مارشالدىڭ قازاق اۋىلىندا قالعان اناسى

تالدىقۇم قازىر شالقار اۋىلدىق وكرۋگىنە قارايدى. مال-جانعا جايلى, قۇم ىشىندە وتىرعان قازاقى, قوناقجاي اۋىل. كوزگە توسىن كورىنەتىنى – اۋىل ىرگەسىندەگى تەمىر مولا. «تۋحاچەۆسكايا مارفا پەتروۆنا (كەڭەس وداعى مار­شالىنىڭ اناسى)» دەگەن جازۋى بار.

1941-1945 جىلدارى مايدانداردا باسشىلىق جاساعان 41 مارشال مەن گەنەرالدىڭ اتى-ءجونى بەلگىلى. وسى جىلدار ىشىندە 600 گەنەرال سوعىستا ولگەن. بۇل تىزىمدە مارشال تۋحاچەۆسكي جوق. ول قىزىل ارميا مەن فلوتتىڭ ستاليندىك رەپرەسسيا تىرناعىنا ىلىككەن ءىرى اسكەري شەندى وفيتسەرلەرى ءتىزىمىنىڭ باسىندا تۇر.

1920-1930 جىلدارى كسرو اسكەري سالاسىندا ءوزارا باقتالاس ەكى قۋاتتى توپ بولدى. ءبىرىنشى توپتا مارشالدار كليمەنت ۆوروشيلوۆ پەن سەمەن بۋدەن­نىي. ميحايل تۋحاچەۆسكي اينالاسىنا ەكىنشى توپ شوعىرلاندى. 1935 جىلى تۋحاچەۆسكي ەڭ جوعارعى اسكەري شەن – كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى اتاعىن يەلەندى. 1936 جىلى قور­عانىس حالكومىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. 1936 جىلى قابىلدانعان اسكەري دوكترينا اۆتورى دا سونىڭ ءوزى بولاتىن. 1937 جىلى 1 مامىر مەرەكەسىندە ءستاليننىڭ ءدال جانىندا ءجۇردى. سودان كەيىنگى ءبىر اي ىشىندە ءبارى دە استان-كەستەن بولادى. «تروتسكيستەردىڭ انتيكەڭەستىك اسكەري ۇيىمى» دەگەن ايدار تاعىلعان ءىس بويىنشا م.تۋحاچەۆسكي, كيەۆ اسكەري وكرۋگى قولباسشىسى ي.ياكير, بەلورۋسسيا اسكەري وكرۋگى قولباسشىسى ي.ۋبورەۆيچ, فرۋنزە اتىنداعى اسكەري اكادەميا باستىعى ي.كورك, اسكەري كورپۋس كومانديرلەرى ر.ەيدەمان, ۆ.پۋتنا, ۆ.فەلدمان, ۆ.پريماكوۆ, قورعانىس حالكومىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى يا.گامارنيك ء(وزىن ءوزى اتىپ ولتىرگەن) ايىپ­تالدى. 11 ماۋسىمدا وتكەن جابىق سوت ماجىلىسىندە «ساتقىندىق, شپيوناج, اسكە­ري توڭكەرىس جاساۋعا دايىندالعانى ءۇشىن» بارلىعى دا اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. ۇكىم سول كۇنى تۇندە ورىندالعان.

قازىرگە دەيىن جاريالانعان دەرەكتەر بويىنشا رەسەيلىك زەرتتەۋشىلەر بىرنەشە نۇسقا ۇسىنادى. رەسەي عا باس عىلىمي قىزمەتكەرى, پروفەسسور يۋليا كانتوردىڭ پىكىرىنشە «تۋحاچەۆسكي ءىسى باستان-اياق ويدان شىعارىلعان, ساياسي تاپسىرىس­پەن جاسالعان جالعان ءىس. قىلمىستىق ءىس ماتەريالدارى ايىپتالۋشىلاردىڭ ءوز «قىلمىستارىن» مويىنداۋىنان عانا تۇرادى. ايىپتاۋ حاتتامالارىندا قارا­قوشقىل داقتار كوپ, ونىڭ ادام قانى ەكەنىن ساراپتاما دالەلدەدى. ياعني ۇرىپ-سوعۋ جانە بارلىق وتباسى مۇشەلەرى مەن تۋىستارىن قۇرتامىز دەپ قىسىممەن قول قويدىرعان» دەيدى. ەكىنشى نۇسقا بويىنشا نكۆد جەتەكشىسى ەجوۆتىڭ تاپسىرماسىمەن تۋحاچەۆسكيدىڭ گەرمان بارلاۋ قىزمەتىمەن بايلانىسى تۋرالى قۇجاتتار الدىن الا دايىندالعان» دەيدى. ءۇشىنشى نۇسقادا ۆوروشيلوۆتىڭ ءوز باقتالاسى تۋرالى ستالينگە جەتكىزگەن نەگاتيۆ ماتەريالدارى ايتىلادى. مارشال جانە ونىڭ ايەلدەرى تۋرالى كەلەسى نۇسقادا شىندىق پەن وسەك-اياڭ ميداي ارالاسىپ كەتكەن. ميحايل تۋحاچەۆسكي ءۇش رەت زاڭدى نەكەدە بولعان. مارشالدىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن شۇقشيا زەرتتەگەن ادامدار ونىڭ سەرىلىك ءجۇرىسىنىڭ سانىنان جاڭىلعان. ءبىر مىسالعا عانا توقتالايىق. ول ۇلكەن تەاتردىڭ ءسوليسى ۆەرا داۆى­دوۆا. ۆەرا ءوز مەمۋارىندا جيىرما جىل بويى ءستاليننىڭ سۇيىكتىسى بول­عانىن جازعان. ال ۆەرا مەن مارشالدى تانىستىرعان «ەسكى دوسى» كليمەنت ۆو­روشيلوۆ ەكەن. مۇرتتى كوسەمدى قاتتى اشۋلاندىرعان نارسەنىڭ ءبىرى رەتىندە وسى بايلانىس ايتىلادى.

«تۋحاچەۆسكي ءىسى» ارميا مەن فلوتتى جايپاپ وتكەن رەپرەسسيالار تىزبەگىنىڭ باسى ەدى. رەسمي مالىمەتتەر بويىنشا 1937 جىلدىڭ ماۋسىمى مەن 1938 جىل­دىڭ قاراشا ايى اراسىندا پولكوۆنيك­تەن مارشالعا دەيىنگى 1800 وفيتسەر سوتتالعان.

وتباسى مەن تۋىستارىنا كەسىرىن تيگىزبەۋ ءۇشىن جاساماعان قىلمىسىن موينىنا العاندار اتىلىپ كەتتى. بىراق تىرى­لەرگە كومەگى بولمادى. 1935 جىلى قابىلدانعان «وتانىن ساتقانداردىڭ وتباسى مۇشەلەرى تۋرالى» (چلەنى سەمي يزمەننيكوۆ رودينى) كسرو زاڭى بار ەدى. 58-ءشى باپپەن سوتتالعان ادامنىڭ وتباسى مۇشەلەرى دە 5 جىل سىبىرگە ايدالاتىن. 1937 جىلدان باستاپ جازا 8-10 جىلعا دەيىن قاتايتىلدى. ستالين 1942 جىلى قول قويعان «وتە قۇپيا» قاۋلىعا سايكەس جاۋ جاعىنا وتكەن, نەمىستەرگە قىزمەتكە تۇرعان, شپيوندىقپەن اينالىسقان ادامداردىڭ وتباسى مۇشەلەرى تۇگەل 5 جىلعا جەر اۋدارىلاتىن بولدى.

سمولەنسك گۋبەرنياسىنىڭ تۇر­عىنى, كەدەيلەنگەن دۆوريان نيكولاي تۋحاچەۆسكي اتا-اناسىنىڭ جالعىز ۇلى بولاتىن. اكەسى ەرتە قايتىس بولعان. جاس پومەششيك قاراپايىم شارۋا پەتر ميلوحوۆتىڭ بەس قىزىنىڭ ءبىرى (اكسينيا, ناستيا, ولگا, اليونا, ماۆرا) ماۆراعا ۇيلەنگەن. بۇل نەكەدەن ءتورت ۇل, بەس قىز تۋعان. ميحايل ءۇشىنشى ۇلى.

1937 جىلى ميحايل تۋحاچەۆسكي اتىلعان سوڭ وتباسى مۇشەلەرى مەن تۋىس­تارى تۇگەل سوتتالعان. ايەلى نينا گرينەۆيچتى اۋەلى جەر اۋدارىپ, كەيىن بىرنەشە رەت سوتتاعان. 1941 جىلى 16 قازاندا استراحان لاگەرىندە گامارنيك, ۋبورەۆيچتىڭ ايەلدەرىمەن قاتار اتىلعان. قىزى سۆەتلانانى جەتىم بالالار ۇيىنە جىبەرگەن. كامەلەت جاسقا تولعان سوڭ «كەڭەس بيلىگىنە قارسى ناسيحاتى ءۇشىن» دەگەن سىلتاۋمەن 5 جىلعا سوتتاعان. 1948 جىلى ەكىنشى رەت سوتتاپ, جەر اۋدارعان.

مارشالدىڭ ەكى اعاسى نيكولاي مەن الەكساندر اتىلدى, ايەلدەرىن جەر اۋدار­دى.

ۇلكەن قارىنداسى ولگا 8 جىلعا كەمەر وبلىسىنداعى سيبلاگقا جىبە­رىلگەن. 1948 جىلى «قوعامعا قاۋىپتى ەلەمەنت» رەتىندە قايتا سوتتاپ, كولىماعا جەر اۋدارعان. مەرزىمى بىتپەي تۇرىپ 1952 جىلى 10 جىلعا تاعى سوتتاعان. 1956 جىلى اقتالىپ ماسكەۋگە ورالعان.1957 جىلى تولىق اقتالعان. 1995 جىلى قاي­تىس بولعان. كۇيەۋى لەۆ گەيمان 5 جىلعا سوتتالعان.

ەكىنشى قارىنداسى ەليزاۆەتا 8 جىل­عا جەر اۋدارىلىپ, 1945 جىلعا دەيىن الجير-دە بولعان. 1947 جىلعا دەيىن نۇرادا جۇمىس ىستەگەن. 1948 جىلى «قوعامعا قاۋىپتى ەلەمەنت» رەتىندە قايتا سوتتاپ, ماگادانعا 5 جىلعا جەر اۋدارعان. 1953 جىلى بوستاندىق العان. 1956 جىلى تولىق اقتالعان. 1998 جىلى ومىردەن وتكەن. ەليزاۆەتانىڭ كۇيەۋى يۋري ارۆاتوۆ 1937 جىلى اتىلعان.

ءۇشىنشى قارىنداسى ماريا 8 جىلعا كەمەروۆوعا جەر اۋدارىلدى. 1948 جىلى قايتا سوتتالىپ, 5 جىلعا ماگادانعا جىبەرگەن. 1957 جىلى تولىق اقتالعان. ماريا 1995 جىلى قايتىس بولعان. كۇيەۋى ماكسيم 1938 جىلى اتىلعان. 1926 جىلى تۋعان قىزى مارياننا ينستيتۋتتىڭ سوڭعى كۋرسىن بىتىرەر كەزدە 1951 جىلى 8 جىلعا كراسنويارسكىگە جەر اۋدارىلعان.

ءتورتىنشى قارىنداسى سوفيا 5 جىل­عا سوتتالىپ, قازاقستانعا جەر اۋدا­رىلعان. شامامەن 1939 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان, اقباستاۋ اۋىلىندا (بۇرىنعى گلينكوۆو) ولگەن.

بۇلاردان باسقا مارشال تۋحاچەۆ­سكيمەن بايلانىستا بولعان بىرنەشە ايەل سوتتالعان. ازاماتتىق نەكەدە بولعان ايەلى يۋليا كۋزمينانىڭ سوتتالىپ, لاگەرگە كەتكەنى بەلگىلى. ءارى قاراي ونىڭ دا, مارشالدان تۋعان 11 جاسار قىزىنىڭ دا تاعدىرى بەلگىسىز. رەجيسسەر ناتاليا ساتس تا سوتتالىپ, موسكۆاعا ستالين ولگەن سوڭ قايتا ورالعان.

تالدىقۇمدا جەرلەنگەن مارشالدىڭ اناسىنا قايتا ورالايىق.1989 جىلى كسرو پروكۋراتۋراسىنا ولگا تۋحا­چەۆسكايانىڭ جازىقسىز قۋعىن كورگەن اناسىن اقتاۋ تۋرالى ءوتىنىش ارىزى تۇسەدى. 1957 جىلى «تۋحاچەۆسكي ءىسى» بويىنشا سوتتالعان ادامدار تۇگەل اقتالعان بولاتىن. سوندىقتان وتباسى مۇشەلەرى مەن تۋىستارىن اقتاۋعا كەدەرگى بولارلىق سىلتاۋ جوق. بىراق ماۆرا پەتروۆنا قاشان, قاي جەردە ولگەنى تۋرالى رەسمي مالىمەت كەرەك. پروكۋراتۋرا اقتوبەگە سۇراۋ سالادى. ءبىر جىل ىشىندە ءبىراز نارسە انىقتالىپ, ماسكەۋگە جاۋاپ جىبەرىلگەن.

كوپ جۇمباقتىڭ جاۋابى باسقا جولمەن تۋحاچەۆسكيدىڭ قارىنداستارىنا دا جەتكەن. حرۋششەۆتىڭ «جىلىمىق جىلدارى» جانە گورباچەۆتىڭ قايتا قۇرۋ ساياساتى كەزىندە رەپرەسسيا قۇرباندارى جۇزدەپ اقتالىپ جاتتى. تاعدىرلاس, مۇڭداس جاندار ءبىر-ءبىرىن ىزدەپ, باستان كەشكەن بەينەتتەرىن اشىق ايتا باستاعان ۋاقىت. قىزدارعا اناسىمەن بىرگە بولعان پەلوۆا حانا ماركوۆنا حات جازادى. ول استراحاندا جانە قازاقستاندا مار­شالدىڭ اناسىمەن بىرگە بولعانىن, باستان وتكەن وقيعالارىن جىپكە ءتىزىپ جازعان ەكەن.

68 جاستاعى ماۆرا پەتروۆنانى اۋەلى استراحانعا جەر اۋدارعان. نەمىستەر ستالينگراد تۇبىنە جاقىنداپ قالعان كەزدە سوتتالعانداردى تۇرمەگە جيناپ, ەتاپپەن جان-جاققا جىبەرە باستاعان. بارجاعا تيەلگەن كوپ ادامدى 15 تاۋلىك ەدىل وزەنىنىڭ اعىسىمەن ءجۇزىپ كاسپي تەڭىزىنە اكەلگەن. بارجادان كەمەگە مىنگىزىپ, تۇرىكمەنستاننىڭ كراسنوۆودسك پورتىنا جەتكىزگەن. كەلەسى كۇنى جۇك ۆاگوندارىنا مىنگىزىپ, اشتىق پەن شولدەن ابدەن قالجىراعان, توڭعان بايعۇستاردى جەلتوقسان ايىندا شالقار ستانساسىنا اكەپ تۇسىرگەن. كەلەسى كۇنى قارلى ايازدا توعىز ساعات ءجۇرىپ تالدىقۇمعا جەتكەن. ەرىكسىز كەلگەن ونشاقتى ادامدى كولحوزشى ساتەن ورداباەۆتىڭ ەكى بولمەلى جەرتولەسىنە ورنالاستىرعان.

ء«بىر بولمەدە ءبىزدىڭ وتباسىنىڭ بەس مۇشەسى, تاعى ءبىر بالالى ايەل جانە ماۆرا پەتروۆنا بولدى. جولدا ءبارىمىز قاتتى توڭدىق. بەتىمىزدى, اياق-قولىمىزدى ءۇسىتىپ الدىق. قازاقتار بىزگە تاڭىرقاي قارادى. سوسىن قوي ەتىن اكەلىپ بەردى. ماۆرا پەتروۆنانىڭ ساۋلىعى كۇرت ناشارلادى. ىستىق شاي بەرىپ توسەككە جاتقىزدىق» دەپ جازادى حانا پەلوۆا. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اڭگىمەسى وسى مالىمەتتى تولىقتىرا تۇسەدى.

«وسى مولا بالا كەزىمىزدەن بار. اۋىلدىڭ ۇلكەن كىسىلەرى ايتىپ وتىراتىن. «سوعىس كەزىندە ءبىر توپ ادامدى سولداتتار الىپ كەلدى. سولداتتار كەتكەن سوڭ باردىق. ءبىر-ەكى ادامنىڭ اياق-قولىندا كىسەن بار ەكەن. اۋىل ۇستاسى كىسەنىن الىپ تاستادى. ءار ءۇي جاعدايىنا قاراي ازىق-ت ۇلىك جيناپ بەردى. سودان كەيىن دە كومەكتەسىپ تۇردىق. ولار دا قاراپ وتىرمايدى. ش ۇلىق, قولعاپ توقىپ بەرەدى. اندا-سوندا اسكەري كيىمدى ادامدار كەلىپ ولاردى تەكسەرىپ كەتەتىن. ەكى يىعىن كورسەتىپ جىلاي بەرەتىن كەمپىر بولدى. سىرقاتتانىپ قايتىس بولىپتى. اۋىل ادامدارى جەرتولەنىڭ سىرتىنا اپارىپ جەرلەدى. ستالين ولگەننەن كەيىن جەر اۋدارىلىپ كەلگەندەردى سولداتتار الىپ كەتتى. كەڭەس وداعى ىدىراۋ­دان بۇرىن بىرەۋلەر ىزدەپ كەلدى. سول كەمپىردىڭ قىزى مەن كۇيەۋ بالاسى ەكەن. جەرلەنگەن ورنىن كورسەتتىك. قابىرىن قورشاپ, باسىنا اتى-ءجونىن جازىپ قويدى. مارشالدىڭ اناسى ەكەنىن سوندا عانا بىلدىك. يىقتارىن كورسەتىپ جىلايتىنى پوگون تاققان بالاسىن مەڭزەگەنى ەكەن عوي». بۇل اۋىل ادامدارىنىڭ جادىندا قالعان, اكەلەرىنەن ەستىگەن دەرەكتەر.

سودان بەرى دە وتىز جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. زامان, قوعام وزگەردى. وزگەر­مەگەن ء«تىرىنىڭ قادىرىن ءبىل, ولگەن­نىڭ قابىرىن ءبىل» دەيتىن قازاقى قاعيدا. تال­دىقۇم اۋىلىنىڭ ادامدارى قابىردى كۇتىمگە العان. جىلىنا بىرنەشە رەت اينالاسىن تازالاپ, تەمىر قورشاۋىن جالتىراتىپ سىرلاپ قويادى ەكەن. ەشكىمنىڭ اماناتى نەمەسە تاپسىرماسى ەمەس. بۇ­كىل وتباسى ساياساتتىڭ قۇربانىنا اينالىپ, ۇل-قىزدارى مەن نەمەرەلەرى توز-توز بولعان, ۋايىم-قايعى مەن بەينەتتەن 72 جاسىندا كوز جۇمعان رەپرەسسيا قۇربانىنا دەگەن قۇرمەت. قازىرگى ۋاقىتتا ماۆرا پەتروۆنانىڭ ۇل-قىزدارى دا, نەمەرەلەرى دە ومىردەن وتكەن. قازاق اۋى­لىنىڭ ىرگەسىندە, توپىراق بۇيىرعان جەردە مارشالدىڭ اناسىنىڭ سۇيەگى قالدى. سوندا بۇل كەمپىردىڭ مەملەكەت الدىندا قانداي قىلمىسى بار؟ ەشقانداي قىلمىسى جوق. بولشەۆيكتەر قۇرعان سۇرقيا قوعامنىڭ ساياساتى سونداي بولدى. ول ساياسات وزىنە جان-تانىمەن قىزمەت ەتكەن قىزىل مارشال تۋحاچەۆسكيدىڭ ءوزىن دە, اينالاسىن دا تۇگەل جالماپ تىندى.

ايشۋاق دارمەن ۇلى,

تاريحشى