قازاق مادەنيەتى مەن ادەبيەتى اۋىر قازاعا دۋشار بولدى.
2013 جىلعى 27 قاراشادا 82 جاسقا قاراعان شاعىندا بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ن.وستروۆسكي اتىنداعى بۇكىلوداقتىق ادەبيەت سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, اقىن كاكىمبەك سالىقوۆ دۇنيەدەن ءوتتى.
كاكىمبەك سالىقوۆ جىر الەمىنە جۇمىسشىلار ورتاسىندا شىڭدالعان بىلىكتى باسشى كەزىندە كەلدى. ماسكەۋدىڭ ءتۇستى مەتالدار جانە التىن ينستيتۋتىن تامامداعاننان كەيىن ول ۇزاق جىلدار شاحتادا ەڭبەك ەتتى, سودان كەيىن پارتيالىق جۇمىسقا اۋىستى. كاكىمبەك سالىقوۆ جەزقازعان كەن-مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ پارتكوم حاتشىسىنان كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ينسپەكتورى, وزبەكستان كومپارتياسى قاراقالپاق وبلىستىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى جانە كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ ەكولوگيا جانە تابيعات رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسىنا دەيىن ءوستى.
قازاق مادەنيەتى مەن ادەبيەتى اۋىر قازاعا دۋشار بولدى.
2013 جىلعى 27 قاراشادا 82 جاسقا قاراعان شاعىندا بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ن.وستروۆسكي اتىنداعى بۇكىلوداقتىق ادەبيەت سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, اقىن كاكىمبەك سالىقوۆ دۇنيەدەن ءوتتى.
كاكىمبەك سالىقوۆ جىر الەمىنە جۇمىسشىلار ورتاسىندا شىڭدالعان بىلىكتى باسشى كەزىندە كەلدى. ماسكەۋدىڭ ءتۇستى مەتالدار جانە التىن ينستيتۋتىن تامامداعاننان كەيىن ول ۇزاق جىلدار شاحتادا ەڭبەك ەتتى, سودان كەيىن پارتيالىق جۇمىسقا اۋىستى. كاكىمبەك سالىقوۆ جەزقازعان كەن-مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ پارتكوم حاتشىسىنان كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ينسپەكتورى, وزبەكستان كومپارتياسى قاراقالپاق وبلىستىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى جانە كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ ەكولوگيا جانە تابيعات رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسىنا دەيىن ءوستى.
كاكىمبەك سالىقوۆ مەملەكەتتىك قىزمەتىمەن بىرگە تالانتتى اقىن رەتىندە دە تانىمال بولدى. ونىڭ «سىر» دەپ اتالاتىن العاشقى ولەڭدەر جيناعى 1970 جىلى جارىق كوردى. اقىننىڭ قالامىنان بۇدان كەيىن «ماڭگى شىراق», «جەزكيىك», «نۇرلى كۇندەر», «كوڭىل نازى», «اققۋ جەتكەن», «پاراسات سىرى», «شىن جۇرەكتەن», «دالا – داستان», «چە گەۆارا», «گاككۋ» جانە باسقا دا كوپتەگەن ولەڭدەر مەن پوەمالار جيناقتارى تۋدى. جىر ءدۇلد ۇلىنىڭ ۇلتتىق بوياۋى قانىق كوپتەگەن شىعارمالارى الەمنىڭ بىرقاتار تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, كوپتەگەن ولەڭدەرىنە حالىق ءسۇيىپ تىڭدايتىن اندەر جازىلدى.
كاكىمبەك سالىقوۆ – كوركەم اۋدارمانىڭ تانىمال شەبەرى. ول قازاق وقىرماندارىن ا.پۋشكيننىڭ, م.لەرمونتوۆتىڭ, ۆ.ماياكوۆسكيدىڭ, يا.كولاستىڭ, ر.عامزاتوۆتىڭ, م.لۆوۆتىڭ جانە ۆ.ساۆەلەۆتىڭ ولەڭدەرىمەن تانىستىردى.
كاكىمبەك سالىقوۆ لەنين, حالىقتار دوستىعى, ەكى مارتە ەڭبەك قىزىل تۋ, «پاراسات», ءىىى دارەجەلى «بارىس» وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى, وعان «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» قۇرمەتتى اتاعى بەرىلدى. بىرنەشە مارتە قازاق كسر جانە كسرو جوعارعى كەڭەستەرىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. ول – سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ, كوكشەتاۋ, جەزقازعان, ساتباەۆ قالالارىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
بىلىكتى باسشى, ايتۋلى ازامات, حالقىنىڭ ادال پەرزەنتى, ءىرى مادەنيەت قايراتكەرى رەتىندە ول ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە ارقاشان ساقتالادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى.
قوش, باۋىرىم!
كاكىمبەك سالىقوۆتى مەن العاشقى ولەڭ جازىپ, باسپاسوزدە كورىنە باستاعان كەزىنەن ءبىلدىم. بىراق باسشى پارتيا قىزمەتىندە جۇرگەن ادامنىڭ اقىندىعى ەت پەن تەرىنىڭ اراسىنداعى ورىنتاقتىڭ جەلىگى مە دەگەن كۇدىك تە بولدى ويىمدا. العاشقى شىققان ەكى جيناعىن («سىر», «جەزكيىك») الىپ وقىعاننان كەيىن عانا ول كۇدىگىم سەيىلدى. ول كەنشى ينجەنەر ماماندىعى مەن اقىندىعىن تەڭ ۇستاپ, ەكى كاسىپتى تۋىستىرعان جانىمەن اقىن ەكەن. جانە كەزدەيسوق ەمەس, قۇداي ءوزى قالاپ اقىن ەتكەن ادام سياقتى كورىندى. اقىرى, ۇلكەن ورىنتاق ونى ۇستاپ تۇرا المادى. ول اقىندىق تاعدىرىمەن تابىستى. ۇلكەن اقىن بولىپ, ەل سىيىنا بولەنىپ ومىردەن وزدى. مەن سودان بەرى اقىننىڭ ءار قادامىن قاداعالاپ, ماقالالار جازعان اعاسىمىن. ونى ىنىمدەي كوردىم, قالامىنا, قادامىنا ريزالىق كوڭىلمەن قۇتتى بولسىن ايتىپ ءجۇردىم. ول ومىرگە شىن عاشىق ادام ەدى. دالا تابيعاتىنىڭ سۇلۋلىعى مەن ادام جانىنىڭ تولعانىستارى اقىننىڭ سىر ساندىعىنا اينالدى. كاكىمبەكتىڭ «اققۋى», «جەزكيىگى», «اقمارالى» سۇلۋلىقتىڭ بەينەسىندەي قازاق جانىن تەربەدى. ونىڭ سۇلۋ اندەرى اركىمنىڭ-اق جۇرەگىنەن جىلى ورىن تاپتى.
ۇلكەن ارىپپەن جازىلاتىن ادام, ازامات, قايراتكەر, قوعامدىق قىزمەت يەسى كاكىمبەكتىڭ ءومىرى مەن ەڭبەگى دە ونىڭ ولەڭدەرىندە. ول ءوز زامانىنىڭ ۇلى سيپاتتارىن سەزىنە ءبىلدى. ەلى مەن جەرىنىڭ شىن پاتريوتى بولدى. اڭساعان ارمانىن, جەتكىزبەي جۇرگەن ءانىن تىنىمسىز قۋدى. عارىش پەن عالامدى قازاق دالاسىنىڭ كەڭدىگىمەن ولشەدى. «دالا مەن انا سەزىمتال ەتتى سانامدى», دەدى. سونىسىمەن كاكىمبەك بۇكىل قازاقتىڭ سۇيىكتىسىنە اينالدى. قوش, باۋىرىم, اقىنىم, جانى سۇلۋ ازاماتىم!..
سەرىك قيراباەۆ.
ءبىزدى قوسقان جەزقازعان ەدى
1958 جىلدىڭ قوڭىر كۇزىندە ىسساپارمەن ۇلىتاۋعا جول ءتۇسىپ, داڭقى سول كەزدە-اق كوڭىلىمدى الابۇرتقان مىس قازانى جەزقازعانعا تاپ بولدىم. ماقتاۋلى «پاكرو» شاحتاسىن كورمەك بولىپ, جەر استىنا تۇسەيىن. اللانىڭ جازۋى شىعار, كەن قازىلعان ۋچاستوكتاردىڭ بىرىندە باسىندا تەمىر كاسكا, ۇستىندە برەزەنت جامىلعىش كيگەن ورتا بويلى, شۇڭىرەك كوزى وزىمە جىميا قاراعان ازاماتتى كوردىم. سول شاحتانىڭ باس ينجەنەرى كاكىمبەك سالىقوۆ ەكەن.
جاقسىدا جاتتىق جوق دەگەن راس, سودان بەرى 55 جىل ءوتتى. ۇلىتاۋدا باستالعان دوستىعىمىز قاراعاندى مەن ماسكەۋدە, الماتى, استانا, پاريج, پاۆلودار مەن سەمەيدە جالعاسىپ, ۇزاق ءومىردىڭ نەبىر قيلى كەزەڭدەرىن بىرگە وتكىزدىك. ءوزىمىز عانا ەمەس, ءۇي-ءىشىمىز بولىپ ارالاستىق. مەرەيتويلار عانا ەمەس, ءومىردىڭ ەلەۋلى كەزەڭدەرىن, قيىن اسۋ-بەلدەردى بىرگە وتكىزدىك. كاكەڭنىڭ اقىلى, ابىروي-بەدەلى مەن ومىرلىك تاجىريبەسى مەنەن كوش بويى وزىق. وعان ەندى كىرشىكسىز اق پەيىلىن, ادامي تازالىعىن, اقىندىق ۇشقىر دارىنىن قوسىڭىز. قىسقاسى, كاكەڭ ماعان اقىلشى اعا عانا ەمەس, جاناشىر دوس بولدى. قايران كاكە, نە دەيمىن, قارالى حابارىڭدى ەستىپ, جان-جۇيەم ەگىلگەنى سونشا, قاپەلىمدە نە دەرىمدى بىلمەي قاپادا وتىرمىن. جاساماي كەتكەن عۇمىرىڭدى جارىڭ ماريام, ەرلانىڭ مەن مايراڭ, سۇيىكتى نەمەرەلەرىڭ جاساسىن! قوش بول, ارداقتى دوس, وزىڭمەن وتكىزگەن ءاربىر كەزدەسۋ, ىستىق قاۋىشۋلار, بىرگە جاساعان يگى ىستەر, اسىرەسە, قانىش ۇلىنى ۇلىقتاۋ جولىنداعى ۇلان-عايىر ەڭبەگىڭ – حالىق جادىندا, كىتاپتار سورەسىندە يىق تىرەسىپ قاتتاۋلى تۇر! كوڭىلدى جۇباتار جۇبانىش تا وسى, باقۇل بول, ەر كاكە!..
مەدەۋ سارسەكە.
قازاق جىرىنىڭ جەزكيىگى
ادامزاتتىڭ دۇشپانى – قازا جايلى قايعىلى حاباردى ەستۋ قاشاندا اۋىر. وتە اۋىر. كاكىمبەك اعا سالىقوۆتىڭ ومىردەن وزعانى جايلى اۋرۋحانادا جاتىپ ەستىپ, ەسىمنەن تانىپ قالا جازدادىم.
كاكىمبەك اعا وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى ماسكەۋدە كوكپ ورتالىق كوميتەتىندە جاۋاپتى قىزمەتتە جۇرگەن كەزىندە «قازاق ادەبيەتىنىڭ» قاتارداعى قىزمەتكەرى, سول تۇستاعى جاس جازۋشى مەنى ادەيى ىزدەپ كەلىپ, تانىسىپ ەدى. عابيدەن اعا مۇستافينگە جولسەرىك بولىپ, «قازاق ادەبيەتىنە» كولەمدى وچەرك جاريالاپ ەدىم. سول جولجازبام جانە «اق ارۋانا» پوۆەسى جايلى جىلى پىكىرلەر ايتىپ ەدى. قاراقالپاق ەلىن باسقارىپ تۇرعان كەزىندە دە, كەيىن دە قارىم-قاتىناسىمىز ۇزىلگەن جوق. مەن مەملەكەتتىك سىيلىق العاندا قۋانىپ, ەلدىڭ الدى بولىپ قۇتتىقتاپ ەدى.
كاكىمبەك اعا سالىقوۆ ءومىردىڭ ۇلكەن مەكتەبىنەن وتكەن كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ەدى. ەڭ باستىسى – ولەڭدى ومىرلىك سەرىگى ەتكەن اسا تالانتتى اقىن بولاتىن. وزگەسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە قازاقتىڭ ۇلى دالاسىن ءان بولىپ تەربەگەن اتاقتى «جەزكيىگىنىڭ» ءوزى ولتىرمەيدى ونى. ا.س.پۋشكيندى تۇبەگەيلى زەرتتەپ, تۇگەسە اۋدارعان ەڭبەگىنىڭ ءوزى ءبىر تاۋ, ءبىر شىڭ.
قوش بول, قوشتاسۋعا قيمايتىن اسىل اعا, قازاق جىرىنىڭ «جەزكيىگى».
ءسابيت دوسانوۆ.
ومىرشەڭ ولەڭدەرى ولتىرمەيدى
توسىننان ەستىلگەن قارالى حاباردىڭ توبەڭنەن جاي تۇسكەندەي اسەر ەتەرى انىق قوي. ونىڭ ۇستىنە حابارى تۇسكىر ايتۋلى اقىن, مەملەكەت قايراتكەرى كاكىمبەك اعا سالىقوۆتىڭ فانيدەن باقيعا اتتانىپ كەتكەنىن جەتكىزىپ تۇرسا!..
قازاقتىڭ سارى تاپ ساحاراسىن جەزكيىك جىر بولىپ شارلاعان اقىن كاكىمبەكتىڭ ومىرشەڭ ولەڭدەرى قىران قاناتتى انگە اينالىپ, ۇلت رۋحانياتىنا تىڭنان قوسىلعان ءمولدىر بۇلاقتاي تولقىتىپ, تولىقتىرىپ جاتۋشى ەدى.
ءاۋ باستا كەنشى بولىپ باستاعان اعا ماسكەۋ كرەملىنىڭ تەرەزەسىنەن ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن كوگىلدىر كوكشەسىنە كوز تىگىپ, سىرلى سىرىمبەتپەن ىشتەي سىرلاسىپ, قامىساقتى سۋىمەن مۇڭداسقانداي كوكىرەك سارايىن ساعىنىش سامالىمەن جەلپىپ, «تەرەزەدەن كورىنەدى اۋىل جاق» دەپ سۇلۋ سازدى اۋەنىمەن تەربەتىپ, ءبىزدى دە تەبىرەنتۋشى ەدى.
اكىم بولماي, اقىن بولىپ كەتكەن عاجاپ دارىن يەسى ۇلى اقان سەرى مەن تۋىسى, اتاقتى ۇكىلى ىبىراي, ونىڭ شاكىرتتەرى مولداحمەت تىربيەۆ, مۇسا اسايىنوۆتاردىڭ جىر كاۋسارلارىنان قانىپ ءىشتى, سول سۋسىنداتقان جان سەزىمىن جىر تىلىندە سويلەتە ءبىلدى.
كوكشەتاۋ ەلىن ەڭىرەتىپ, جەرىن جەتىمسىرەتىپ كەتكەن بۇل قايعىنىڭ ءجون-جوسىعى بولەك. قازاقتىڭ ادەبيەتى اتالاتىن قادىرلى دە قاسيەتتى عيماراتىنىڭ ءبىر ۇستىنى قيراپ تۇسكەندەي ازالى حال كەشىپ وتىرمىن, اعايىن.
ەلىڭ ءۇشىن ەڭسەلى تۇلعاعا اينالىپ كەتكەن اياۋلى دا ارداقتى اعا, پەيىشتە نۇرىڭ شالقىپ, جانىڭ ءجانناتتا بولعاي.
باقۇل بولىڭىز, جان اعا.
تولەگەن قاجىباي.
