باعاەۆ لابوراتورياسى

سونىمەن زەكەڭ كەتكەن سوڭ رەداكتورسىز ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. كىم كە­لەدى؟ اركىم ءار­تۇرلى توپشىلادى. بى­رەۋ سەيىل بورانباەۆتىڭ, ەندى بىرەۋ قالقاباي ابەنوۆتىڭ ەسىمىن اتادى. مۇنىڭ ءبارى بوس ءسوز بولىپ شىقتى. ور­تالىق كوميتەتتىڭ بۇيرىعىمەن «سو­تسياليستىك قازاقستاننىڭ» اۋىل شا­رۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ۇزاق باعاەۆ رەداكتور بولىپ كەلدى.

– قاي جەردىڭ ازاماتى؟ – دەپ گۋ-گۋ ەتتىك. الماتى وبلىسى كەگەن اۋدا­نىنىڭ جىگىتى كورىنەدى.

– تىم جاس ەكەن. وتىزعا جەتپەگەن, تەز كوتەرىلگەن, – دەستىك. – بيلىك باسىندا وتىرعان ساپار بايجانوۆ, كاكىمجان قازىباەۆتاردىڭ ىقپالى بولعان, – دەپ توپشىلادىق.

– جوق, كازگۋ-دە مەملەكەتتىك ەم­­­تي­حان كوميسسياسىنىڭ توراعاسى بول­­عان قاسىم ءشارىپوۆ قولداعان-اۋ, – دەيمىز.

– جىگىتتەر-اي, تىم جاس ەكەن دە­مەڭدەر. قازاقتىڭ وسى سوزىنەن ارىل­ماي كەلەمىز. جيىرمادان اسقان جا­سىندا ساتتار ەرۋباەۆ, عاني مۇرات­باەۆتار تانىلدى ەمەس پە؟ 17 جاسىندا «ەڭلىك-كەبەكتى» مۇحتار اۋەزوۆ بار شارتىمەن جازىپ شىقتى عوي, – دەدى اقىن اسقار اتا.

اڭگىمە تىيىلدى.

ۇزەكەڭ 1962 جىلدىڭ جازىندا «لەنين جولىنا» رەداكتور بولىپ كەلگەن بويدا ءبارىمىزدى جەكە-جەكە قابىلدادى. نە جازىپ جۇر­گە­نىمىزدى سۇرادى. سودان باسقوسۋ جيى­نىن وتكىزدى. «شەبەرلىكتى شىڭ­داۋ ءۇشىن كوپ وقۋ, ىزدەنۋ كەرەك, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن رەداكتور. – ءسوز­دى دۇرىس قولدانۋ – شەبەرلىك. جات­تاندى ءسوزدى قويىڭدار. ەڭبەك ادامىن ءار قىرىنان كورسەتىڭدەر. مەن كەلگەن بويدا دارحاننىڭ, قومشا­بايدىڭ جازعاندارىنا زەر سالدىم. قومشابايدىڭ «قىزىل نار» وچەركى اسەرلى, ۇتىمدى. رىستىنىڭ ولەڭ­دەرىندە ليريكالىق شەشىمدەر باي­قالادى. قايىربەكتىڭ ءازىل-وسپاق­تا­رىندا مىسقىل-ءاجۋا بار. وتەگەن قا­لامى ۇشقىر, ۇشتاي تۇسسە بيىكتەيدى, – دەپ وي ءتۇيدى رەداكتور. ۇزەكەڭ ىس­سا­پارعا شىققاندا گازەتكە قالامى ۇشقىر اۆتورلاردى كوبىرەك تارتۋعا ىقىلاستى ەدى. ارالعا بارعان ءبىر ساپارىندا قابىلەتىن بايقاپ, شاكىرات دارماعانبەتوۆتى, ءفوتوتىلشى ارزىم­بەك مادەدينوۆتى ارنايى شاقىرىپ قىزمەتكە الدى, ولار سەنىمدى اقتادى. توقسانعا شىققان شاكەڭ ءالى تىڭ, قالامى قولىنان تۇسكەن جوق.

اپتا سايىن لەزدەمە-لەتۋچكا. ءار جۋرناليست شىعارماشىلىق ەسەپ بەرەدى. ءار قىزمەتكەر نە جازدى, قان­داي تاقىرىپتى قوزعايدى, ۇزەكەڭ جۇرت­تى تىنىمسىز ىزدەنىسكە, ەڭبەككە جۇ­مىلدىرۋشى بولدى. جەكە سوزدەردىڭ قولدانىلۋى جايىندا سوزدىك-كىتاپشا شىعارىپ, تاراتتى. جاقسى دۇنيەلەر جازعان جۋرناليستەردى كوتەرمەلەدى, قالاماقىنى ءوسىردى. قىزمەتكەرلەردى كەڭسەدە وتىرعىزباي, ىسساپارعا ءجيى اتتاندىردى. اسىرەسە, باسىلىمعا جا­زىلۋ كەزىندە بۇل ءۇردىس ۇلعايدى. «سەندەردىڭ قىرقىڭ, مەنىڭ مىرقىم ءبىر ءوزى نەگە تۇرادى؟» دەپ مىرقى يساەۆتى ودان ءارى جەلپىندىرىپ قويا­تىنى ۇزاق اڭگىمە.

– ءبىز رازەزدەردەگى جۇرتتىڭ حال-احۋالىنا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. ءاربىر رازەزدە تەمىرجولشىلار تۇ­رادى. وسىلار باسىلىمداردى جازدى­رىپ الا ما؟ مادەني-تۇرمىستىق جاعدايلارى قالاي؟ وسى جايىندا سەريالى دۇنيەلەر جازۋعا شىعۋىمىز كەرەك. كانە, بۇل جۇمىستى كىمنەن باستايمىز, – دەدى رەداكتور.

– قايىربەكتەن باستايىق, ءجۇرىسى شالت, جاس, – دەدى قۇرمانعالي اجاروۆ.

سونىمەن قىزىلوردادان جاڭا­قورعاننىڭ «ساتىمساي» رازەزىنە دە­يىنگى ارالىققا ىسساپارعا اتتاندىم. ۇزەكەڭ تەمىر جول باسشىلارىمەن سويلەسىپ قويىپتى, كەز كەلگەن تەپلوۆوزعا وتىرىپ, ءار رازەزگە ءتۇسىپ, جۇرتپەن سويلەسەتىن بولدىم. ءبىر اپتاداي ءجۇرىپ, بىرنەشە ماتەريال جازدىم. 200-دەي ازاماتتى گازەتىمىزگە جازدىرىپ قايتتىم. بۇل جا­يىندا ۇزەكەڭە ەسەپ بەردىم. ريزا بولدى.

رەداكتور قاتتى قۋاندى. سول جو­لى «لەنين جولىنىڭ» تارالىمى ەلۋ مىڭعا جۋىقتادى. تەمىر جول بويى­نىڭ ارال مەن تۇركىستان شەكاراسىنا دەيىنگى ارالىقتاعى تۇيت­كىلدى ماسەلەلەرى كوتەرىلىپ, وڭ شەشىمىن تاپتى.

– وتە ساق جۇرىڭدەر. ءىسساپاردا ىشىمدىكتەن اۋلاق بولىڭدار. قالام تارتىسى بولەك جۋرناليستەردىڭ جاز­عاندارىن وقىڭدار. وچەركتى مول­دىرەتىپ جازاتىن بايجىگىت ابدى­را­زا­قوۆتان ۇيرە­نىڭدەر. شەرحان, قال­داربەك, كامال سمايىلوۆتاردىڭ جاز­عاندارىنا زەر سالىڭدار. مەنىمەن بىر­گە وقىعان جەرلەستەرىڭ ءابىراش, سونان سوڭ بالعابەكتىڭ فەلەتوندارىن قالت جىبەرمەي وقىڭدار, – دەپ ءجيى ايتاتىن ۇزەكەڭ ءسوزى بىزگە ساباق بولدى.

تەلەفون شىلدىر ەتتى, كوتەردىم. ۇزەكەڭ ەكەن.

– ماعان كىرىپ كەتشى... «قالامىڭدى شىڭداي ءتۇس, قايرەكە. قىستىڭ كۇ­نى قىراۋدا كيىز ۇيدە وتىرعان جال­اعاشتاعى شوپانداردى «كيىز ءۇيدىڭ تۇڭلىگى جەلپىلدەيدى» دەگەن ماقالاڭدا نانىمدى, ۇتىمدى كورسەتىپسىڭ, ريزا بولىپ وتىرمىن. ەرتەڭگى نومىرگە جى­بەرۋگە قول قويدىم», دەدى.

رەداكتوردان ماقتاۋ العان سوڭ تو­بەم كوككە ەكى ەلى جەتپەي سىرتقا شىق­تىم. سودان قانات ءبىتتى. ۇزاق باعاەۆ وبكومنىڭ بيۋروسىندا وتىرعاندا گازەت ماتەريالدارىن سول جەردە وقىپ, سۋىت باسپاحاناعا جىبەرەتىن. ءبىر ءسات بوس وتىرۋدى بىلمەيتىن عاجاپ كىسى بولدى. وقتا-تەكتە ءوزى توگىلتە وچەرك جا­زىپ تاس­تايدى. بىردە «ادامنىڭ مىق­تىلىعى» دەگەن وچەرك جازدى. تالاسىپ-تارماسا وقىدىق. «قۇرىش قازاق» دەگەن ەكىنشى وچەركى شىقتى. بۇل ەكەۋى اقىن, جازۋشى قازاقتىڭ پاۆەل كورچاگينى اتانعان زەينوللا شۇكىروۆ جايىنداعى تولعانىس-تەبىرەنىسى ەدى. ۇزەكەڭنىڭ ءتورت-بەس وچەرك توپتاماسى جەكە كىتاپ بولىپ شىقتى. بارلىق كەيىپكەرلەرى – سىر ءوڭىرىنىڭ ازاماتتارى ەدى. بۇل دۇنيەلەر 2005 جىلى جۋرناليستەر اكا­دەمياسىنىڭ «التىن جۇلدىز» سىيلىعىن يەلەندى.

ومىردە ءبارى بولادى عوي. جاستىق شاقتا جۇمىرباستى پەندە ءارتۇرلى كەزدەيسوق وقيعالارعا جولىعادى. مە­نىڭ بار شىعارماشىلىق عۇمىرىم پارتيا تۇرمىسى, حات ءبولىمى, مادەنيەت جانە ادەبيەت بولىمىندە ءوتتى. بىرەر جىل سىرداريا, تەرەڭوزەك اۋدانىندا مەنشىكتى ءتىلشى بولدىم, شيەلى اۋداندىق «وسكەن ءوڭىر» گازەتىندە ىستەدىم. ءالى ەسىمدە «لەنين جولى» گازەتىندە «سىرلاسۋ بەتى» دەگەن ءبولىم اشقانبىز. ونى جۇرگىزەتىن مەن. تا­ڭەرتەڭ كەڭسەدە ماتەريال ازىرلەپ وتىرعانمىن. كەنەت ءبىر كىسى كىرىپ كەلدى. بەت-اۋزى كوگەرگەن, قان ءىزى بار. ءوزىن ەلعانوۆپىن دەپ تانىستىردى.

– ءيا, اعا اڭگىمەڭىزدى ايتا وتى­رىڭىز؟

– قاراعىم, تۇندە ۇيىمە جاقىن­داي بەرگەندە كورشىمنىڭ بالاسى اقشا سۇرادى. بەرگەن جوقپىن. سودان جۇدى­رىق­تىڭ استىنا الدى. وسى بالانىڭ ارە­­كەتىن گازەتكە اشكەرەلەپ جازۋ كەرەك.

– ارىزىڭىزدى جازىڭىز, اعا. تىر­كەتەيىن. ءبولىم باسشىسىمەن اقىل­دا­سامىن.

جازدى. ءبولىم باستىعى قومشا­بايعا كورسەتتىم.

– «سىرلاسۋ بەتىنە» ازىرلە!

سودان «تۇندەلەتكەن كورشىمنىڭ بالاسى ەكەن» دەگەن تاقىرىپپەن ما­قالا جاريالاندى. ارادا بىرەر كۇن وتپەي جاتىپ, ەلعانوۆ, سوققىعا جىققان كورشىسى اسانباەۆ اكەسىمەن – ۇشەۋى كەلىپ تۇر. رەداكتورعا كىرگەن.

– گازەتتىڭ بەدەلىن توكتىڭ؟ – دەدى ۇزەكەڭ. – پىسپەگەن دۇنيەنى جاريا­لادىڭ, مىرزاحمەتوۆ!

– اۋ, ۇزەكە, ءوزى كەلگەن, ارىزى, قولى مىناۋ. ەندى كەلىپ «مەنى ۇرعان اسانباەۆ ەمەس» دەپ تۇر ەلعانوۆ. ءسىرا, تۇندە ەلعانوۆتىڭ ۇيىنە بارىپ, كەشىرىم سۇراعان. ەلعانوۆ كەشىردىم دەپ ۋادە بەرگەنگە ۇقسايدى.

سونىمەن ءىس ناسىرعا شابايىن دەدى. مەنىڭ قىزمەتپەن قوش ايتىساتىن كەزەگىم كەلدى. دەرەۋ قالالىق پروكۋراتۋراعا بارىپ, اسانباەۆتىڭ ۇرعانى راس, ول بىزدە باقىلاۋدا تۇر دەگەن قاتىناس حات اكەلىپ, رەداكتورعا تابىس ەتتىم. رەداكتور ساباسىنا ءتۇستى. پروكۋروردىڭ جاۋابىن گازەتكە جاريالاتتى. ارىز جازعاندار سودان سوقپاي كەتكەنى بار.

تاعى ءبىر اڭگىمە. ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قومشاباي سۇيەنىشوۆ ەكەۋمىز گازەتكە كەزەكشى ەدىك. باس حاتشىنىڭ ۇزىن-سونار بايانداماسى كەشىكتى. ءتۇنى بويى تەلەتايپتان كۇتتىك. سودان تۇنگى ساعات 2-3-ءتىڭ كەزىندە قومشابايدىڭ ۇيىنە بارىپ, ۇيقىعا كەتتىك. ءبىر كەزدە كوزىمدى اشسام, تاڭەرتەڭگى سەگىز. «ويباي, تۇر, قومشەكە!» باسپاحاناعا كەلسەك, گازەت باسىلىپ كە­تىپتى. باسپا ماشينيسىنە: «بۇل قالاي؟ ءبىز قول قويماي, گازەتتى قالاي باس­قان­سىڭ؟», – دەيمىز.

– سىزدەردى تابا المادىق. سودان ءتۇن ىشىندە باعاەۆقا تەلەفون سوقتىق, باس­تىق­تارىڭ ءوزى كەلىپ قول قويىپ كەتتى, – دەپ قاراپ تۇر. ال قومشەكەڭە بۇل ۇلكەن قا­تە­لىك شىبىن شاققان قۇرلى اسەر ەتەتىن ەمەس.

– قۇرىعان جەرىمىز وسى شىعار. مەن ارىزىمدى جازىپ كەتەيىن, – دەپ بەل بۋدىم. قومشەكەڭ ەكەۋمىز ۇزەكەڭە كىردىك.

– شىراقتارىم-اۋ, بۇل گازەت قوي. مەن ۇيدە ەدىم. ءتۇن ىشىندە قول قوي­دىم. بۇلاي جاساماڭدار! – دەپ تۇر رەداكتور. اشۋ-ىزا جوق, نە دەگەن كەڭ­دىك؟! ءسىرا, اشۋ ءالسىز ادامداردىڭ ارە­كەتى ەكەنىن بايقاتتى.

بۇعان قالاي تاڭىرقاماسسىڭ؟ باس­قا باسشى بولسا سوگىس بەرەم, نە جۇ­مىستان بوسسىڭ, ارىزىڭدى جاز دەر ەدى. ۇزەكەڭ بۇعان بارماي, بىزگە كە­شىرىممەن قاراعانىنا ءالى تاڭمىن. بوي­عا دارىعان مەيىرىم-شاپاعات وسىن­داي-اق بولار.

ۇلكەن جۇرەكتى ازامات, شەبەر جۋرناليست ۇزاق باعاەۆ بار-جو­عى قىرىقتان اسقان شاعىندا دۇ­نيە­دەن ءوتتى. وسى جاسقا دەيىن قى­زىل­وردا وبلىستىق «لەنين جولى» گازە­تىندە بەس جىلدان اسا, بۇدان سوڭ تال­دىقورعان وبلىستىق «وكتيابر تۋى», رەسپۋبليكالىق «سوتسياليستىك قا­زاقستان» گازەتىندە رەداكتور, جوعارعى كەڭەسكە دەپۋتات بولدى. تالاي ماراپاتتى يەلەندى. وشپەس ءىز, مۇرا قالدىردى, ۇرپاق ءسۇيدى. سىر بويىنىڭ داڭقتى ديقاندا­رى مەن شوپاندارى, ەل اعالارى تۋرالى مولدىرەتە جازدى. ءبىز رەداكتوردىڭ جازۋ شەبەرلىگىنە قاراي وي تۇزەيتىنبىز. «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى» اتاعىن الدى.

ءبىز ۇزاق باعاەۆ شەبەرلىك مەكتە­بىنەن وتكەنىمىزدى ماقتانىشپەن ەسكە الامىز. ۇزەكەڭ گازەت جانرلارىندا جا­زىلعان دۇنيەلەردىڭ تاقىرىبىن قۇ­بىلتىپ, ويناتىپ قوياتىن. سونان سوڭ كوبىنە گازەتتىڭ ماكەتىن جاساۋعا شەبەر ەدى. ماكەتتىڭ بىرنەشە سىزباسىن ەرىنبەي سىزىپ, سەكرەتارياتقا ءجيى ۇسىناتىن. جىگىتتەردى ماكەت جا­ساۋعا يتەرمەلەيتىن. قىزمەتكەرلەر بەت­تىك دۇنيە جازعاندا «ماكەتتى وزدە­رىڭ سىزىپ اكەلىڭدەر» دەپ تاپسىرما جۇكتەيتىن.

قايران ۇزەكەڭ ناعىز كەمەل شا­عىن­دا جارىق جۇلدىزداي بولىپ, بار-جوعى 45 جاسىندا, 1973 جىلى 8 شىل­دەدە دۇنيەدەن ءوتتى. شۇكىر دەيىكشى, ۇل-قىز ءوسىردى. ۇلى ەرلان اقىن ەدى, ەرتە كەتتى, ودان كەيىنگىلەرى ەربولات – سۋديا, اسحات – كەدەندە, نازىكەن ۇستاز بولىپ عۇمىر كەشتى. سۇيىكتى جارى ءنۇربيبى دە ارامىزدا جوق.

زەينەتكەر-جۋرناليست, قازاقستان جا­­زۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى يتەن قا­­­­رىمساق ۇلى «جالىنداپ وتكەن ءومىر» ات­­تى ەستەلىگىندە ۇزەكەڭ جا­يىندا تەرەڭ تول­عانىسپەن وي قوز­عا­عانى بار. «جان سۇلۋ­لىعى», «جۇرەك وتى», «ىبىراي جا­قاەۆ جانە ونىڭ شاكىرتتەرى» اتتى وچەر­كىندەگى قۇنارلى سوزدەر تام­سان­­دىر­عانىن باياندادى. باعاەۆتىڭ شەك­پەنىنەن شىققانىن ايتتى.

قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ قازا­نىندا قايناعان, ۇستا كورىگىندە سۋا­رىلعان شەرحان مۇرتازا, كاكىم­جان قازىباەۆ, ساپار بايجانوۆ, بال­عابەك قىدىربەك ۇلى, نۇرماحان ورازبەكوۆتەر رەداكتور عانا ەمەس, شەبەر جۋرناليست ەكەنىن بايقاتقانى اقيقات. بۇل قاسيەت ۇزاق باعاەۆتىڭ دا بويىنا مول دارىعان ەدى. قىسقاسى, باعاەۆتىڭ ءتالىمى بىزگە بەينەبىر جۋر­ناليستەر لابوراتورياسى سەكىلدى بول­دى. سول لابوراتوريادان تالاي جا­زۋشى, جۋرناليستەر تاربيەلەنىپ, قاناتىن قاتايتتى.

ءالى ەسىمدە, ۇزەكەڭ دۇنيەدەن وتكەن سوڭ الماتىداعى شەۆچەنكو كوشەسى, 32-ءۇيدىڭ 21-پاتەرىنە سوقپاقشى بولىپ, قويىن داپتەردەگى 61-23-11 ءنومىرلى تەلەفوندى بۇرادىم. اعامىزدىڭ سۇيىكتى جارى ءنۇربيبى كوتەردى.

– كەل, قالقام, قايىربەكسىڭ بە؟

ۇيگە كىردىم. قۇشاق جايا قارسى الدى. ءبىر كەزدەگى سىمباتتى جەڭگەمىز اياعىن باسۋدان قالىپتى. ءۇي ىشىندە اربامەن جۇرەتىن بولعان. ءبىراز سىر اقتارىپ, سىر ەلىندەگى ازاماتتاردى ەسكە الدى. شەر تارقاتتى. ۇزەكەڭنىڭ جاستىق شاعىن, ءبىر اۋىلداعى ءبىر مەكتەپتە وقىعانىن ايتتى.

بيىل ۇلكەن جۇرەكتى ازامات, شەبەر جۋرناليست ۇزاق باعاەۆتىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولىپ وتىر. قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ تۋعان جەرىندەگى مەكتەپ ونىڭ ەسىمىمەن اتالادى.

قىزىلوردا قالاسىندا تەمىر جول ۆوك­زالىنان باستالاتىن ۇلكەن كوشە ۇزەكەڭنىڭ ەسىمىمەن اتالىپ, جازۋى الىس­تان كۇنمەن شاعىلىسا جارقىرايدى. وشپەۋ, ۇمىتىلماۋ, ءومىر جالعاسى دەگەن وسى بولار. ءبىز ءوزىمىزدى باعاەۆ مەكتەبىنىڭ تۇلەك­تە­رىمىز دەپ ماقتانىشپەن ءار كەز تاعزىم ەتەمىز.

قايىربەك مىرزاحمەت ۇلى,

قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى

قىزىلوردا