كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, EQ
سونىمەن قاتار «جاڭعىرۋ» ۇعىمىنىڭ ءوزى وركەندەۋ, قايتا تۇلەۋ ماعىناسىن بەرەتىنىن, بولاشاقتىڭ بەينەسى ەكەنىن بىلە تۇرا, سول «سانانى جاڭعىرتۋدىڭ» رەتسەپتەرىن, ادىستەمەسىن تەك وتكەننەن ىزدەگىمىز كەلىپ تۇراتىنى تاعى بار. ارينە, جاڭا جاھاندانۋ داۋىرىندە, مۋلتيكۋلتۋراليزم جاعدايىندا ۇرپاقتىڭ اداسپاۋى ءۇشىن ۇلتتىق كودتى قاستەرلەۋ, ساقتاۋ اسا ماڭىزدى. مۇنداي جاعدايلاردا وتكەن تاريحىمىز, مادەني, مورالدىق قۇندىلىقتارىمىز, ءتول بولمىسىمىز ءبىزدىڭ يممۋنيتەتىمىزدىڭ وزەگى بولىپ قالا بەرەدى.
دەگەنمەن جاڭعىرۋدىڭ كىلتىن وتكەننەن ىزدەي بەرۋ تەحنولوگيالىق تۇرعىدان دا, ءادىس-تاسىلدەمەلىك تۇرعىدان دا ابەستىك بولار ەدى. بۇل انىق! ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باعدارلامالىق ماقالاسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» دەپ اتالاتىنىن دا ۇمىتپاعان ءجون. بۇل باعدارلاما ءبىزدىڭ جارقىن بولاشاعىمىزدىڭ كوكجيەگىن نەگىزدەپ وتىر. بۇل – ءبىزدىڭ «بولاشاقتىڭ كارتيناسىن» جاساۋ جوباسى!
ۇلتتىڭ «بولاشاق كارتيناسىن» جاساۋ ءۇشىن قانداي سۇراققا جاۋاپ بەرۋ كەرەك؟ بۇل ماسەلەدە مەملەكەت باسشىلىعىنىڭ, حالىق, قوعامنىڭ پىكىرى ءبىر ساۋال توڭىرەگىندە توعىسادى. ياعني ء«ححى عاسىردىڭ ادامى, ءححى عاسىردىڭ قازاعى قانداي بولۋى كەرەك؟» مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ حالىققا جولداۋىندا: «جاڭارعان ۇلت قانا جاڭعىرعان ەلدىڭ جەتىستىگىن جاھان جۇرتقا تانىستىرا الادى», دەپ اتاپ وتكەن. ال سول بولاشاققا باعدارى بار, رۋحاني جاڭعىرعان ۇلتتىڭ كەلبەتى قانداي بولۋى ءتيىس؟
قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك تەحنولوگيالىق دامۋدىڭ بوساعاسىندا تۇر. الايدا كوپ جاعدايدا ءبىز ەسكىرگەن تاسىلدەرمەن, كونە ستەرەوتيپتەرمەن جۇمىس ىستەۋگە بەيىل ەكەنىمىز جاسىرىن ەمەس. مىسالى, ءبىزدىڭ ءبىلىم جۇيەمىز جاس ۇرپاقتى تۆورچەستۆولىق تۇرعىدان دامىتۋعا, قيالداۋعا, ارمانداۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءسوزى بار. «ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن. ال ءبىزدىڭ دامۋ باعدارلامالارىمىزدىڭ كوبى مەملەكەتتىڭ ءارتۇرلى اسپەكتىلەرىن دامىتۋعا ارنالادى دا, سول باعدارلامانى ءىس جۇزىنە اسىرۋعا قابىلەتتى ادامدى تاربيەلەۋگە, ادام كاپيتالىن دامىتۋعا كوڭىل اۋدارمايدى.
جاڭعىرۋ ءۇشىن ساپالى ادامدى, جاڭا ءداۋىردىڭ تۇلعاسىن قالىپتاستىرىپ, تاربيەلەۋ, ادام كاپيتالىن دامىتۋ ەڭ باستى باعىت بولۋى ءتيىس! ياعني قازىرگى جاعدايدا, زاماناۋي تەحنولوگيانى مەڭگەرگەن, بۇگىنگى ەڭبەك قاتىناستارىنا بەيىمدەلگەن, «بولاشاقتىڭ تاريحىن» جاساۋعا قابىلەتتى جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋدى قولعا الۋ وتە ماڭىزدى. ءبىز ەندىگى كەزەكتە ۇلتتىق فۋتۋرولوگيا, گەندىك ينجەنەريا, جاساندى ينتەللەكت, تسيفرلى تەحنولوگيانى, كەرەك دەسەڭىز عىلىمي فانتاستيكانى تەرەڭ مەڭگەرگەن جاس بۋىندى تاربيەلەپ شىعارۋىمىز كەرەك. بۇل باعىتتاردى دامىتپاي, بولاشاقتىڭ كىلتىن تابۋ وتە اۋىر بولارى اقيقات.
قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, كۇللى الەمنىڭ كۇن تارتىبىندە تۇرعان جوعارىداعى ء«ححى عاسىردىڭ ادامى قانداي بولۋى كەرەك؟» دەگەن سۇراققا سوندا عانا جاۋاپ تابا الامىز.
ال بۇل ماقساتتىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن الىستان مىسال ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. ۇلتتىق مودەرنيزاتسيانىڭ باستاۋىندا تۇراتىن جانە ونى ءىس جۇزىنە اسىراتىن ناقتى, پاسسيونار تۇلعالار بولادى.
جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ورتاسىندا قازاق حالقىنىڭ رۋحانياتىن, عىلىمى مەن تاريحىن اسا جوعارى دەڭگەيگە كوتەرگەن ءۇش تۇلعا بولدى: مۇحتار اۋەزوۆ, قانىش ساتباەۆ, الكەي مارعۇلان. ۇشەۋى دە – الاشوردا ءىزباسارلارى.
ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ تىرەگى ءىرى كەنىشتەردىڭ باسىم كوپشىلىگىن قانىش ساتباەۆ اشىپ كەتكەن, قازىر سول جەرلەردە قانشاما جۇزدەگەن مىڭ ادام ەڭبەك ەتىپ, ءوزىنىڭ ناپاقاسىن تاۋىپ ءجۇر, بيۋدجەتكە قانشاما تريلليونداعان سالىق قۇيىلىپ جاتىر.
مۇحتار اۋەزوۆ بىزگە, الەمگە ابايدى اشتى.
الكەي مارعۇلان قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ سانعاسىرلىق تاريحىن, قازاق ۇلتىنىڭ ەرەكشە وركەنيەت پەن مادەنيەتكە مۇراگەر حالىق ەكەنىن كەڭەس كەزىندە-اق دالەلدەپ بەرگەن تۇلعا.
بۇل كىسىلەردىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە ەلۋ جىلدان استى. قازاق «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەيدى. ەندەشە, «بۇگىنگى كۇننىڭ قانىشى, مۇحتارى, الكەيى كىم؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرە الامىز با؟ جاڭعىرۋدىڭ عۇمىرى كەلەر ۇرپاق وتكەندەردەن اسىپ ءتۇسىپ وتىرعان جاعدايدا عانا باياندى بولادى.
قانىش ساتباەۆتىڭ ەڭبەگىن باسقا ساپالىق دەڭگەيدە دامىتا الدىق پا؟ ساتباەۆ مەتالل زامانىندا ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ نەگىزىن جاسادى. بۇگىن مەتالدىڭ ەكونوميكاداعى ماعىناسى جويىلدى, بۇگىندە مەتالدى كومپوزيتتەر ايىرباستاپ جاتىر. ەرتەڭ ءىرى مەتاللۋرگيا زاۋىتتارى اناحرونيزمگە اينالادى. سوندا نە ىستەيمىز؟
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ابايىن, ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمىن مورالدىق, گۋمانيتارلىق, فيلوسوفيالىق تۇرعىدا زەردەلەي الدىق پا؟ اباي مۇراسىنىڭ قۇندىلىعى كونفۋتسي, گەورگ گەگەل, ليۋدۆيگ فەيەرباح دەڭگەيىندە.
ال ءبىز ابايدى سول عۇلامالاردىڭ دەڭگەيىندە الەمدىك رۋحانيات اينالىمىنا ەنگىزە الدىق پا؟
رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ دايىن ادىستەمەسى دەۋگە بولاتىن الكەي مارعۇلاننىڭ تاريحي, مادەني, ەتنوگرافيالىق ەڭبەكتەرىن جەتكىلىكتى ناسيحاتتاي الىپ جاتىرمىز با؟
مىنە, مەنىڭشە, «رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» باستاۋلارى مەن قاينار كوزى وسى ساۋالداردا جاتىر. وسى ساۋالدارعا لايىقتى جاۋاپ بەرگەن كەزدە عانا قازاقتىڭ رۋحاني ەكسپانسياسى باستالارى ءسوزسىز.
مۇحتاردى, قانىشتى, الكەيدى الاش ارداقتىلارى تاربيەلەپ, باۋلىپ كەتكەن. وسى ۇشەۋى قازاقتىڭ ساناسىن باسقا ساپالى دەڭگەيگە كوتەرۋگە حالىقتى باسقا فورماتسياعا كوشىرۋگە ەڭبەك ەتتى.
تاعى دا ءبىلىم مەن تاربيەگە كەلىپ تىرەلەمىز. بۇگىنگى زاماندا ۇلتقا وسىنداي ينتەللەكتۋالدىق-تەحنولوگيالىق ساپالى سەرپىلىس, العا ۇمتىلىس بەرەتىن تۇلعالاردى تاربيەلەپ, باۋلىپ ءوسىرۋ وتە ماڭىزدى. ءبىزدىڭ جەتكىنشەك ۇرپاققا بۇگىنگى زاماننىڭ تەحنولوگيالىق بەت-بەينەسىنە سايكەس ءبىلىم بەرە وتىرىپ, قازىرگى زامانعا سايكەس ۇلتتىق, مەملەكەتتىك باعدارلاما جاساۋ وتە ماڭىزدى.
ناقتىلاپ ايتقاندا:
– بىرىنشىدەن, نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى اياسىندا جاس جەتكىنشەكتەردىڭ تەحنولوگيالىق, ينتەللەكتۋالدىق قابىلەتتەرىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «سيليكون جازىعى» تەكتەس تەحنولوگيالىق, زەرتحانالىق پلاتفورمالار اشۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋعا بولادى.
– ەكىنشىدەن, ورتا ءبىلىم, تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى جانە جوعارى وقۋ ورىندارى جانىنان ەڭبەك الاڭدارىن (شەبەرحانا, جىلىجاي, اگروفەرما جانە ت.ب.) اشۋ ماسەلەسىن پىسىقتاپ, ناقتى ۇسىنىستار ەنگىزۋگە بولار ەدى.
– ۇشىنشىدەن, دۇنيەجۇزىلىك تەحنولوگيالىق ورتالىقتارمەن بىرلەسە وتىرىپ, جاڭا زامانعا ساي ماماندىقتاردى دايارلايتىن فاكۋلتەتتەر اشۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى.
وسىنداي جاعدايدا عانا بولاشاقتىڭ قانىشتارى, مۇحتارلارى, الكەيلەرى ءوسىپ شىعادى. جاڭا تەحنولوگيالىق فورماتسياداعى ءبىزدىڭ ۇلتتىق جاڭعىرۋىمىزدىڭ كوشباسشىلارى سولار بولادى. سوندا «رۋحاني جاڭعىرۋ» رۋحاني ورلەۋ مەن الەۋمەتتىك كەمەلدەنۋگە الىپ كەلەرى انىق.
ەرلان سايروۆ,
ساياساتتانۋشى
