• 27 قاراشا, 2013

«التىن ادام» دەپ جۇرگەنىمىز كىم؟

1623 رەت

كورسەتىلدى

17 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

بۇل ءوزى سوناۋ 1963 جىلدارى ەسىكتەگى سۋ تاسقىنىنان شايىلعان قورعاننان كەزدەيسوق تابىلعان ولجا بولاتىن. سونىمەن, كەزىندە بۇكىل الەمدە قازاقتىڭ اتىن اسپانداتىپ, رۋحىن شاتتاندىرعان كەرەمەت توسىن جاڭالىق – ۇلت ماقتانىشى, كورەرمەننىڭ كوزايىمىنا اينالعان سول التىنعا مالىنعان اسىل بەكزاتىمىز كىم بولىپ شىقتى؟ وسى قورعاندى 1969 – 1971 جىلدارى اشىپ, زەرتتەۋمەن تولىق اينالىسقان ارحەولوگ-تاريحشى ك. اقىشەۆ بىلاي دەيدى: «پو سراۆنيتەلنىم فورمالنو-تيپولوگيچەسكيم داننىم كۋرگان يسسىك موجەت بىت داتيروۆان V–IVۆ.ۆ. دو ن.ە. پو وپرەدەلەنيۋ انتروپولوگا ۆ ۆوزراستە 16 – 18 لەت» (اكىشەۆ, الماتى, 1978 گ. ستر. 39). ال بايپاقوۆتىڭ پىكىرى بىلايشا ءوربيدى: «زاحورونەنيە ۆ كۋرگانە يسسىك داتيرۋەتسيا كونتسوم IV – ناچالو ءىىى - ۆ.ۆ. دو ن.ە. زاحوروننومۋ ۆ كۋرگانە بىلو 17 – 18 لەت». (بايپاكوۆ, الماتى, 2006 گ. ستر.168).

ۋاقىت ايىرماشىلىعى ەكى عاسىر. تاپ باسىپ ايتۋ جوق.

«تەك ادام سۇيەكتەرىنىڭ انتروپولوگيالىق تۇرعىدان تولىق زەرتتەلمەۋى سالدارىنان سان سۇراققا ناقتى جاۋاپ الىنباۋدا. جەرلەنگەن ادام 18-25 جاس مولشەرىندە دەپ بولجايدى» (ەسىك. الماتى, 2011 ج. 19 بەت.). مىنە, التىن ادامىمىز جونىندەگى بار تۇجىرىم وسىمەن شەكتەلەدى. بۇل وڭىردە ب.ز.ب. قانداي بەدەلدى ۇلىس نەمەسە مەملەكەت مەكەن ەتتى, ەرتەدەگى قىتاي جازبا دەرەكتەرىنە ۇڭىلەر بولساق, ب.ز.ب. ىلە بويىندا, جالپى, جەتىسۋ وڭىرىندە ۇيسىندەردەن باسقا ىرگەلى مەملەكەت بولدى دەگەن دەرەك جوق. ولاي بولسا ارعى داۋىردەگى V – ءىىى ع.ع. ساق دەپ جۇرگەنىمىز ناعىز قازاق حانزاداسى ەمەس پە؟ وسى ماڭايداعى ۇلىستاردىڭ ءتۇسىن تۇستەپ, قونىستارىن تۇگەندەپ شىققان ەجەلگى قىتاي تاريحشىلارى ەسىكتى ورتالىق استاناسى ەتكەن قۇدىرەتتى ۇلى مەملەكەت ۇيسىندەر ۇلىسى ەكەندىگىن جازادى. ۇيسىندەر وسى وڭىرگە كەلىپ ورنىققان سوڭ وركەن جايىپ گۇلدەنەدى دە, ۇلان-بايتاق وڭىردە قۋاتتى دا قۇدىرەتتى مەملەكەت قۇرادى. «ءۇيسىن كۇنمۋ ەلجاۋ بي ۇزدىك شىققان كوسەم, قاجىرلى قاھارمان, سوعىس ونەرىنە شەبەر, اسقان اقىل-پاراساتتى ادام ەدى» (كونە قازاق تاريحى. الماتى, 1993 ج. 68 ب.).

ۇيسىندەردىڭ گۇلدەنۋ, ءورلەۋ شاعى دا ارعى مىڭجىلدىقتىڭ ءىى – ءى ع.ع. بولاتىن «التىن, كۇمىس اسىل تاستاردان جاسالعان اشەكەي بۇيىمدار ءۇيسىن مەملەكەتىنىڭ, قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتىنىڭ وتە جوعارى بولعانىن كورسەتەدى» (ك.اقىشەۆ, الماتى, 1993 ج. 68 ب.).

سويتە تۇرا, نەلىكتەن ك.اقىشەۆ بۇل قورعانداعى التىن ادام حانزادانى سوناۋ ساقتارعا اپارىپ تەليدى؟

قىتاي دەرەكتەرى ۇيسىندەردىڭ كۇشەيگەن كەزىن بىلايشا باياندايدى. «ۇيسىندەر باتىس وڭىردەگى ەڭ قۇدىرەتتى مەملەكەت, ولاردا 120 مىڭ ءتۇتىن 188,8 مىڭ سالاماتتى اسكەرى» بولعان. ەلجاۋ ءبيدىڭ 10 ۇلى بولعان, سونىڭ تاق مۇراگەرى ەتىپ بەلگىلەگەن تۇڭعىش بالاسى جاس شاعىندا, 22 جاسىندا قايتىس بولادى. ەلجاۋ اتامىز 5 ايەلىنەن 23 بالا كورىپ, سونىڭ ونى تىرەپ تۇرا قالىپتى... (قازاق تاريحىنان. الماتى, 1997 ج. 42 ب.).

مۇنى بان گۋ «باتىس ءوڭىرى جانە ءۇيسىن مەملەكەتى» كىتابىندا ء(ۇرىمجى, 1987 ج.) دالەلدەيدى. «ەلجاۋ ءبيدىڭ ەكىنشى بالاسى «ءدارۋ (دۋلى) اسا قابىلەتتى ءارى قولباسىلىققا شەبەر ەدى» دەلىنگەن وندا. بىراق ەلجاۋ تاق مۇراگەرىنە وسى بالاسىن بەكىتپەي, قايتىس بولعان بالاسىنىڭ ۇلى ءجونشىنى تاعايىندايدى. سوعان قاراعاندا قايتىس بولعان ۇلكەن بالاسى اكەنىڭ زور قۇرمەتى مەن سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن دەۋگە بولادى. ك.اقىشەۆتىڭ زەرتتەۋلەرىن ءارى قاراي تالداپ كورەلىك: «كوستي جيۆوتنىح – وستاتكي مياسنوي پيششي, ستول وبيازاتالنىە پوچتي دليا ۆسەح راسكوپاننىح ۆ ەتوم رەگيونە زاحورونەني ساكسكوگو ۆرەمەني – نە وبنارۋجەنى ني ۆ ودنوم يز سوسۋدوۆ. ۆسەگو ۆ موگيلە ناحوديلوس تريدتسات ودين سوسۋد».

ەرتەدەگى ساقتاردىڭ جەرلەۋ راسىمدەرىندە مىندەتتى تۇردە ارعى دۇنيەدە ءىشىپ-جەيدى دەگەن ۇعىم بويىنشا قىش قۇمىرا ىدىستارعا ەت تاعامدارىنا ارناپ, كەيدە بەلگىلى تۇلعالارعا ارناپ قويدىڭ بۇتىندەي جامباس ەتىن سالاتىن بولعان. بۇل ءراسىم مۇندا ساقتالماعان. ساق – عۇن – ۇيسىندەردەن باسقا بۇل وڭىردە باسقا ءىرى ۇلىستار ءومىر سۇرمەگەنى بەلگىلى. عۇنداردىڭ جەرلەۋ عۇرىپتارى تىپتەن باسقاشا: «كيتايسكايا لەتوپيس گلاسيت: زا تەلوم گۋننوگو ۆوجديا سلەدوۆالو بولشوە چيسلو رابوۆ, كوتورىە وبسلۋجيۆالي ەگو كاك جيۆوگو» ء(ا.مارعۇلان. الماتى, 2012, ستر. 35).

ال ۇيسىندەردىڭ جەرلەۋ عۇرىپتارى بويىنشا دا ارعى دۇنيەدە ءومىر جالعاسادى, ءىشىپ-جەيدى دەگەن ۇعىم بولعان. بىراق ەت تاعامدارى ەمەس, جەڭىل تاماق, سۋسىندار قىش قۇمىراعا تولتىرىلىپ بىرگە كومىلگەن. حانزادانىڭ قابىرىنەن تابىلعان 31 قىش قۇمىرا, 4 كۇمىس توستاعانداردا تەك سۋسىندار مەن جەڭىل تاماقتار قالدىقتارى بولعان. دەمەك, عۇندار مەن ساقتاردىڭ جەرلەۋ داستۇرىنە كەلىپ تۇرعان جوق. ولاي بولسا, ول نەلىكتەن ساقتارعا اپارىپ تەلىنىپ وتىر؟ مۇنداعى جەرلەنگەن ساق بەكزاداسى ەمەس. ەكىنشى, حانزادانىڭ مۇردەسىنەن 15 م. ارالىقتا تاعى ءبىر كوسەمنىڭ قاتار قويىلۋى نەنى اڭعارتادى؟ جالپى, ءداستۇر بويىنشا ءاربىر تۇلعا دارا كومىلۋى كەرەك. باسىنداعى قورعاندا جەكە بولۋى كەرەك. ال مۇندا ەكى تۇلعانىڭ ءبىر قورعاندا جاتۋى قالاي؟ جاس حانزادانىڭ اۋەل باستا تۇرعىزىلعان قورعانى جەكە بولعان. كەيىن ەكىنشى تۇلعانى جەرلەگەننەن كەيىن بىرىكتىرىپ ۇلكەن قورعان تۇرعىزعان. قورعاننىڭ اۋدانى 60 ح 60, بيىكتىگى 6 م., جالپى اۋماعى 8300 م3.

«ناحوجدەنيە وبەيح موگيل پود ودنوي ناسىپيۋ سۆيدەتەلستۆۋەت و توم, چتو زاحورونەننىە ۆ نيح يز ودنوي سەمي بىلي ۆ بليزكيح رودستۆەننىح وتنوشەنياح» (ك.اكىشەۆ. الماتى, 1978 گ. ستر. 6).

ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز دا وسى, ءبىر قورعاننىڭ استىندا قاتار جاتقان قازاقتىڭ ۇلى تۇلعاسى ەلجاۋ بي مەن ونىڭ تاق مۇراگەرى, ومىردەن تىم ەرتە وتكەن اياۋلى ۇلىنىڭ مۇردەسى.

«وبا زاحورونەنيا سوۆەرشەنى ۆ پرەدەلاح ودنوگو ستولەتيا. بەسسپورنو, ەتو ۆ وسنوۆنوي, تو ەست تسەنترالنوي موگيلە موگ بىت زاحورونەن چەلوۆەك وبششەستۆەننو بولەە زناچيمىي, چەم پوگرەبەننىي ۆ بوكوۆوي موگيلە» (ك.اكىشەۆ, الماتى, 1978 گ. ستر. 6).

اكىشەۆتىڭ بۇل پىكىرىمەن تولىق كەلىسۋگە بولادى.

ارادا 30-35 جىل وتكەننەن كەيىن ەلجاۋ بي دۇنيەدەن وتەردە, ءوزىن بالاسىنىڭ قاسىنا جەرلەۋدى وسيەت ەتىپ, ەكەۋىنە ۇلكەن ءبىر قورعان تۇرعىزۋدى امانات ەتىپ كەتكەن سەكىلدى. ورتاداعى ءمۇردەدەگى جەرلەنگەن ادام ءبىزدىڭ بولجامىمىز بويىنشا العاشقى قازاقتىڭ دارا كوسەم تۇلعالارىنىڭ ءبىرى ەلجاۋ بي. ونىڭ بۇكىل ۇيسىندەر اراسىندا قانداي بەدەلگە يە بولعانى جونىندە تاريحتان بەلگىلى. وكىنىشتىسى, توڭىرەگىندەگى قورعانداردى تۇتاس توناعان توناۋشىلاردان ۇلى تۇلعانىڭ مۇردەسى دە امان قالماعان. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان جاس حانزادانىڭ بەيىتىنەن باسقا وسى ماڭايداعى ءىرىلى-ۋاقتى 40-تان استام قورعانداردان تونالماي امان قالعانى جوق. سۋىق قولداردان الدىن الا ساقتاندىرۋدى كەمەڭگەر اكە ويلاستىرعان ءتارىزدى. ەكى قورعاندى بىرىكتىرىپ ءبىر قورعان جاساۋ ارقاسىندا توناۋشىلار اداسىپ, سۇيىكتى بالاسىنىڭ مۇردەسى سول قالپىندا 22 عاسىر وتسە دە, مۇرتى بۇزىلماي قازىرگى ۇرپاقتارىنا جەتىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە ەلجاۋ بي وتە كيەلى رۋحتى ادام بولعان. ول جونىندە قىتاي تاريحشىلارىندا مىناداي دەرەك بار. «حۋننى ۋبيلي وتتسا ەگو ۆ سراجەني, ا گۋنمو (كۋنبي) تولكو روديۆشيسيا, بروشەن بىل ۆ پولە. پتيتسى سكلەۆالي ناسەكومىح س ەگو تەلا, ۆولچيتسا پريحوديلا كورميت ەگو سۆويم مولوكوم» (بيچۋرين, الماتى, 1997 گ. ستر. 63), مۇمكىن كيەلى اكەنىڭ كۇشتى رۋحىنىڭ جەبەگەنى دە بولار.

«نا پالتساح رۋك ساك يز كۋرگانا يسسىك نوسيل دۆا ماسسيۆنىح زولوتىح پەرستنيا, ودين يز نيح پەرستەن – پەچات س يزوبراجەنيەم گولوۆى چەلوۆەكا ۆ پروفيل ۆ پىشنوم گولوۆنوم ۋبورە» (بايپاكوۆ, 2006 گ. ستر. 159).

سول قولىنداعى «ماسسيۆنىي پەرستەن» ىرىم-جىرىمنىڭ ءبىرى بولار, ال وڭ قولىنداعى «ماسسيۆنىي پەرستەن – پەچات» نەنى مەڭزەيدى؟ ارعى مىڭجىلدىقتا قىتايلاردان باسقا بىردە-ءبىر جەتىسۋ القابىن جايلاعان ۇيسىندەردەن باسقا «ءمور» پايدالانعان دەگەن دەرەك جوق.

«ۆ ودنوم كۋرگانە موگيلنيكا كاراشا وبنارۋجەنا گلينيانايا پەچات س رەلەفنىم ۋزوروم – رەدكايا ناحودكا, ۋكازىۆايۋششايا, كاك ي پەچات ي تالگارسكوگو موگيلنيكا, نا راسپروسترانەنيە ۆ تو ۆرەميا وبىچايا مەتيت ليچنۋيۋ سوبستۆەننوست, (بايپاكوۆ, الماتى, 2006 گ. ستر. 159). مۇنداعى قاراشا دەپ وتىرعان تاراز قالاسىنان 40 شاقىرىم شىعىستا ورنالاسقان ايگىلى اقىرتاس عيماراتىنىڭ ىرگەسىندەگى بۇلاقتىڭ اتى. وسى توڭىرەكتە ارحەولوگ ماكسيموۆا باستاعان ەكسپەديتسيا 1971-1975 جىلدارى زەرتتەۋ-قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. «بولشوي ينتەرەس پرەدستاۆلياەت ناحودكا گلينيانوگو شتامپا يلي پەچات ۆ وبلاستي پوياسا پوگرەبنوگو, و ناليچي پەچاتەي ۋسۋنەي ۋپوميناەتسيا ي ۆ ۆوستوچنىح يستوچنيكاح» (ماكسيموۆا, الماتى, 1975 گ.).

بۇل دەرەكتى بەلگىلى شىعىستانۋشى – اۋدارماشى بيچۋرين دا قۋاتتايدى.

«ۆىسشيم چينوۆنيكوم ۋسۋنسكيم دات زولوتىە پەچاتي س پۋرپۋرنىمي شنۋرامي دابى پريدات ۆاجنوست ي سيلۋ بولشومۋ گۋنمۋ (بيچۋرين, الماتى, 1997 گ. ستر. 109).

حانزادانىڭ وڭ قولىنداعى التىن جۇزىكتىڭ ءمور ەكەنىندە تالاس جوق.

«پەرستەن پەچات, ۆوگنۋتوە يزوبراجەنيە چەلوۆەچەسكوي گولوۆى, نا گولوۆە دەۆياتيۋ يزوگنۋتىمي ۆىداۆلەنيەم يزوبراجەن پريچۋدليۆىي گولوۆنوي ۋبور يلي پىشنايا پريچەسكا» (اكىشەۆ, الماتى, 1978 گ. ستر. 40).

مۇنداعى «پريچۋدليۆىي گولوۆنوي ۋبور» دا «پىشنايا پريچەسكا» دا ەمەس, ول ءتىپتى باس كيىم ەمەس. موردەگى ادام سۋرەتى وسى حانزادانىڭ جەكە باسىنىڭ ءوزىنىڭ بەينەسى بولۋى دا مۇمكىن. «گۋنمو (قىتايشا) كۇنبي – ەجەلگى ۇيسىندەردىڭ ب.ز.ب. ءىى – ءى ع.ع. باستاپ جوعارعى بيلەۋشىسىنىڭ لاۋازىمى» (قازاق قىسقاشا تاريحى, ءۇرىمجى, 1987 ج.).

كۇنبي – كۇن استىنداعى بي نەمەسە بيلىك جۇرگىزۋشى دەگەن ماعىنادا. كۇن استىنداعى – كۇنىكەي قىز دەگەن اڭىز اڭگىمەلەر حالىق ەسىندە بولار. ال موردەگى كۇن بەينەسىنىڭ شاپاعى باس كيىمنىڭ ورنىنا ورنەكتەپ كورسەتىلۋى ونىڭ كۇنبي ەلجاۋدىڭ تاق مۇراگەرىنىڭ تەگىن انىقتايتىن ايرىقشا بەلگى, سوندىقتان ونىڭ باسىنداعى باس كيىمى ەمەس, كۇن شاپاعى بەينەلەنگەن.

جالپى, ەلجاۋ ءبيدىڭ ورتالىعى ەكى ستاۆكاسى بولعانى بەلگىلى, سونىڭ ءبىرى ىستىقكولدىڭ وڭتۇستىك جاعالاۋىندا ورنالاسقان. «ۇيسىندەر ىستىقكولدىڭ وڭتۇستىك جاعالاۋىنداعى ءوڭىردى قامتيدى. ول جەردە ەلجاۋ ءبيدىڭ ىلەدەن كەيىنگى ەكىنشى ستاۆكاسى بولدى, ونىڭ استاناسى چي – گۋ قالاسى ەدى» (قازاقتىڭ كونە تاريحى, الماتى, 1993 ج. 67 ب.).

سول ىستىقكولدىڭ اۋزىندا ەرتەدەگى بارسقاۋىن قالاسى بولعانى اراب گەوگرافتارى يبن حوردادبەك پەن يبن جاپاردىڭ جازبا دەرەكتەرىنەن ءمالىم. وسى بارسقاۋىن قالاسىنان 1970 ج. قىرعىز ارحەولوگى ب.موكرىنين بىرنەشە ءجۇز كۇمىستەن, قولادان جاسالىنعان اشەكەي زەرگەرلىك بۇيىمدار تابادى.

«ەتو سلۋچاينايا ناحودكا, ناسچيتىۆايۋششايا وكولو ستا پرەدمەتوۆ, پرويسحوديت تاكجە ۆ سەميرەچە يز وكرەستنوستەي سەلا بارسكاۋن نا يۋجنوم بەرەگۋ وزەرا يسسىككۋل. حۋدوجەستۆەننىە وبرازى, ستيل ي تەحنيكا يسپولنەنيا يزدەلي پوۆتوريايۋت ستيل ي تەحنيكۋ يسسىكسكيح ۋكراشەني (اكىشەۆ, الماتى, 1979 گ. ستر. 6).

«عۇندار مەن ۇيسىندەردىڭ التىن-كۇمىس, قولادان جاساعان كوپ بۇيىمدار تابىلاتىن جەرى جەتىسۋ, الماتى قالاسىنىڭ توڭىرەگى» ء(ا.مارعۇلان, الماتى, 1997 ج. 176 ب.).

«پرەكراسنىم وبرازتسوم درەۆنەۋسۋنسكوگو ي يۋۆەليرنوگو يسكۋسستۆا ياۆلياەتسيا زنامەنيتايا «كارگالينسكايا» ديادەما» (اكىشەۆ, الماتى, 1979 گ. ستر. 2).

كارگالينسكي كلاد سودەرجال سەريۋ يزدەلي يز زولوتا, اناليز سيۋجەتا كارگالينسكوي ديادەمى, پرينادلەجاۆشەي ۋسۋنام ي داتيروۆاننىي ءىى ۆ. دو ن. ە. (بايپاكوۆ, الماتى, 2006 گ. ستر. 168).

ەندى وسى قارقارالىدا تابىلعان ايەل ساۋكەلەسىنىڭ (ديادەما) سيۋجەتىنە قاراڭىز.

ءبىرىنشى: قولىنا قامشى ۇستاعان بوزبالا بەلگىسىز قاناتتى قۇبىجىق جانۋاردىڭ ۇستىندە توڭىرەگىندە مەرەكە باستالعانىن حابارلاپ شاۋىپ كەلەدى.

ەكىنشى: تاق ۇستىندە تۇرعان قاناتتى جىلقى. جىلقىنى بولسا دا پىرىندەي سىيلاۋداعى وعان كورسەتكەن ەرەكشە قۇرمەت.

ءۇشىنشى: جىلقى ۇستىندەگى سالت جىگىت اينالاسىنا قولىن سەرمەپ حابارلار جەتكىزۋدە.

ءتورتىنشى: ات ۇستىندەگى توي باستار جىگىت اۋزىندا قامىستان جاسالعان سىبىزعى-سىرنايى, قولدارىمەن بي ورنەكتەرىن كورسەتىپ بيلەپ كەلەدى. جوعارىدا ۇشىپ جۇرگەن قۇستار جەردەگى ءماز-مەيرام بولعان حايۋاندار كەيپىندەگى قۋانىشتارعا قاراعاندا ناۋرىز – مۇندا تابيعات مەرەكەسىنىڭ ءبىر ءساتى بەينەلەنگەن. وسىلاردى ساراپتاي كەلە ايتارىمىز, ەسىكتەگى, سوناۋ ىستىقكولدەگى, قارقارالىدان تابىلعان زەرگەرلىك بۇيىمدار جاساۋداعى قولونەر شەبەرلەرىنىڭ كاسىبي دەڭگەيى, ونداعى سيۋجەت سومداۋداعى ۇيلەسىمدىلىك, تەحنيكالىق امالدارى وتە ۇقساس. سونىمەن, جەتىسۋ القابىن تۇتاس جايلاعان ۇيسىندەردىڭ ۇلان-بايتاق وڭىرىندە كەن ءوندىرۋ, مەتالل وڭدەۋ, ودان جوعارىدا ايتىلعان نەبىر كوركەم, اسەم اشەكەي جادىگەرلەر جاساۋ, بايلىعى شالقىعان, وركەنيەتى دامىعان ۇيسىندەردىڭ التىن عاسىرى ب.ز. بۇرىنعى ءىى عاسىرعا كەلىپ تىرەلەدى. ولاي بولسا, تۇلا بويى تۇتاس التىنمەن اپتالىپ, ءسان-سالتاناتپەن جەرلەنگەن, بۇگىنگە دەيىن ايتىلىپ كەلە جاتقان ب.د.ب. V-III عاسىرداعى ساق حانزاداسى ەمەس, سول ءداۋىردىڭ ءىى عاسىرىنداعى ساقتاردىڭ ۇلىستارعا ىدىراعان شاعىندا قازاقتىڭ تۇڭعىش دەربەس مەملەكەتىنىڭ ىرگەسىن قالاعان ءۇيسىننىڭ ۇلى تۇلعاسى ەلجاۋ ءبيدىڭ 22 جاسىندا دۇنيەدەن وتكەن بالاسى – تاق مۇراگەرى, قازاق-ءۇيسىن حانزاداسى دەمەكپىز. التىنعا ورانعان ادام توڭىرەگىندەگى اقيقات پەن شىندىق وسى. بارىمىزدى بولدىرا الماي, تۋرا تارتپاي, بۇرا تارتىپ جۇرگەن ءوزىمىز.

قالماقان شەكەەۆ,

ولكەتانۋشى.