“ۇرپاق اتار سەكسەن مەن جۇزدىگىمدى, تاريحتىڭ تۇكپىرىنەن ءسوز كەلگەندە!..”

ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىن تويلاۋعا دا ساناۋلى كۇندەر قالدى. بۇگىندە قاتارلارى سەلدىرەپ قالعان كوزى ءتىرى مايدانگەرلەر وسى ءبىر مەرەيلى كۇنگە امان-ەسەن جەتسەك دەپ اسىقسا, بۇگىنگى ۇرپاق وكىلدەرى – سوعىسقا قاتىسى بار ءار وتباسى, ءار مەكەمە, ۇجىم وسى ايتۋلى مەرەكەنى قالاي اتاپ ءوتىپ, قالاي قۇرمەت كورسەتسەك دەپ ءوز دايىندىعىن جاساۋدا. سونداي ءبىر ۇلكەن شارانى بولاشاق ۇستاز-انالاردى دايىنداپ وتىرعان قازاق قىزدارىنىڭ قاسيەتتى ءبىلىم شاڭىراعى – قازاق مەم­لەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى ۇيىم­داستىرىپ, كۇنگەيدەگى باس قالانىڭ باس ساحناسى – اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ءدۇيىم ەل-جۇرتتى جيناپ, ۇلى وتان سوعىسى جەڭىسىنىڭ 65 جىلدىعى مەن كەڭەس وداعى­نىڭ باتىرى, كورنەكتى قالامگەر باۋىرجان مومىش ۇلى­نىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا “ۇرپاق اتار سەكسەن مەن جۇزدىگىمدى, تاريحتىڭ تۇكپىرىنەن ءسوز كەلگەندە!..” اتتى ادەبي-سازدى كەشتى دۇركىرەتىپ وتكىزدى. مەرەكەلىك ءىس-شاراعا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ج.تۇيمەباەۆ, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى, ەلىمىزدىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى, بەلگىلى اقىن-جازۋشىلار, باتىردىڭ ۇلى, جازۋشى باقىتجان مومىش ۇلى مەن كەلىنى زەينەپ احمەتوۆا قاتىسىپ, عيبراتقا تولى تاعىلىمى مول كەشتىڭ كۋاسى بولىپ قايتتى. تاۋ تۇلعالى دارا باتىرىمىزعا ارنالعان كەشتىڭ بەتاشارىن قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى, ۋنيۆەر­سيتەت رەكتورى ءشامشا بەركىمباەۆا ايتىپ, باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ كوزى تىرىسىندە ارتىنداعى ۇرپاعىنا امانات ەتىپ كەتكەن وسى ءبىر اۋىز سوزىنە ادالدىق تانىتقان قارا ورمان قازاعى باتىردىڭ ءجۇز جىلدىق مەرەيتويىن استا-توك ىقىلاسپەن, ەرەكشە قۇرمەتپەن تويلاپ جاتقانىن جەتكىزدى. – شۇكىرشىلىك, حالقىمىزدىڭ باتىر­لارى دا از ەمەس, جازۋشىلارى دا بارشىلىق. الايدا, باۋىرجان سىندى قۇدىرەتتى تۇلعاعا, ۇلى ەسىمگە حالىقتىڭ شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ سىرى, قۇپياسى نەدە؟ – دەي كەلە ءشامشا كوپبايقىزى ونىڭ سىرىن دا اشىپ بەردى. ول – ء“وز ۇلتىن سىيلاماۋ, ونى ماقتانىش ەتپەۋ – ساتقىندىق” دەپ, ۇلتىن ولەرمەن­دىكپەن سۇيگەندىگىندە, ءولىم مەن ءومىر بەتپە-بەت كەلگەندە, ەلىنە قورعان بولعاندىعىندا, “ادامزاتقا ءومىر­دەن ار قىمبات, ولىمنەن ۇيات كۇشتى” دەپ, پانيلىك ساپارعا ارى دا, جانى دا تازا اتتانعانىندا, قىزىل يم­پە­ريا­نىڭ ىزعارىنان تايسالماي, سۇرا­­پىل سوعىس جىلدارىندا دا انا ءتىلىمىزدىڭ مۇشكىل ءحالىن بايانداپ, ورتالىق كوميتەتكە جانايقاي حات جولداعان ەرلىگىندە, وزىنە زيانى ءتيىپ جاتسا دا, شىندىقتى شىرىل­داتىپ ايتا الاتىن تۋراشىلدىعىندا. – ەندەشە باۋىرجان مومىش­ ۇلى – ەڭ باستىسى قازاق دەگەن حالىقتىڭ بار قۇندى­لىق­تارىنىڭ ىزدەۋشىسى, ساقتاۋ­شىسى, جاناشىرى, ياعني تۋعان حالقىنىڭ جادىندا بۇكىل قازاق بولمىسىنىڭ شىراق­شى­سى رەتىندە قالادى. ۇلى تۇلعا حالقىنىڭ اسقاق رۋحىنا اينالعان, ۇلتتىق نامىسىمىزدىڭ تولقۇجاتى ىسپەتتى. سوندىقتان “ەسىمى ەل جۇرە­گىندە ساقتالعان ەر عانا باقىتتى” دەپ ءوزى ايتقانداي, ول كوزدەن كەتسە دە, ءار قازاقتىڭ كوڭىلىنىڭ تورىندە تۇر. باتىردىڭ 80 جىلدىعى قارساڭىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن باۋىرجان مومىش­ ۇلى­نا سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. ناگرادا تاپسىراردا ەلباسىنىڭ “باۋكەڭ جۇلدىزدى بولعان كۇن – قازاقتىڭ جۇلدىزى جانعان كۇن” دەگەنى, بۇكىل جۇرتشى­لىق سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ سالتاناتى بولدى, – دەدى ول. ودان كەيىن ءسوز العان ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى جانسەيىت تۇيمەباەۆ ءوتىپ وتىرعان جيىن ءبىزدىڭ حالقىمىز, جاستارىمىز ءۇشىن ونەگە تۇتاتىن پارتيوتتىق, ۇلتتىق نەگىزدەگى تاربيەلىك ۇلكەن ءمانى بار شارا, ەلەۋلى وقيعا ەكەنىنە ەكپىن تۇسىرە ايتتى. – بيىلعى جىلى جەڭىس كۇنىنىڭ ورنى بولەك. وعان 65 جىل تولىپ, بۇكىل تمد اياسىندا كەڭ كولەمدە اتاپ وتىلمەك. مىنە, وسى داتا اينالىپ كەلگەن سايىن ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى ەلەۋلى تۇلعالار, ارداگەر اعالار مەن اپالارىمىز, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قاھارمان باتىرلارى ويعا ورالادى. سولاردىڭ ىشىندە شوقتىعى بيىگى ءارى بىرەگەيى – جىل وتكەن سايىن ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ كيەسىندەي, باتىلدىق پەن باتىرلىقتىڭ يەسىندەي, اسىلدىق پەن جاسىندىقتىڭ ۇلگىسىندەي اتى اڭىزعا اينالىپ جاتقان ءباھادۇر باتىر باۋكەڭنىڭ الىپ تۇلعاسى. باۋكەڭ ادامگەرشىلىكتىڭ, ازاماتتىق­تىڭ, پاتريوتتىقتىڭ سيمۆولى, كوركەم بەينەسى, – دەدى ەلىمىزدىڭ باس ۇستازى. باۋكەڭ جايلى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى نۇرلان ورازالين تەرەڭنەن, جۇرەكتەن تەبىرەنە بايانداي كەلە, باتىردىڭ كوزىن كورگەن, ونىڭ وتكىر جانارىنان ءسۇرىنىپ, قولى دىرىلدەپ سالەمىن العان كەشەگى بوزوكپە جىگىتتەردىڭ قاتارىنان ەكەندىگىن, باتىر تۇلعامەن الماتى جۇرتشى­لى­عى قىزدار پەداگوگيكا ۋنيۆەرسي­تەتىنىڭ اق جۇرەگىنەن, ادال كوڭىلى­نەن ۇيىمداستىرعان كەشىندە قايتادان تابىسىپ وتىرعانىن, ءجۇز جىلدىقتىڭ ۇلى جيىندارى ءالى بولا جاتار, ءالى ەلدىكتىڭ, قازاقتىڭ نامىسىن قايرايتىن, جىگەرىنە قانات بىتىرەتىن تالاي-تالاي جيىن­دار وتكەنىمەن, مىنا باسقوسۋدىڭ ءجونى بولەك ەكەنىنە, ونى ۇيىمداس­تىرىپ وتىرعان وقۋ ورنىنىڭ باسشىسىنا, ۇجىمعا, ات ارىتىپ جيىنعا استانادان ارنايى كەلىپ وتىرعان مينيستر مىرزاعا راحمەتىن ءبىلدىردى. – ەسىمىزدە, باۋكەڭ دۇنيەدەن وتكەندە سىبىرلەپ جاڭبىر جاۋدى. ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى تەاترعا قوشتاسۋعا كەلگەن حالىق تا, تابيعات تا جىلاپ تۇردى. ءبىز كەڭسايدىڭ باسىنا بارعاندا جاۋىن باسىلدى. قارالى جيىندا باۋىرجان فەنو­مەنى تۋرالى تولاسسىز تەڭەۋلەر ايتى­لىپ جاتتى, بىراق, سول كەزدە ءبارىمىزدىڭ جانىمىزدا قالىپ قوي­عان ءبىر ءسوز بار ەدى. سوندا قازاق­تىڭ تالانتتى قالامگەرىنىڭ ءبىرى تاحاۋي احتانوۆ: “...ستاندارتتى زامانداعى ستاندارتسىز تۇلعا ءوتتى ومىردەن” دەگەن ەدى. كەيىن وسى ءسوزدى شەرحان اعامىز قازاقىلاندىردى. ءسويتىپ, “نوقتاعا باسى سىيماعان” دەگەن پەسا جازدى, – دەدى اقىن. بۇگىندە ءباھادۇر باتىردىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي جاسا­لىپ جاتقان سىي-سياپاتتىڭ قوماق­تى­سى كورنەكتى عالىم, باۋىرجان­تانۋشى مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ باستاعان ءبىر قاۋىم قالامگەر شىعارعان باۋكەڭ­نىڭ 30 تومدىق تاڭدامالى شىعار­مالار جيناعى بولماق. كەشتە ءسوز العان مەكەمتاس اعامىز باۋكەڭ­نىڭ اقجال تولقىن ومىرىندە قيانات­تى دا, قيىندىقتى دا كوپ كورگەن بىرەگەي قازاق ەكەن­دىگىن, ونىڭ قولى­مەن جازىلعان مۇراسى حالىق­تىڭ قولىنا تۇگەل تيمەي وتىرعانىن, قازىر دايىندال­عان 30 تومدىق شىعارما­لارىنىڭ تولىق جيناعى دەپ ايتقان­مەن, بىراق ول تولىق ەمەستىگىن, اكادەميا­لىق دەڭگەيگە ءالى دە كوتەرىلە الماعانىن العا تارتتى. – باۋكەڭنىڭ ماسكەۋدەگى مۇرا­عاتى قولىمىزعا تيمەدى, تيگىزبەدى. كۋباداعى دۇنيەلەر دە جاتىر. ول كىسىنىڭ ارالاسقان ادەبي ورتاسى وتە كەڭ. سىبىردەن باستاپ ماسكەۋ, پەتەر­بور, تاعى باسقا تمد ەلدەرىن­دەگى ەڭ ماڭداي الدى زيالىلارىمەن ارالاستى, سولارمەن جازىسقان حاتتارى, سۋرەتتەرى, داۋىسى بار, ولاردىڭ بارىنە ۇلگەرە المادىق. ال ەڭ قيىن مۇراسى – اسكەري مۇراسى. ول تۇتاس تۇر. باتىر جايلى جازىلعان ەڭبەكتەر قانشاما. باۋكەڭدى تولىق كورسەتۋ ءۇشىن بۇكىل دۇنيە جۇزىنە جايىلعان دەرەكتەردىڭ ءبارىن جيناۋىمىز كەرەك. مەنىڭشە, باۋكەڭ وزىنشە جاتقان ءىلىم, تەرەڭ مۇحيت. سونىڭ ءبارىن جيناقتار بول­ساق, 100 تومدىعى قينالماي شىعا­دى. سوندا عانا ونى بارلىق قىرى­نان تانيتىن بولامىز. مىنە, بۇل كەلە جاتقان ۇرپاقتىڭ الدىن­داعى پارىز, – دەدى عالىم. ارينە, كەش بارىسىندا باتىر­دىڭ ايبىندى, گۇرىلدەگەن داۋىسىن, قاتۋلى قاباعىن ساعىنعان قاۋىم ب.مومىش ۇلى تۋرالى تۇسىرىلگەن دەرەكتى ءفيلمدى كورىپ, ءۇنتاسپا­داعى ءۇنىن ەستىپ, وزىمەن قاۋىشقان­داي بولدى. سونىمەن قاتار باتىر­دىڭ ولەڭدەرىنەن كومپوزيتسيا قۇرىلىپ, سوعىس جىلدارىنداعى اسكەري اندەر, حورەوگرافيالىق قويىلىمدار ورىندالىپ, ءاليا مەن مانشۇك بەينەلەرى سومدالدى. كەشتى جۇرگىزگەن تالانتتى جاس اكتەرلەر ايگۇل يمانباەۆا مەن ەرلان ءبىلال “ۇشقان ۇيا”, “اقيقات پەن اڭىز” كىتاپتارىنان, زەينەپ اح­مەتوۆانىڭ “شۋاقتى كۇندەرى­نەن”, 1 كۋرس ستۋدەنتتەرى د.تاي­جەنوۆا, م.قايت­باەۆالار باقىتجان مو­مىش­ ۇلى­نىڭ “ۆو يميا وتتسا” كىتابىنان ۇزىندىلەر وقىدى. ساحنا اجارىن اشىپ, جينالعان قاۋىمدى جەلپىن­دىر­گەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ حالىق اسپاپ­تار وركەسترىنىڭ ورىنداۋىن­داعى س.مۇحامەدجانوۆتىڭ “شات­تىق وتانى”, قۇرمانعازىنىڭ “سارى­ارقا­سى”, اقىن گ.قۇرمان­باي­دىڭ سوزىنە ءان جازىپ, ورىنداعان, اتال­مىش وقۋ ورنىنىڭ تۇلەگى, دارىندى ءانشى, قر مادەنيەت قاي­راتكەرى, ءانشى-سازگەر گۇلنۇر ءومىر­باەۆانىڭ جۇرەككە جەتكەن “نۇر ديدارلى ءنۇريلاسى” بارشا انالارعا دەگەن قۇرمەت بولسا, قاي­راتقا قايرات, جىگەرگە جىگەر قوسا­تىن­داي باتىر اعاسىنا ارناعان “باتىر باۋىر­جان” ءانى دە ءساتتى شىققان دۇنيە دەر ەدىك. مۋزىكا­لىق ءبىلىم جانە مادەنيەت فاكۋل­تەتىنىڭ ستۋدەنت­تەرىنەن قۇرالعان حوردىڭ ورىن­داۋىن­داعى “كوگەر­شىن­دەر”, “ەح, دوروگي”, “دەن پوبەدى” اندەرى دە سوناۋ الىس جىل­داردى جاقىندات­قانداي. وسى­لايشا, ەكى جارىم ساعات­قا سوزىلعان كەشتىڭ ءبىر دەم­مەن قالاي وتكەنىن بايقاماي قالىپپىز. سىرتقا نەمەرەسىن جەتەكتەپ شىققان, باتىردىڭ ۇرپا­عى, ءوزى بولماسا دا كوزى – باقىتجان اعامىز بەن زەينەپ جەڭگەيگە اسەرلەرىمەن ءبولىسۋدى وتىندىك. – كەش ويلى, تەرەڭ ماعىنادا, كەرەمەت ءوتتى. قىزدارىمىزعا ۇلكەن راحمەت. بۇل الماتىداعى ءتورتىنشى كەش, – دەدى باقىتجان اعامىز. – بۇعان دەيىن قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى, جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسى, №9 قالالىق ليتسەيى وتكىزدى, ارقايسىسى ۇلكەن اسەر قالدىردى. جاڭا مەكەم­تاس اعا ايتتى عوي, اكەمىزدىڭ تۇلعاسى سارقىلمايتىن مۇحيت دەپ. سونىڭ شەت جاعاسىنان تامشىلا­تىپ تانۋعا, تۇسىنۋگە تىرىسۋدامىز. ول كىسىنى تولىق بىلەمىز دەي الماي­مىز, ول مۇمكىن دە ەمەس. بىراق, كۇندە ءبىر جاڭالىق ەستيمىز. وعان كومەك­تەسەتىن حالىق بار, عالىمدار, جاستار بار, سولارعا راحمەت ايتقىم كەلەدى. ءيا, قاشاندا ەرلىك ۇمىتىل­ماي­دى, ەرلىك ولمەيدى. وسى كەش سونىڭ ءبىر پاراسىنداي... گۇلزەينەپ سادىرقىزى.