋ ورىندارى, كافەدرالار بولماسا نە ىستەۋ كەرەك؟ ماسەلەن, سولتۇستىك, باتىس وبلىستاردىڭ تۇرعىندارى سىرقاتقا شالدىقسا نە بولماق؟
– ءبىز رەۆماتولوگ مامانداردى دايارلاۋدان, قولۇشىن بەرۋدەن قاشپايمىز. ولار تالاپتىلاردى بىزگە وقۋعا جىبەرسىن. وسكەمەن, پاۆلودار, پەتروپاۆل قالالارىندا بولعان كەزدە وسى سالاعا قاجەت مامانداردىڭ جەتىسپەيتىنىنە كوز جەتكىزدىم. ماسەلەن, ءبىز ءبىر مەزەتتە ون تەراپەۆتى رەۆماتولوگ ماماندىعىنا باۋلىپ شىعارا الامىز. ولار ءارى كەتكەندە ەكى ايدا ماماندىققا توسەلىپ كەتەتىنى بەلگىلى. ولار ءوز ەمحانالارىنا ورالعان سوڭ قىزىعۋشىلىق تانىتقان دارىگەرلەردى دە ماماندىققا باۋلىپ شىعادى. تەك ىنتا-جىگەر بولسا جەتكىلىكتى. قازىرگى تاڭدا اۋدانداردا رەۆماتولوگ دارىگەرلەر مۇلدەم جوق, ونى قالپىنا كەلتىرۋ قيىن شارۋا. جاقىندا سەمەي مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ت.راحىپبەكوۆتىڭ باستاماسىمەن, شىعىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ قولداۋىمەن وسكەمەندە جوعارى وقۋ ورنىنىڭ فيليالى اشىلدى. وعان بيۋدجەتتەن 80 ميلليوننان استام تەڭگە قارجى ءبولىندى. ەندىگى جەردە وسى سىرقات كوپ كەزدەسەتىن كەندى التايدا رەۆماتولوگ ماماندىعى بويىنشا ءبولىم جۇمىس ىستەي باستاسا, نۇر ۇستىنە نۇر.
قازىرگى تاڭدا بالالار اراسىندا دا قاۋىپتى سىرقاتتىڭ كەزدەسۋى ءاربىر اتا-انانى ويلاندىرۋى ءتيىس. بۇگىندە قالانى بىلاي قويىپ, اۋىل بالالارى دا ءسۇت تاعامدارىن اس مازىرىنەن شىعارىپ تاستاعان. ولار ادام اعزاسىنداعى كالتسيدى قۇرتىپ جىبەرەتىن كوكا-كولا, ءتۇرلى قاۋىپتى سۋسىندارمەن ءوز دەنساۋلىقتارىن قۇرتىپ جاتىر. ازاماتتىق بورىشىن وتەگىسى كەلەتىن كەيبىر جاستاردىڭ تابانى جالپاق بولعاندىقتان اسكەرگە جاراماي جاتۋىندا نە سىر بار؟ مەنىڭشە, دۇرىس تاماقتانباۋدىڭ سالدارى. دەمەك, كەز-كەلگەن وتباسىنداعى باستى تۇلعا ءوز بالالارى مەن نەمەرەلەرىنىڭ بولاشاعىن ويلاماسا, سوڭى جاقسىلىققا اپارمايدى.
– ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا كەز كەلگەن ەل ازاماتتارىنىڭ دۇرىس ەمدەلۋىنە جاعداي جاساۋ قاجەتتىگى ايتىلعان. «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە. قازىر ءبىر كەزدەرى ارمانداعان جۇرەك, بۇيرەك, باسقا دا سىرقات تۇرلەرىنە وپەراتسيا جاساۋ, ءتىپتى, ادام ورگانيزمىن اۋىستىرۋ جۇزەگە اسا باستادى. قازاقستان الەمدەگى وزىق 50 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلدى. سوڭعى ساۋال بولسىن. ءوز ءشاكىرتتەرىڭىز تۋرالى دا ايتىپ وتسەڭىز.
– مەديتسينا سالاسىندا قىزمەت ەتكەن 53 جىلدا ونعا تارتا عىلىم دوكتورلارىن, كانديداتتاردى ازىرلەپ شىعاردىم. شاكىرتتەرىمنىڭ اراسىندا استانادا قىزمەت ەتەتىن مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ساۋلە ابىشەۆا, وسكەمەندەگى بىلىكتى دارىگەر مۇقان سارسەمباەۆ, گ.يبراەۆا, باسقا وبلىستاردا جەمىستى قىزمەت ەتىپ جاتقاندار بار. ولاردىڭ بارلىعى حالىقتىڭ العىسىنا يە بولىپ كەلەدى. الداعى ۋاقىتتا دا قازاقستاننىڭ كوركەيىپ, ادامداردىڭ سەرگەك, دەنساۋلىعى مىقتى بولۋىنا ۇلەس قوسا بەرەمىز.
اڭگىمەلەسكەن
وڭداسىن ەلۋباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
سەمەي.
