داريا

بiزدiڭ قازاقتا شىن عالىم, شىن زيا­لى اسا از دا ەمەس, اسا كوپ تە ەمەس. سول زيالىنىڭ بiرەگەيi دە سالىق زيمانوۆ ەدى دەسەك, قاتەلەسە قويمايمىز.

تاياۋدا «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىنان قانىش ساتباەۆ تۋرالى دەرەكتi فيلمدi ورتا تۇسىنان كورiپ قالدىم.

مەنi ەڭ الدىمەن قىزىقتىرعانى – ۇلى ادامنىڭ تiرi بەينەسi. دانانىڭ دي­دا­­رى. نەتكەن بيiك ادام. ءار قيمىلى, قوز­عا­لىسى تەكتiلiككە تۇنىپ تۇر. اسiرەسە, اي­نالا قورشاعان بالالارمەن وتىرعان قال­پى قانداي كەرەمەت! وسى كiسiنiڭ الدىن كورگەن, قولىن العان ادامدار قان­داي باقىتتى ەدi دەپ ويلادىم. سالىق زيمانوۆ تا دانا ادامنىڭ تالاي قولىن العان بولار-اۋ. قولىن العانىڭىز بىلاي تۇرسىن, ۇلى ادام: «سالىق زيمانوۆ قازاقستاندا زاڭ عىلىمدارىنىڭ نەگiزiن قالاۋشى», دەپ باعا بەرگەن عوي. دەمەك, بiز دە باقىت­تى­مىز. اتاقتى اكادەميك باعا بەرگەن ادام­نىڭ اندا-ساندا مۇباراك قولىن الدىق.

«بiر سوزبەن ايتقاندا, سالىق زيمان­ ۇلى جەتەكشi عالىمداردىڭ بiرi رەتiن­دە ءوزiنiڭ iزدەنۋ جۇمىسىندا ۇلى سوك­رات­­­تىڭ ء«وز-ءوزiڭدi تانى, سوندا الەمدi دە تا­نيسىڭ» دەگەن ويىن العا تارتىپ كەلە­دi. وتكەن عاسىردىڭ ۇلى عۇلا­ما­لا­رى­نىڭ وي-پiكiرلەرi الەم حالىق­تا­رى­نىڭ ۇلى ويلارىنىڭ التىن قازىناسى ەكەنiن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ول بiزدiڭ داۋiرiمiزگە دەيiن VI عاسىردا ءومiر سۇرگەن قىتاي ويشىلى كونفۋتسيدiڭ «40 جىلدان كەيiن ءوزiمدi تانىعان سوڭ, مەن اسپان قۇپياسىن دا تاني باستادىم» دەگەن ءسوزiن العا تارتقان قازاقستانداعى iزدەنۋشiنiڭ بiرi. بالكiم كەز كەلگەن iزدەنۋشiگە كون­فۋتسي­­دiڭ وسى بiر ۇلاعاتتى ويىن جەتەك­­شiلiككە العانى ءجون شىعار. اكادە­ميك سالىق زيمانوۆ بiزدiڭ زاڭ عىلى­مى­نىڭ پات­ريارحى ەكەنiن ويلانباستان ايتا الا­مىن.

اكادەميك زيمانوۆ ارقاشان حالىق نا­زارىندا, قاي جەرلەردە بولماسىن ول ءوزiنiڭ تiك جۇرiسiمەن عانا ەمەس, ۇلى سوك­رات­­تىڭ بەينەسiندەي سەنiمدi تۇلعا­سى­مەن دە كوزگە تۇسەدi».

بۇل قازاق زاڭ عىلىمىنىڭ بiر بيiگi, اكادەميك سۇلتان سارتاەۆتىڭ پiكiرi.

«... ۇلى سوكراتتىڭ بەينەسiندەي سە­نiم­­دi تۇلعاسىمەن دە كوزگە تۇسەدi» دەيدi.

كوردiڭiز بە, ءار ءسوزiن ەكشەپ, سارالاپ سوي­لەي­تiن تۇلعا ارiپتەس اعاسىنا كەلگەندە اقي­قاتىن ايتىپ سالعان.

بۇرىن كەڭەستەن قالعان داعدىمەن ءوزiمiزدiڭ بەلگiلi ادامدار تۋرالى جازساق, وزگەنiڭ بەلگiلi ادامىنا تەڭەپ جاتاتىنبىز. ماسەلەن, «قازاقتىڭ وستروۆسكيi», «قازاقتىڭ پاگانينيi» دەگەن ءتارiزدi. بۇل الگiندە سالىق زيمانوۆتى سوكراتقا تەڭەگەن سۇلتان سارتاەۆتىڭ تەڭەۋiنە استە قارسىلىق ەمەس. زيمانوۆتىڭ الەمiنە دەن قويعان ادام ونىڭ عىلىمعا تەك ۇلتتىق مۇددە, ۇلتتىق عۇرىپ, ءداستۇر, تاريح, سالت-سانا تۇرعىسىنان كەلiپ تۇ­جىرىم جاسا­عانىن بايقار ەدi. ول قاشان­دا, قاي كەزدە دە بولسىن قازاق مۇد­دەسiن العا قويدى. قازاقتىڭ بي-شە­شەندەرiنە, دالا دەموكراتياسىنىڭ قاعي­داتتارىنا ارقا سۇيەپ, ارiپتەستەرiنiڭ, شا­كiرتتەرiنiڭ بو­يىندا ەلجاندىلىق, وتان­شىلدىق سەزiمنiڭ قالىپتاسۋىنا كول-كوسiر ەڭبەك سiڭiردi. ەڭ الدىمەن, ءوز ۇلتىن, ەلiن, ءوز تاريحىن, مادەنيەتiن سۇي­­مەگەن ادامنان عالىم عانا ەمەس, جاي ازا­­ماتتىڭ دا شىقپايتىنىن دالەلدەپ, بابالار سالعان سارا سوقپاقپەن ءجۇردi. سوندىقتان ونى قازاقتىڭ تولە بيi, قازىبەگi, ايتەكەسiندەي دالا دانا­لا­رى­نىڭ رۋحىنداعى دانا دەسەك, بiز اقي­­­قات­قا اناعۇرلىم جاقىنداي تۇس­كەن بولار ەدiك. وزگەگە ەمەس, ءوزiڭدi وزiڭە تە­ڭەۋ ارقىلى وزiڭە جاقىنداي تۇ­سە­­­­سiڭ. ويت­كە­نi بiز كوپ جىلدار بويى وزi­­­­­مiز­دەن الىس­تاپ كەتكەنبiز, دۇرىسى الىس­­تاتىپ جi­بەرگەن. ماسەلەن, ءاسانالi ءاشiم­ ۇلىن «قازاقتىڭ جان گابەنi» دەگەننەن گورi, الاشتىڭ ءاسانالiسi دەسەك, سiز­دiڭ جانىڭىزعا قايسىسى جاقىن؟! ال بەكبولات تiلەۋحاندى «قازاق ونەرiنiڭ قار­عا بويلى قازتۋعانى» دەپ اتاۋ قانداي تار­­تىمدى ەستiلەدi.

ارينە, ماقتان تۇتار تۇستارىن ەشكiم دە جوققا شىعارا قويماس, الايدا كiسiنiڭ وي-پiكiرiنە تۇساۋ سالعان كەڭەس وداعى كەزiندە سول تاس قامالدى بۇزىپ-جارىپ, 30 جاسىندا زاڭ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولۋ دەگەنiڭiز دە ەكiنiڭ بiرiنiڭ ماڭ­دايىنا جازىلماس ەدi. قازiر عوي تاياق لاقتىرساڭ نە اكادەميكتiڭ, نە قيساپسىز ديرەكتوردىڭ باسىنا تيەدi.

قازiرگi زاماندا ءبارi باتىر. ال كەشە­گi دۇنيە قياناتتان قايىسىپ تۇر­عان جەلتوقسان كوتەرiلiسi كەزiندە شە؟ ول كەزدە اقيقاتتى ايتۋ ءوزiڭدi ارىستاننىڭ اۋزىنا اپارىپ سالۋمەن بiردەي ەدi. اقيقاتتى ايدالادان iزدەپ جۇرگەندەر سونىڭ ءوز قاسىمىزدا ەكەنiن بiلسە دە بiلمەگەن كەزi بولدى عوي. بiرلi-جارىم «وي باتىرلارى» (م.اۋەزوۆ) بولدى. بiراق, ولار كۋحنيادا كۇڭكiلدەپ, القالى اۋديتوريالاردا اۋىز اشپايتىن ەدi. ال زيمانوۆ سول كوتەرiلiسكە قاتىسقانداردىڭ جىنىن قاعىپ الامىن دەپ كەلگەندەردiڭ جاعاسىن ۇستاتقان جوق پا؟ ارينە, ول كوبiمiزگە ءتان بiر ساتتiك ايقاي, قىزبا مiنەزبەن شەكتەلگەن جوق. ماسەلەگە ەگجەي-تەگجەيلi ءۇڭiلiپ, استى-ءۇستiن توڭكەرiپ ايتىپ, عىلىمي دالدiكپەن, دايەكپەن سويلەپ, سولومەنتسەۆتiڭ دە, كولبيننiڭ دە كوكەسiن كوزiنە كورسەتكەن جوق پا؟ قاشاننان اسىپ-تاسپايتىن, سابىرلى سالىق زيمانوۆ سول بiر نايزاعايداي جارقىلداعان كۇنiن الدەكiمدەردەي, الدەنەشە رەت كۇنi كەشەگە دەيiن مiنبەردەن تۇسپەي, مiندەتسiپ, جەر تەپسiنiپ ايتقان ەمەس. ءوتتi, كەتتi iسكە بالادى دا قويدى. الگi بiز جيi ايتاتىن, بiراق كەرەك كەزiندە ءوزiمiز سونىڭ بيiگiنەن كورiنە بەرمەيتiن نامىس دەگەننiڭ قانداي بولاتىنىن ەل ەسىنە تاعى بiر سالا كەتۋدi ماقسات ەتiپ, 1986 جىلدىڭ 29 جەلتوقسانىندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا سۇرلانىپ كەلگەن سولومەنتسەۆ پەن كەسىر كولبيننىڭ الدىندا ايتقان اكادەميكتىڭ سۇراپىل سوزىنەن ءۇزىندى جاريالاعاندى ءجون كوردiك.

«...ورىن العان وقيعانىڭ باس­تى سەبەپتەرiنiڭ بiرi – يدەولوگيالىق جۇمى­سى­مىزدىڭ دارمەنسiزدiگi. مىسال رەتiن­دە ۇلت تiلiنiڭ تاربيەلiك كۇشi تۋرالى ماسەلەنi الايىق. بiز, قوعامتانۋشى عالىمدار, ءوزiمiزدiڭ قازاق تiلiندە جازبايمىز, جاستاردىڭ الدىندا قازاق تiلiندە سويلەمەيمiز, ءدارiس وقىمايمىز. ال مۇنىڭ ءوزi – بiز ولاردىڭ اقىل-ويى مەن كوڭiل-كۇيiنە ىقپال ەتە المايمىز دەگەن ءسوز. ويتكەنi, بiزدiڭ ورىس تiلiندە ايتقان سوزدەرiمiز ولاردىڭ جۇرەگiنە ءاردايىم جول تابا بەرمەيدi. مۇنىڭ ءوزi نەنi كورسەتەدi? بiزدiڭ بارلىق دەڭگەيدەگi قىزمەتكەرلەرiمiزدiڭ بويىنداعى قىرسىق شالعان شاراسىزدىقتى كورسەتەدi. مەن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كومي­تەتi بيۋرو مۇشەلەرiنiڭ بiردە-بiرەۋiنiڭ قازاق جاستارى اراسىندا قازاقشا ءسوز سويلەگەنiن كورگەن دە, ەستiگەن دە ەمەس­پiن. ماسەلە مىناداي ماسقارا جاع­داي­دىڭ ورىن الۋىنا دەيiن جەتتi. قوي باعاتىن شوپانداردىڭ, باسقا دا تۇلiك ءوسiرۋشi مالشىلاردىڭ اۋىلدىق جەر­لەر­دەگi اۋداندىق, وبلىستىق جانە وسى استانا­داعى رەسپۋبليكالىق كەڭەستەرiنە, سلەتتەرiنە جينالعانداردىڭ 80-90 پا­­­يىزى قازاقتار بولا تۇرسا دا, ولاردا بايان­داما دا, جارىسسوزدەر دە بiر عانا تiلدە – ورىس تiلiندە بولادى. قازاق جانە ورىس تiلدەرiندە قاتار جۇرگiزiلمەيدi. سونىڭ سالدارىنان ولاردىڭ iلۋدە بiر باس قوساتىن جيىندارى كوزدەگەن ماقساتىنا جەتە بەرمەيدi. اۋىلدىق جەرلەردەن كەلگەن مالشىلار ونداي جيىنداردان وزدەرiنiڭ كۇندەلiكتi ىسiنە پايدالى اقىل-كەڭەستەر, وزىق تاجiريبەلەر, ناقتى نۇس­قاۋ­لار الىپ قايتۋدىڭ ورنىنا وزدەرi ءۇشiن ۋاقىتشا ارنايى ۇيىمداستىرىلعان دۇكەندەردەن ءارتۇرلi زاتتار ارقالاپ قاي­تا­دى. ۇلت تiلiنiڭ قولدانىلۋ اياسى تارىلىپ, قاۋقارى قاشىپ, جىل وتكەن سايىن ەلەۋلi تۇردە السiرەپ بارادى.

ۇلت ماسەلەسi جونiندەگi پروبلەماتيكا نازاردان مۇلدە تىس قالىپ كەلەدi. ۇلتتىق قاتىناستار تاقىرىبىنا ەڭبەك جازۋ قاشان بولسا دا قاۋiپتi, ول تاۋەكەلگە بەل بايلاپ قانا بارۋعا بولاتىن iس سانالىپ كەلدi. مۇنىڭ ءوزi, شىن مانiندە العاندا, جوعارى جاقتان ءۇن-ءتۇنسiز قولداۋ تاۋىپ وتىردى. سونىڭ سالدارىنان دا ۇلت ماسەلەسi, ۇلتارالىق قاتىناستار زەرتتەلمەي, تانىلماي قالا بەردi. بۇل سالادا ناقتى الەۋمەتتiك زەرتتەۋلەر جۇرگiزiلگەن ەمەس. وسىندا سوكپ ورتالىق كوميتەتi ساياسي بيۋروسىنىڭ مۇشەسi م.س.سولومەنتسەۆ جولداستىڭ قاتىسىپ وتىرعانىن پايدالانىپ, مەنiڭ ويىمشا, ۇلت ماسەلەسi جونiندە جالپى وداقتىق ەڭبەكتەردە ەلەۋلi كەمشiلiكتەر كەزدەسەتiنiن ايتقىم كەلەدi. ونىڭ كەيبiرەۋلەرi مىناداي: ا) بiزدە ۇلت ماسەلەسi جوق, ونىڭ كەيبiر پروبلەمالارى مەن كورiنiستەرi عانا بار-مىس; ءا) ۇلتتاردىڭ بiر-بiرiمەن جاقىن­داسۋى ەتنوستاردىڭ اراسىنداعى ايىر­ما­شىلىقتاردىڭ جويىلۋى رەتiندە عانا قاراس­تىرىلدى. ال ونداي جاقىنداسۋ بiزدە iس جۇزiندە بار. ول ەڭ بiرiنشi كەزەكتە ۇلتتاردىڭ يدەيالىق نەگiزدە جاقىنداسا ءتۇسۋi, يدەيالىق بiرلiگi تۇرiندە كورiنەدi; ب) ۇلت رەسپۋبليكالارىنداعى ۇلت ماسەلەسi جوققا ءتان سانالادى, ول بiرتە-بiرتە جو­يىلىپ, ۇلتتىق مەملەكەتتiلiكتiڭ وتى ءوشiپ, شوعى ءسونiپ بارا جاتىر-مىس. وندا ۇلتتىق بەلگiلەر قالماۋعا اينالىپتى-مىس دەگەن سياقتى باسقا دا تۇرپايى, تەرiس پايىمداۋلار بار. مۇنىڭ ءبارi ۇلت قاتىناستارى تۇرعىسىنان الىپ قارا­عاندا, ۇلتتىق نيگيليزمگە دۋشار ەتەدi, سولاي ەتiپ تە وتىر. ال ناقتى قا­لىپ­تا­سىپ وتىرعان ۇلت قاتىناستارى تۇر­­عى­سىنان الىپ قاراساق, مۇنداي تە­زيس­تەر­دi قا­بىلداۋعا ءالi ەرتە ءارi قاتە ەكەنi ايت­پا­ساق تا تۇسiنiكتi.

17-18 جەلتوقسانداعى وقيعالارعا كi­نا­لi ادامدار تيiستi جازاسىن الدى. بۇل iسپەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اينا­لى­سۋدا. مەن زاڭگەر رەتiندە مىنانى ايت­قىم كەلەدi: وسى ورگانداردى وزدەرiنiڭ تابيعاتىنا ءتان باس سالىپ ايىپتاي بەرۋگە بەيiم ارەكەتتەرiنەن تارتىناتىنداي ەتiپ ساق­تاندىرۋ كەرەك. جاپپاي قۋعىن-سۇر­گiن­دi باستاپ, ونى ەرەكشە قۇش­تار­لىق­پەن جۇر­گiزiپ وتىرعان تاپ سولار...».

«بiزدiڭ بۇگiنگi كونفەرەنتسيامىزعا قا­زاقستان كومپارتياسى ورتالىق كومي­تە­تiنiڭ بiرiنشi حاتشىسى گ.ۆ.كولبين باس­تا­عان بيۋرو مۇشەلەرiنiڭ تولىق قۇرامىندا قاتىسىپ وتىرعانىن جانە كەيبiر رەسمي ەمەس دەرەكتەرگە قاراعاندا, گ.ۆ.كولبين جولداستىڭ قورىتىندى ءسوز سويلەيتiنiن پايدالانىپ, مەن ءوزiمنiڭ بۇگiنگi تاڭدا تەوريالىق, ەڭ باستىسى, پراكتيكالىق ماڭىزى بار كەيبiر ماسەلەلەردi قالاي تۇ­سiنەتiنiمدi بايانداپ بەرۋiمە رۇقسات ەتiل­ۋiن جانە سول ماسەلەلەر بويىنشا گەننادي ۆاسيلەۆيچتiڭ نەعۇرلىم تەرەڭiرەك تۇسiنiك بەرۋiن وتiنگەن بولار ەدiم. وسىندا ءسوز سويلەۋگە تيiستiلەردiڭ تiزiمiندە بولماعانمەن, ءسوز سويلەۋ نيەتiم بۇگiنگi باياندامانى جانە العاشقى سوي­لەن­گەن جارىسسوزدەردi تىڭداعاننان كەيiن عانا پايدا بولعانىن ەسكەرە وتىرىپ, مەنiڭ ءسوزiم بالەندەي رەت-رەتiمەن ايتىلىپ جاتپاسا, بۇل ءۇشiن ازىن-اۋلاق جە­ڭiل­دiك بەرiپ, كەشiرiم جاساۋلارىڭىزدى وتi­نەمiن.

الماتى قالاسىنداعى مەكتەپ جاسىنا دەيiنگi بالالار مەكەمەلەرi تۋرالى ماسەلە, ونى شەشۋ جانە وعان قاي تۇر­عى­دان كەلۋ تاسiلدەرi مەنiڭ ويىمشا, قالا اۋماعىنىڭ شەڭبەرiنەن اسىپ كەتەتiن جانە بەلگiلi بiر مولشەردە نەعۇرلىم كەڭ كولەمدە ماڭىز الاتىن سياقتى بولىپ كورiنەدi. ماسەلە مىنادا. نە بولسا دا تۋراسىن ايتۋ كەرەك: كەيبiر باسشىلاردا ۇلتتىق بالالار باقشاسىنا دەگەن مۇلدە تەرiس كوزقاراس قالىپتاسقان. ونى كەيبiر جولداستاردىڭ ينتەرناتسيونالدىق تاربيە مۇددەسi تۇرعىسىنان تۇسiندiرمەك بولعانىنا, ءسويتiپ وزدەرiن-وزدەرi اقتاپ الۋعا تىرىسىپ باعۋىنا جول بەرۋگە بول­مايدى. مىسالى, 1987 جىلدىڭ باس كە­زiندە الماتى قالاسىندا 372 مەكتەپ جاسىنا دەيiنگi بالالار مەكەمەسi بولعان ەدi. سونىڭ نەبارى التاۋىندا عانا قازاق تiلiندە بالالار تاربيەلەندi. كوپتەگەن اتا-انا استانامىزدا قازاق بالالارىنا ارناپ قوسىمشا بالاباقشالار اشۋ­دى سۇراپ, بiرنەشە جىلدان بەرi تالاي مەكەمەنiڭ تابالدىرىعىن توزدى­رۋم­ەن كەلەدi. ويتكەنi, مۇنىڭ ءوزiن قا­­زiر­­گi جاعدايدا بالالاردىڭ ەرتە جا­سى­­­­نان باستاپ قوس تiلدi مەڭگەرۋiنiڭ نە­عۇ­ر­­لىم تيiمدi جولى دەپ ەسەپتەيدi. ال ال­ماتىنىڭ تاپ قازiرگi ەرەكشە قالىپ­تاس­­قان دەموگرافيالىق جانە باسقا دا جاع­دايلارىندا ۇلتى قازاق ءجاسوسپiرiم ۇرپاقتىڭ (جاسى 1-دەن 15 جاسقا دەيiنگiسi) 80 پايىزدان استامى دەرلiك ءوز انا تiلiندە ەركiن سويلەي المايدى (بۇل رەسمي دەرەك كوزدەرiنەن ەمەس, قازiرگi قالىپتاسىپ وتىرعان ناقتى جاعدايدان الىنعان تسيفر­لار). ەڭ ماسقارا نارسە – قالاداعى الگi قىرۋار كوپ اتا-انالاردىڭ ءوتiنiشi بو­يىنشا ءار جىلى بiر نەمەسە ەكi ۇلتتىق بالالار باقشاسىنىڭ اشىلۋىنا باسشىلار تاراپىنان كۇنi بۇگiنگە دەيiن تولىپ جاتقان نەگiزسiز توسقاۋىل-كەدەرگiلەر قويى­لۋ­مەن كەلەدi.

­وسى جەردە بۇل ماسەلەنiڭ و باستا قويىلۋ تاريحىنا قايتا ورالۋ قاجەت. الماتىدا اتا-انالاردىڭ قازاق بالالار باقشالارىن اشۋ تۋرالى تاباندارىنان توزىپ, تالاي مەكەمەنiڭ ەسiگiن اشقان العاشقى «ازاپتى ساپارلارى» سوناۋ 60-جىلداردا باستالعان ەدi. ونداعى ماقسات – قازاق بالالارىن وزگەلەردەن ءبولiپ تاستاپ, توماعا-تۇيىق وڭاشا جاعدايدا ۇستاۋدا ەمەس, قايتا ولار وزدەرiنiڭ انا تiلiن بiلiپ وسسە ەكەن دەگەن ارمان بولاتىن. الايدا ولارعا وبلىستىق پارتيا كوميتەتiندە دە, ورتالىق كوميتەتتە دە قايتارىلعان جاۋاپ بiرەۋ-اق بولدى: «مۇنداي وتiنiشتەرiڭ قابىلدانبايدى – ويتكەنi, ءار ۇلتتىڭ بالالارى بiر-بiرiنەن ءبولiنiپ قالادى, ال بۇل ينتەرناتسيوناليزم قاعيداتتارىنا قايشى كەلەدi دەستi...».

«مiنە, سونداي جاعداي 1986 جىلى دا قايتالاندى – قالادا اشىلعان التى بالاباقشانىڭ ەكەۋi عانا قازاق بالالارىنا بەرiلدi. مۇنىڭ ءوزi ءباسپاسوز بەتiندە «بالالاردى باقشاداعى جاسىنان باستاپ ۇلتتىق وڭاشالانۋعا تاربيەلەۋ» بولىپ تابىلادى-مىس دەپ باعالاندى. مەنiڭ جەكە ءوز باسىم مۇنداي باعاعا تiپتi دە قوسىلمايمىن. وندا تۇرعان قانداي جاعىمسىز دا جەكسۇرىن نارسە بار؟ سوندا وزگە قالالاردا, وزگە رەسپۋبليكالاردا ۇلتتىق بالالار باقشالارى شىنىمەن-اق جوق بولعانى ما؟ بار عوي! ولارداعى ينتەرناتسيونالدىق تاربيە تيiمدiلiگi جاعىنان بiزدەگiدەن ارتىق بولماسا, تiپتi دە كەم ەمەس. ارالاس بالالار باقشالارىن قۇرۋ كەرەك دەۋشiلەر دە تابىلادى. بالكiم, بۇل دۇرىس تا شىعار. بiراق ولاردى ۇلتتىق بالالار باقشاسىنا قارسى قويۋ مۇلدە قيسىنسىز. ويتكەنi بۇلاي ەتۋ – جۇمسارتا ايتقاندا, ورتاق iسكە جانى اشىمايتىن فورماليست بiرەۋدiڭ ويدان شىعارا سالعان نارسەسi. بۇل جەردە اڭگiمە ءاربiر ناقتى جاعدايلار تۋرالى ەمەس, سول جاعدايلاردى باسشىلىققا الا وتىرىپ, بالالار باق­شا­سىنىڭ قانداي ءتۇرiن سالۋدى جان-جاقتى ويلاستىرىپ شەشۋ تۋرالى ەمەس, قايتا قاسارىسقان قاعيداتشىل قاعيدا تۋرالى بولىپ وتىرعانىن ەسكەرۋ كەرەك. ەلدiڭ استاناسىندا قازاق بالالارىنا ارنالعان بالالار باقشاسىن اشۋ جونiندەگi ماسەلەنiڭ ءمان-جايىن ۇعىنباي جاتىپ, ونى تابالدىرىقتان اتتاتپاي تۇرىپ, كەۋدەسiنەن كەرi يتەرiپ تاستايتىن كەيبiر رەسمي ورگانداردىڭ وسپادارسىز قىلىعىن ماڭىزدى ماسەلەگە ات ۇستiنەن ءجۇردiم-باردىم قارايتىن جاۋاپسىزدىق دەمەسكە لاج جوق. ال ولاردىڭ مۇنداي مiنەز-قۇلقى جەرگiلiكتi بايىرعى ۇلت وكiل­دەرi تاراپىنان نارازىلىق تۋدىرۋعا سەبەپ بولاتىنى بەلگiلi. سوندا بۇل iسكە قالاي بولسا سولاي قاراۋدىڭ سالدارىن قالاي اقتاپ الۋعا بولادى؟

جوعارى جانە ورتا ارناۋلى وقۋ ورىندارىنا ستۋدەنتتەر مەن وقۋشىلار قا­بىلداۋ كەزiندە ولاردىڭ ۇلتتىق قۇرا­مىن رەتكە كەلتiرiپ وتىرۋ جونiندەگi «پايىزدىق نورمالار» ورناتۋدىڭ تەرiس پراك­ت­يكاسى ناقتى سىنعا الىنعان سياقتى-اق ەدi. بiراق سولاي بولا تۇرسا دا بiرقاتار جەر­لەر مەن وبلىستاردا, كەيبiر دەرەكتەرگە قاراعاندا, «پايىزدىق نورمالاردىڭ» iس تاعدىرىن شەشەتiن جانى سiرi بەلگi رەتiندە ءالi دە قولدانىلىپ كەلە جاتقانىنا سەنبەي تۇرا المايسىڭ. مىسالى, جەرگiلiكتi باسشى ورگاندار قاراعاندى مەديتسينا ينستيتۋتىنا 1987-1988 وقۋ جىلىنا قابىلداناتىن ۇلتى قازاق ستۋدەنتتەردiڭ جالپى سانى بۇرىنعى جىلدارداعىداي 50 پايىزدىڭ ورنىنا 20 پايىزدان اسپاسىن دەپ ناقتى نۇسقاۋ بەرگەن. ال مۇنداي جاعداي تەك قاراعاندىدا عانا ورىن الىپ وتىرعان جوق. مەن مۇنداي بەلگiلەر بو­يىنشا قويىلاتىن مۇنداي «پايىزدىق نورمالاردىڭ» قانداي تۇرiنە بولسا دا قارسىمىن. ويتكەنi ول قانشالىقتى دالەل كەلتiرگەنiمەن دە دۇرىس بولا المايدى...».

جiگiتشiلiك داۋرەندi, قىز اۋىلىنا بۇرىن باراتىن داريعا-داۋرەندi وت پەن وقتىڭ ورتاسىندا وتكiزiپ, جيىرمادان ەندi اسقان جاسىندا پولك كومانديرi بولعان زيمانوۆتىڭ بۇلايشا سويلەۋi ەشكiمدi دە تاڭعالدىرماسا كەرەك. الايدا زيمانوۆقا وسى ءسوزدi ايتقىزىپ تۇرعان ارتىقشىلىعى ومiرiندە بiرەۋدiڭ الدىندا جاعىمپازدانىپ كورمەگەنiنەن بولار. بولماشى نارسەگە, قىزمەتكە, مان­ساپقا قۇل بولىپ, عازيز باسىن كiشi­رەي­تiپ, تومەن­شiكتەمەگەنiنەن دە بولار. سول جولى ۇندە­مەي قالعاندا بiر حالىقتىڭ تاريحقا كەتە­تiن ەسەسiن ەسەپتەپ كورiڭiزشi. ەر تۋعىز­عان ەل ەكەنبiز عوي بiز دەگەن.

سۇلۋ تiل, شەشەن ءسوز كiسiنi نۇرلان­دى­رىپ جiبەرەدi. اللا تاعالا زيمانوۆقا دا وسىنداي دارىن دارىتتى. ول سويلەپ بiر كەتكەندە ولەڭ جازبايتىن اقىن, جازبايتىن جازۋشى دەرسiڭ. بiردە قازاقتىڭ ۇلكەن ازاماتىنىڭ بiر تو­­يىندا ساكەڭە ءسوز بەرiلدi. اۋەلدە گۋiل­دە­سiپ وتىرعان جۇرت بiردەن تىنا قالدى. وسىنىڭ ءوزi-اق حالىقتىڭ شەكسiز قۇرمەتiنiڭ بiر كورiنiسi بولسا كەرەك. ويتكەنi حالىق ونى ابىزداي كورەدi جانە ودان ۇنەمi ۇلكەن ءسوز كۇتiپ ۇيرەنگەن. شەشەننىڭ اتى شەشەن, كەز كەلگەن تاقىرىپتا توسىلمايدى ەكەن عوي. ماحاببات تۋرالى توگىلسىن ءبىر. ول بار بولعانى ون بەس مينۋت سويلەدi. ەل ازاماتتارى, ولاردى قادiرلەۋ تۋرالى تولعاندى. سويلەگەندە اۋىز ەمەس, جۇرەك سويلەدi. سول كۇندەرi الدەكiمدەردەن قۇقاي كورiپ جۇرگەن بەلگiلi ازاماتتىڭ تاعدىرىن دا الگi توي سالتاناتىمەن ادەمi جىمداستىرىپ, «اتتان تۇسسەڭ, ارعىماققا مiن» دەدi.

بۇل اكادەميكتiڭ ءار كەزدە نىساناعا ءدوپ تيەتiن شەشەندiك ءسوزiنiڭ بiر ۇشقىنى عانا. سول ۇشقىننىڭ ءوزi وت بولىپ لاۋلاۋعا جەتiپ جاتىر ەدi.

اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆ ايت­پاق­­شى, «قۇرمەتi زور, دارەجەسi بيiك عا­لىم كۇندەلiكتi ومiردە قاراپايىم زاتتاردى مiسە تۇتىپ, عۇمىر كەشتi. بۇگiنگi كۇننiڭ تۇرعىسىنان قاراعاندا كيiم كيiسi ەسكi سانگە ساي كورiنەدi: كوستيۋم, پالتو, كەڭەس زامانىنىڭ قۇلاقشىنى. ءۇي جابدىعى – تۇستەنەتiن جانە جازۋ ۇستەلدەرiنiڭ, ورىندىقتاردىڭ دا ءسانi بۇرىنعىشا. قوس اكادەميكتiڭ جالاقىسىنا تۇرعىزىلعان, ەش ەرەكشەلiكسiز ءۇي جاپسارى شاعىن عانا جەردە ورنالاسقان.

ۇزاق ۋاقىت بويى مiنگەن كەڭەس زاما­نى­نىڭ كونەكوز «ۆولگاسىن» تاياۋدا عانا شەتەلدiك ورتاقول كولiككە ايىرباستادى. دوستارىنىڭ قوناققا, جينالىستارعا اپارىپ سالۋ جايلى لەبiزiن قابىل العانىن كور­مەپپiن».

سونشالىقتى قاراپايىم بولا تۇرا, ءار­بiر ساتiنەن اريستوكراتتىق مiنەز جيىن­تى­­عى دا كورiنiس بەرiپ جاتاتىن اكادەميك­تiڭ تەك زاڭگەر عانا ەمەس, ءومiردiڭ بار قۇبىلىستارىن وتە تەرەڭ توپشىلايتىن, ادامي قۇندىلىقتاردىڭ شىرقاۋ بيiگiنە الدەقاشان شىققان, ابىز دەڭگەيiنە كو­تە­رiلگەن كەمەڭگەر ەكەنiن قازاق قوعامى ال­دەقاشان-اق مويىنداعان. اتاقتى فرانتسۋز فيلوسوفى ديدرو: «مەن حالقىمدى باقىتتى ەتۋ ءۇشiن فيلوسوف بولدىم», دەگەن ەكەن. وسى ويدى كەڭەيتiپ ايتساق, زيمانوۆ بولسا تەك فيلوسوف, زاڭگەر ەمەس, ۇلان-عايىر بiلiمiمەن, قابiلەتiمەن, قاسيە­تi­مەن حالقىنىڭ تاعدىرى سىنعا تۇسكەن تالاي دودادان سۋ توگiلمەس جورعاداي شى­عىپ, حالقىن باقىتتى ەتكەن تۇلعا عوي. بiزدە بiر جامان ادەت بار. كەيبiرەۋلەر ۇستازدى تەك ءوز سالاسىنان عانا iزدەيدi, سونى عانا ۇستاز تۇتادى. مەنiڭشە, زيما­نوۆ­تاي تۇلعانى يسi قازاقتىڭ ءبارi ۇستاز تۇتۋ كەرەك. ويتكەنi وندا ءبارi بار, ءبارiن بiلە­دi. ويتكەنi تاعى دا تورەگەلدى اعا­مىز­عا ارقا سۇيەپ ايتساق: «اكادەميك زيمانوۆ – ساتباەۆتىڭ كوزi تiرiسiندە ۇلت ارداقتىسى رەتiندە بiر قاتارعا iلiنگەن سيرەك جانداردىڭ بiرi». ال ساتباەۆتىڭ سوزiنە انىقتامانىڭ كەرەگi جوق.

«داريانىڭ جانىنان قۇدىق قازباي­دى» دەيدi قازاق. سول دانالىق دارياسىنان ءشولiن, قۇمارىن قاندىرۋ ءۇشiن قۇدىق قازعاندار – ساكەڭنiڭ جۇزدەگەن شا­كiرتتەرi بولار.

تاياۋدا زيمانوۆتىڭ تالانتتى شاكىر­تى­نىڭ ءبىرى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, سەناتور مۇحتار قۇل-مۇحاممەد باستاعان ءبىر توپ سەناتور ۇكىمەت باسشىسىنىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. بۇل ماقالانىڭ جازىلۋىنا دا سول ساۋال سەبەپكەر بولدى. ۇكىمەتتىڭ مەرەيتويلار كۇنتىزبەسىندە كەلەسى جىلى اقپاندا 100 جاسقا تولاتىن زيمانوۆتىڭ اتى-ءجونى كوز­گە تۇسپەپتى. مۇحتار مىرزا دەپۋتاتتىق سا­ۋا­لىندا وسى ماسەلەگە نازار اۋدارتىپ, اكا­دەميك تۋرالى جان-جاقتى ايتىپ بە­رىپ­تى. «ادامي قۇندىلىقتاردىڭ اسا بيىك كورسەتكىشى» زيمانوۆتى اتاۋسىز قال­دى­رىپ, جەر باسىپ جۇرۋگە حاقىمىز جوق.

* * *

ول كەلەدi دەگەن جەرگە ەلدەن بۇرىن بارىپ وتىرۋعا, ساتباەۆتىڭ قولىن العان مۇباراك قولىن الۋعا ۇمتىلاتىنبىز.

ول كەلە جاتقاندا سول ورتاعا دانالىق قوسا كiرiپ كەلە جاتقانداي كۇي كەشەتىنبiز.

قالي سارسەنباي