شاراپتىڭ قىزۋى
قىزىلوردا جاقتا باياعىدا سىيلى ءبىر كىسى قايتىس بولىپ, ول كىسىنىڭ قازاسىنا حالقىمىزدىڭ سۇيىكتى اقىنى اسقار توقماعامبەتوۆ تە قاتىسادى. سوڭىنان جاياۋلاتىپ ۇيگە قايتىپ كەلە جاتسا, سوڭىنان بۇجىر بەت, ماساڭداۋ ءبىر جىگىت بىرگە ەرە شىعىپتى. جولاي اقىنعا تيىسە سويلەپ, كورگەنسىزدىك تانىتىپ, گۇجىلدەپ سۇراق قويىپتى:
– اسەكە, ءسىز اجالدان قورىقپايسىز با, سوڭعى كەزدە اۋىرعىشتاپ ءجۇر دەپ ەستيمىن؟ – دەيدى ءتىلىن شايناپ ءمۇلايىمسىپ.
سوندا اسەكەڭ بار دەنەسىمەن بۇرىلىپ, الگى سۇراق قويعان جىگىتتىڭ بەتىنە باجىرايا قاراپتى دا:
– شىراعىم, ىرىگەن اۋىزدان شىرىگەن ءسوز شىعادى... شىرىگەن ءسوزدى بىرەۋ ماستىقپەن ايتادى, بىرەۋ قاستىقپەن ايتادى. قاستىقپەن ايتقانداردىڭ سeن سەكىلدى بەتىنىڭ بۇجىرى, ءىشىنىڭ قىجىلى, اراق پەن شاراپتىڭ قىزۋى بولادى, – دەپتى.
موپاسساننىڭ اسەرى
كورنەكتى اۋدارماشى, فرانتسۋز ادەبيەتىنىڭ تاماشا بىلگىرى, بالزاكتىڭ, موپاسساننىڭ بىرنەشە شىعارمالارىن قازاق تىلىندە «سويلەتكەن» حاسەن وزدەنباەۆ 80 جاسقا تولىپ, استانالىق ءبىر مەيرامحانادا ۇلكەن توي جاساپتى. حاسەكەڭ سەكسەنگە كەلسە دە توماعالى بۇركىتتەي سىر بەرمەگەن, ءتۇزۋ ءجۇرىپ, تىك وتىراتىن, شاشىنا قىلاۋ تۇسپەگەن كەلبەتتى كىسى ەكەن. ءسوز كەزەگى تيگەندە ول كىسىگە اقىن سىرباي ماۋلەنوۆ بىلاي دەپ توست كوتەرىپتى:
– وزدەنبايدىڭ حاسەنى,
جان بىتكەننىڭ اسەمى.
اق تۇسپەگەن شاشىنا,
سەكسەندە دە جاس ءوڭى...
ءتيدى مە الدە, كىم ءبىلسىن,
موپاسساننىڭ اسەرى.
الىبەك اسقار
نۇر-سۇلتان
ايعىردىڭ اقىرى
مەن قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن بىردەن-ءبىر ءتول جانۋارى جىلقىمىن. ولاي دەيتىنىم, قازەكەڭ ۇلان-عايىر دالاسىندا ءورىپ جۇرگەن جان-جانۋار ىشىنەن ءبىزدى تاڭداپ قولعا ۇيرەتكەنىنە باقانداي بەس مىڭ جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. ءبىز قازەكەڭنىڭ مىنسە كولىگى, ىشسە سۋسىنى, جەسە تاماعى بولىپپىز. ياعني تاعدىر-تالايىمىز بىتە قايناسىپ, ءبىرىمىزسىز ءبىرىمىزدىڭ كۇنىمىز جوق قالىپقا جەتكەنبىز.
ءبىزدى باسىمىزدان باقايشىعىمىزعا دەيىن باعامداپ, جەلدەي جەلدىرتىپ قۇرمەت تۇتىپ, بىزدەر جونىندە نەبىر ولەڭ-داستاندار تۋدىرىپ قادىر-قاسيەتىمىزدى اسقاقتاتقانىنا ريزامىز.
ەندى مىنە, زامان وزگەرىپ, تەحنيكانىڭ ءداۋىرى دۇرىلدەگەلى بەرى بىزدەر قاعاجۋ قالىپ, قاپالانا باستاعالى دا ءبىراز بولعان.
قىجىل قويىرتپاقتالىپ ىشتەن تىنىپ تىپىرشىپ ءجۇر ەدىم, قۇداي وڭداپ ەلىمىزگە الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى جان-جانۋار وكىلدەرى جينالىپ, القالى باسقوسۋ وتكىزە قالماسى بار ما.
بۇيىرىپ القالى توپ الدىندا ءسوز سويلەۋ مارتەبەسىنە يە بولدىم.
نە كەرەك, شەكتەۋلى ۋاقىتتا شەرمەندە شەرىمدى اعىل-تەگىل اعىتتىم... سونداعىم, ايعىرلىعىما باسىپ كىسىنەپ الىپ, ايتقانىمنىڭ توقەتەرى مىناۋ بولدى:
– اعايىندار, وسى وتىرعانداردىڭ ءبىرازىڭ ءبىر زامانداردا وسى ولكەنى مەكەن ەتكەندەرىڭدى ەستەرىڭە سالايىن. قيىن-قىستاۋ زامان تۋىپ, تابيعات وسى ولكەدە الاي-دۇلەي بولعاندا اركىم باس ساۋعالاپ تىم-تىراقاي قاشا جونەلگەندەرىڭدى بىلەمىز. ءبىر-ەكەۋىن ايتسام, ماسەلەن, جان-جانۋاردىڭ الىبى ءپىلدىڭ ءوزى ءۇرىم-بۇتاعىن ءۇيىرىپ ءبىر-اق تۇندە ءۇندىستاننان بىراق شىقتى... اشەيىندە اقىرىپ-باقىرىپ ايبار شەگەر ارىستان تۇقىمىنىڭ قايدا بارىپ باس ساۋعالاعانىن بىلەمىز... ازۋى التى قارىس ايۋەكە, ءسىزدىڭ سوناۋ سولتۇستىككە سۋشا ءسىڭىپ, سۇڭگىپ كەتكەنىڭىزدى قالاي ۇمىتامىز... ويپىر-اي, قۇرت-قۇمىرسقا, جەر باۋىرلاپ جىلجىعان جاندىك اتاۋلى وڭتۇستىككە وپىرىلا كوشكەندەگى كورىنىس ءالى كۇنگە كوز الدىمدا... تۇيە جارىقتىق تا ماڭ-ماڭ باسىپ قيىر شەتكە قىرقا اسىپ كەتە باردى-اۋ...
قايسىبىرىن ايتايىن, وسى وتىرعان كوبىڭنىڭ ءبىر كەزدەردەگى جۇرتىڭ وسى ەلدى مەكەن بولعان... وعان توپان سۋ قاپتاعانداعى نۇق پايعامباردىڭ كەمەسى كۋا...
ەندى مىنە, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ, اللا تاعالا بۇيىرتقان بايلىعىمىزدى مەڭگەرىپ اسىپ-تاسي باستاعاندا: «قازاقستاننىڭ استى-ءۇستى تولعان بايلىق, قۇت-بەرەكەلى ەلدى مەكەن» دەپ نەشە ءتۇرلى ايلا-شارعىنى ويلاستىرىپ كەلىپ قالعان ەكەنسىزدەر...» دەپ, جىلقى ەمەسپىن بە, قۇلاعىمدى قايشىلاپ, وڭ تۇياعىممەن جەر تارپي ناعىز «كىسىنەي» سويلەۋگە بەت بۇرىپ: «وسى ەلدىڭ ەتەنە جانۋارى ءبىزدىڭ دە قادىر-قاسيەتىمىز قالمادى. ماسەلەن, قازى-قارتانى – ەۆرەيلەر, قىمىزدى – نەمىستەر, ەڭ اياعى كوكپاردى كورشى ەل زاڭدى تۇردە يەلەنىپ الدى...» دەپ توتەسىنەن تارتىپ ەدىم, جينالىستىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان ءوزىمىزدىڭ بيلىك وكىلدەرى: «ۋاقىتىڭىز ءبىتتى» دەپ شورت كەسىپ, وعان كەلىپ وتىرعاندار قول سوعا قوسارلانىپ, تريبۋنادان يت قوسىپ قۋىپ ءتۇسىردى...
نە ىستەيىن, تۇسكەن بويدا سىرتقا شىعىپ بار داۋسىممەن كىسىنەي شىڭعىرىپ, جەر تارپي الدىڭعى اياعىمدى كوككە كوتەرە بۇلقىنىپ بارىپ بار ەكپىنىممەن شابا جونەلىپپىن...
قانشا شاپقانىم بەلگىسىز, اياق تالىپ, تىزەم دىرىلدەپ وماقاسا قۇلاپپىن.
ەرتەسىندە ەس جيسام, ءبىر توپ «ارنايى» وكىل كەلىپ اياعىمدى ماتاپ بايلاپ ارت تۇسىمدى «شۇقىلاپ» جاتقان... سويتسەم, ءپاتشاھارلار «ايعىرلىق» ۋاقىتى ءبىتتى دەپ ءپىشتىرىپ تاستاپتى...
بەرىك سادىر
نۇر-سۇلتان
قوجاناسىر حيكايالارى
قوجاناسىر ۇيلەنىپ, ايەلى تويدان سوڭ ءۇش اي وتكەسىن ۇل تۋىپتى. سودان قوجاناسىر دەرەۋ بازارعا بارىپ كىتاپ, سومكە, داپتەر ساتىپ الىپتى دا بالانىڭ باس جاعىنا قويىپتى.
– جاڭا تۋعان جاس بالا كىتاپتاردى قايتەدى؟ – دەپ سۇرايدى ايەلى.
– بالا توعىز ايلىق جولدى تەز ارادا ءجۇرىپ ءوتتى عوي, دەمەك كوپ ۇزاماي-اق مەكتەپكە دە بارىپ قالار, – دەپتى قوجەكەڭ.
* * *
قوجەكەڭنىڭ بەت-الپەتى ونشا كەلىسپەگەن ەكەن دە, ول ايناعا قاراۋدى ۇناتا بەرمەپتى. ءبىر كۇنى اياعى اۋىر ايەلى مولدانىڭ بەتىنە باجايلاپ قاراپتى دا:
– بالامىز بولادى دەپ قۋانىپ ءجۇرمىن عوي, بىراق ساعان تارتىپ كەتە مە دەپ ۋايىمدايمىن, – دەپتى.
سوندا قوجەكەڭ ايەلىنە:
– بالا ماعان تارتسا ۋايىمدايتىن ەشتەڭە جوق, ال ماعان تارتپاسا ناعىز ۋايىم سوندا بولار, – دەگەن ەكەن.
* * *
ءبىر كۇنى تەمىر پاديشاح مولدانىڭ ۇلىن سارايىنا الدىرتسا, بالا اكەسىنە قاتتى ۇقسايدى ەكەن. بالانىڭ بويى دا, ءتۇر-الپەتى دە, ءتىپتى مۇرنىنا دەيىن قوجانىڭ وزىنە قۇيىپ قويعانداي.
«اكەسى سياقتى اقىلدى ما ەكەن؟» دەپ ويلانادى تەمىر. ول قالتاسىنان ءبىر التىن ءدىلدا الىپ مولدانىڭ بالاسىنا ۇسىنسا, بالا الماي قويادى.
– سەن نەگە اقشانى المايسىڭ؟ – دەپ سۇرايدى اقساق تەمىر.
– ماعان انام ۇرسادى. ول كوشەدەگى بەيتانىس كىسىلەردىڭ اقشاسىن الۋشى بولما دەگەن.
– جارايسىڭ! – دەيدى تەمىر.
– بىراق مەن سەنىڭ شەشەڭ ايتقانداي بەيتانىس كىسى ەمەسپىن, مەن سەنىڭ ءامىرشىڭمىن!
– سەنىڭ ءامىرشى ەكەنىڭدى بىلەمىن, – دەيدى بالا, – بىراق شەشەم بۇعان سەنبەيدى.
– نەگە؟
– ويتكەنى شەشەم «ەگەر ءامىرشى اقشا سىيلاعان بولسا, وندا ول ءبىر ءدىلدا ەمەس, كوپ اقشا سىيلار ەدى عوي» دەر ەدى, – دەپتى بالا.
سۋرەت الەۋمەتتىك جەلىدەن الىندى
* * *
قىش قۇمىرامەن سۋعا جىبەرەردە قوجاناسىر بالاسىنىڭ جاعىنان ءبىر تارتىپتى دا:
– بايقا, قۇمىرانى سىندىرىپ الما, – دەپتى جەكىپ.
اپەندىنىڭ ايەلى:
– بالانى نەگە ۇراسىڭ؟ قۇمىرا سىنعان جوق قوي ءالى! – دەپ رەنجيدى.
– سەن ەشتەڭەنى ۇقپايسىڭ, قاتىن! – دەيدى اپەندى, – قۇمىرانى سىندىرعان سوڭ بالانى ۇردىڭ نە, ۇرمادىڭ نە – ءبارىبىر, تۇك پايداسى جوق!
ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر
