تابيعي اپاتتار ءوز الدىنا, از عانا اشكوز توپتار ميلليونداردىڭ تاعدىرىمەن وينايتىن سوعىستاردىڭ زاردابى بۇقارا حالىققا وڭاي تيمەيتىنى ءمالىم. سوعىس, ءولىم, اۋىرتپالىق, اشارشىلىق, اۋرۋ-سىرقاۋ... سونىڭ بارىنەن قاجىعاندا ادامزات ءوز-ءوزىن ادەمى ەرتەگىلەرمەن جۇباتۋى مۇمكىن ءارى تابيعي جايت. ادامنىڭ شەكسىز قيالى تۋدىرعان ەڭ اسەرلى, ەڭ تاماشا زەرتتەۋلەر (بولجامدار) قاتارىنا جەر بەتىندەگى جۇماق مەكەندەردى جاتقىزۋعا بولادى. راسىندا جەر بەتىندە جۇماق مەكەندەر بولدى ما؟ ءاپ-ايدىك عالىمداردىڭ جاس بالا سىندى قيالعا ەرىك بەرىپ, بولجامدار جاسايتىنىن تاستاي قيسىنعا «جابىسىپ» العان ادامدار ەشقاشان تۇسىنبەۋى دە مۇمكىن. بىراق قالاي بولعاندا دا جەر بەتىندەگى جۇماق مەكەندەر تۋرالى ءتۇرلى بولجامدار عىلىمي اينالىمعا ەنگەنى انىق. ارينە, بۇل وركەنيەتتەردى, ەلدەردى ولار بارلىق كەزدە «جۇماق مەكەن» دەپ قاراستىرمايدى. ادامدارى ۇزاق جاسايتىن, تۇرمىستىق قاجەتتىلىكتەرى جوق, سوعىس اتاۋلىنى بىلمەيتىن, اۋرۋ-سىرقاۋمەن بەتپە-بەت كەلمەگەن سول ەلدەر راسىندا جۇماققا پارا-پار بولعان سوڭ ءوزىمىز سولاي اتادىق.
لەمۋريا – گيپوتەتيكالىق ەجەلگى مەملەكەت. كاتاكليزمدەر سەبەبىنەن كارتادان جوعالعان ەل رەتىندە ايتىلادى. وسى كەزگە دەيىن تاريحتا سونداي ەل بولعانىن راستايتىن ەشقانداي ارحەولوگيالىق دەرەك تابىلماسا دا, عالىمدار وسى وركەنيەت تۋرالى زەرتتەۋلەرىن توقتاتقان ەمەس. مىسالى ۆ.يا. ءراسپۋتيننىڭ 1999 جىلى شىققان «تەررا ينكوگنيتا» حابارشىسىندا ءبىر كولەمدى زەرتتەۋى جاريالاندى. عالىم بىلاي دەيدى: ء«بىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 320-170 –عاسىرلار اراسىندا لەمۋريا اتتى مەملەكەت بولدى. مەملەكەتتىڭ جەر كولەمى ەگەي تەڭىزىنەن انتاركتيدانىڭ جاعالاۋىنا دەيىن سوزىلىپ جاتتى. لەمۋريالىقتاردىڭ جان سانى 107 ميليلون 319 مىڭ ەدى. بۇل ءناسىلدى ادامدارمەن سالىستىرۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى ادامداردىڭ جەتى دەنەسى بار, ال, لەمۋريالىقتاردىكى بەسەۋ عانا (فيزيكالىق جانە ەفيرلىك دەنەسى جوق). سوندىقتان ولار جاي ادامدارعا كورىنگەن ەمەس. تەك ءۇشىنشى كوزى اشىق ادام عانا ولاردى كورە الاتىن. ولاردىڭ باسقا ولشەمگە ەنۋى, ءاپ-ساتتە پايدا بولۋى مەن جوعالىپ كەتۋى قار ادامىن ەلەستەتەدى. ەۆوليۋتسيا بارىسىندا ولار ەفيرلىك جانە فيزيكالىق دەنەنى يەمدەندى... لەمۋريالىقتار مىڭ جىلعا دەيىن ءومىر ءسۇردى. ولار كلەتكالىق دەڭگەيدە كوبەيدى. ويتكەنى جىنىسقا بولىنگەن جوق. ولاردىڭ اسقازانى دا بولعان جوق... ولاردىڭ تۇرمىستىق قاجەتتىلىكتەرى دە بولمادى. ولار جوعارى رۋحاني دەڭگەيدە ءومىر ءسۇردى».
ال ەكى مىڭ جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن ەجەلگى ريم عالىمى ۇلكەن پليني ءوزىنىڭ «تابيعات تاريحىندا» (لاتىن تىلىنەن اۋدارعان س.پ.كوندراتەۆ) سولتۇستىك جاقتا گيپەربورەيلىكتەر اتتى باقىتتى ادامداردىڭ ءومىر سۇرەتىنىن جازدى. «كۇن التى اي بويى شىعىپ تۇرادى. التى اي قىستا كۇن ۇياسىندا جاتادى. مۇندا باقىتتى ادامدار ءومىر سۇرەدى. ولار قايعى-قاسىرەت, اۋرۋ-سىرقاۋ جانە باسقا پالەلەلەردى بىلمەيدى. ولار ومىرگە ابدەن تويعان كەزدە ولەدى...»-دەپ جازدى پليني. گرەك قۇداي اپوللونعا «گيپەربورەي» تەڭەۋى بۇيىردى. گەراكل گيپەربورەيدەن التىن الما اكەلگەندە ول دا «گيپەربورەي» اتاندى. بەلگىلى زەرتتەۋشى س.قوندىباي «گيپەربورەيلىكتەردىڭ تىلدىك ماتەريالىنىڭ دا, تىلدىك قۇرىلىمىنىڭ دا سۇبەلى بولىگىن ساقتاۋشى ءتىلدىڭ تۇرىك ءتىلى ەكەندىگىن» جازدى. بىراق گيپەربورەيانىڭ ناقتى قاي ەل ەكەنى عىلىمدا ءالى كۇنگە دەيىن تالاس تۋعىزادى. ەجەلگى گرەك ميفولوگياسىندا كەزدەسەتىن گيپەربورەيا ەلى سولتۇستىكتە. سونداي-اق, ەجەلگى ەفيوپ, فاەك حالىقتارى سياقتى قۇدايعا جاقىن, قۇداي سۇيەتىن حالىقتاردىڭ قاتارىندا.
اتلانتيدا – نەشە ءتۇرلى اڭىزداردىڭ تۋىنا سەبەپشى بولعان, شىعارماشىلىق ادامدارىن شابىتتاندىرعان جۇماق مەكەن. وسى كەزگە دەيىن عىلىمدا اتلانتيدا مەن ونى مەكەندەگەن اتلانتتار تۋرالى ەكى مىڭنان اسا سۇبەلى ەڭبەكتەر جازىلىپتى. التانتيدانى زەرتتەۋشىلەردى عىلىمدا اتلانتتانۋشىلار دەپ اتايدى. اتلانتيدا تۋرالى ەڭ ەجەلگى دەرەكتەر پلاتوندا كەزدەسەدى. ونىڭ مالىمەتىنە سايكەس, اتلانتتاردىڭ ءتۇپ اتاسى – پوسەيدون قۇداي. كلەيتو ەسىمدى وزەگىندە ءولىمى بار قىزبەن نەكەلەسكەن پوسەيدون ون بالانىڭ اكەسى اتانعان. ولار ارالدا ءومىر سۇرگەن. ارالدىڭ تابيعاتى باي, جەرى قۇنارلى بولعان. جان-جانۋارلار ەمىن-ەركىن مەكەندەگەن, ولارعا ون ۇلدان تاراعان حالىق تيىسپەگەن دەيدى كارى تاريح. ادامدار قابىرعاسى التىننان, كۇمبەزى كۇمىستەن سوعىلعان قالالاردا تۇرىپ, ءومىردىڭ بار راحاتىن كەشكەن. ەشكىم ەشتەڭەگە مۇقتاج بولماعان. بىراق پلاتوننىڭ جازۋىنشا, بۇل ارال پوسەيدوننىڭ قاھارىنا ۇشىراپ, سۋ تۇبىنە كەتەدى. ەسەسىنە, جوعالعان جۇماقتى ىزدەپ, عۇمىرىن سارپ ەتكەن زەرتتەۋشىلەر تەڭىز, تاۋ, جەر تۋرالى عىلىمدى دامىتۋعا ۇلەس قوسقانى انىق. جۇماق مەكەن ءالى دە جاڭا زەرتتەۋشىلەرگە تاريحتىڭ تۇكپىرىنەن «قول بۇلعاپ» تۇرعانىنا كۇمان جوق.
قىتايدىڭ ء«سۇيشۋ» تاريحي قۇجاتىنان الىنعان كوك تۇرىكتەرگە قاتىستى اڭىزدىڭ ءبىرى – جاۋگەرشىلىك زاماندا اياق-قولى شابىلعان بالانىڭ جالعىز قالۋى. ونى اسىراپ, وسىرگەن قانشىق قاسقىردىڭ التاي تاۋىنىڭ ۇڭگىرىندە ون بالانى دۇنيەگە اكەلىپ, سونىڭ ىشىندە «اشينا» اتتى ۇلدىڭ جاڭا قاۋىمنىڭ كوسەمى اتانۋى, سوسىن ولاردىڭ ۇڭگىردەن جارىق الەمگە شىعۋى وتۇكەن اتتى تاماشا اڭىزدىڭ تۋىنا سەبەپ بولعانى انىق. سونىمەن «وتۇكەن» تۇركى حالىقتارىنا ءتان جۇماق مەكەن. «كۇلتەگiننىڭ» كiشi جازۋىندا: «تۇركى قاعانى وتۇكەن قويناۋىندا وتىرسا, ەلدە مۇڭ جوق. وتۇكەن قويناۋىندا وتىرساڭ, ماڭگى ەلدىگىڭدى ساقتايسىڭ»,– دەگەن جولدار بار.
