تىل ارداگەرلەرى تاسادا قالا بەرە مە؟

1941 جىلدىڭ 22 ماۋسىمى كۇنى فاشيستىك گەرمانيا كسرو-عا باسىپ كىرگەن كەزدە ولاردىڭ الدى 14-15 جاس­تا بولسا, سوعىس اياق­تال­عاندا 18 جاسقا كەلىپتى. مىنە, وسى سۇم سوعىس بالالىق شاعىن ۇر­لاپ, ەرتە ەسەيىپ, ەڭبەككە ەرتە ارالاسقان بۋىن بۇگىنگى كۇنى «تىل ارداگەرى» دەگەن مارتەبەگە وتە لايىقتى ەكەنى دالەلدەۋدى قاجەت ەت­پەيدى. قازىرگى كەزدە سوعىسقا قاتى­سۋشىلارمەن قاتار, ولاردىڭ ءىزىن باسا وكشەلەس دۇنيەگە كەلگەن تىل ارداگەرلەرىنىڭ دە قاتارى كۇن سايىن سەلدىرەپ, ازايىپ بارادى. ولارعا تىل­داعى يىقتارى قايى­سىپ, بەل­دەرى مايىسىپ جاساعان اۋىر جۇمىستارى ءۇشىن وردەن-مەدالدار بەرىلمەگەن. ءتىپتى, ونى الامىن دەۋ ءۇش ۇيىق­تاسا تۇس­تەرىنە كىرمەگەنى انىق. راس, ول جىلدارى تىلدا ەڭبەك ەتكەن ەرەسەكتەردىڭ اراسىندا كسرو-نىڭ ماراپاتتارىنا يە بولعاندار دا بار ەدى. ايتسە دە بيىلعى 2020 جىلدىڭ 6 مامىرى كۇنى «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەنگەن كەزدە ولاردىڭ ومىردەن ءوتىپ كەتكەنىنە ءبىراز جىل بولعان-دى. سوندىقتان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ازىرلەگەن و باس­تاعى زاڭ  جوباسىنىڭ بابىندا: «تىل­داعى ەڭبەگى ءۇشىن كسرو-نىڭ ور­دەن-مەدال­دارىمەن مارا­پات­تالعان ەڭ­بەك ارداگەرىنىڭ ساناتىنا جا­تادى» دەپ كورسەتۋدىڭ دە ەش­قانداي قيسىنى جوق ەدى. ەڭ بولماعاندا وسى باپتاعى ەڭ­بەك دەگەن ءسوزدى تىل دەگەن اتاۋمەن الماستىرعاندا شىندىققا ءبىرتابان جاقىندار ەدى.

زاڭ بويىنشا 1941 جىلدىڭ 22 ماۋسىمى مەن 1945 جىلدىڭ 9 مامىرىنا دەيىن التى اي جۇ­مىس ىستەگەندەر دە ەڭبەك اردا­گەرىنىڭ ساناتىنا ەنگىزىلگەن. بۇل دا ەڭبەك دەپ ەمەس, تىل دەپ جازى­لۋى قاجەت ەدى دەيدى ءبىر توپ باتىسقازاقستاندىق تىل ار­دا­گەرى. الدىمىز 94-كە, سوڭى­مىز 85-كە كەلگەن 4 جىل­عا سوزىلعان سوعىس كە­زىندە 6 اي ەمەس, وسىنشاما ۋا­قىت بويى تىلدا جۇمىس ىس­تە­سەك تە, جالپىلاما ەڭبەك ار­دا­گەرلەرىنىڭ قاتارىندا كەتە بەرىپ­پىز.

تۇتاستاي العاندا, تىل ار­دا­­گەرلەرى «ەڭبەك ارداگەرى» دە­لىنگەن تىركەستىڭ تاساسىندا قالا بەرىپتى. سونداي-اق اتال­عان زاڭدا تىل اردا­گەرى دەگەن ءبىراۋىز ءسوزدىڭ اتال­ما­عانى قالاي؟ ماسەلەن, بيىلعى 2020 جىلى 63 جاسقا تولىپ, زەينەتكە شىققاندار دا ەڭ­بەك ارداگەرى دەپ سانالادى. ولار­دىڭ اكەسىندەي, ءتىپتى بۇدان دا ۇلكەن بىزدەر دە تىل ەمەس, بار بولعانى ەڭبەك ار­داگەرى ەكەنبىز. ۇلكەندى-كىشىلى ارداگەرلەردىڭ ءبارىن بۇ­لايشا ءبىر ساناتقا كىر­گىزۋ ادىلەتتىلىككە جاتپايدى دەي­دى جاستارى توقساننىڭ  و جاق, بۇل جاعىنداعى ەسىمدەرى ەلگە ەلەۋلى جايسان اقباەۆ, سايىن ايت­قاليەۆ, اسقار اتاەۆ, ادىل­عازى نۇرعاليەۆ جانە عازيز حايمۋل­دين سىندى اقجايىقتىڭ ارداقتى اقساقالدارى.

بۇل تۇرعىدا ولار الداعى ۋا­قىتتا «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭعا ءتيىستى وزگەرتۋلەر مەن تولىق­تى­رۋلار ەنگىزىلىپ, وعان: «1941-1945 جىلدارى ەڭبەك ەتكەن تىل اردا­گەر­لەرى» دەگەن ارنايى سانات ەنگى­زىلۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. ءارى ونى بۇكىل ەلىمىزدەگى 100 مىڭعا جۋىق تىل ارداگەرىنىڭ ورتاق تىلەگى دەپ سانايدى. ءسوز جوق, ءدال سولاي ەكەنىنە دە شەك كەلتىرۋ قيىن. ءسويتىپ ولار ءوز ۇسىنىس-تىلەك­تەرىن رەسپۋبليكانىڭ ەڭ­بەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قور­عاۋ ءمينيسترى ءبىرجان نۇرىمبە­توۆتىڭ اتىنا جولداعان ەكەن. 2020 جىلعى 15 مامىرداعى №21-10/ۆق-جت-ا-1658//ۆق-جت-­ا-9062,1 ساندى جاۋاپ حاتىنا كوڭىل­دەرى تولماعانىن اشىق جەتكىزدى. ءارى ونىڭ ما­تىنىمەن ءبىزدى تانىستىرا كەتۋ­دى دە ءجون كو­رىپتى. بۇل تۇرعىدا ايتارىمىز مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەتتىك ور­­گان باس­شىلا­رىنىڭ حات يە­لەرى­­نە قايتارعان جاۋاپتارى مەي­لىنشە ىقشام, تۇجىرىمدى, قارا­پايىم, ەتەك-جەڭى جيناقى, ەڭ باستى­سى ونىمەن تانىساتىن جە­كە تۇل­عالارعا تۇسىنىكتى بو­لۋىن اتاپ كورسەتكەنى بەل­گىلى. ايت­سە دە مينيستر ب.ب.نۇرىم­بە­توۆ­تىڭ تىل ارداگەرلەرىنە قاي­تارعان جاۋاپ-حاتىندا بۇل تالاپتار بەلدەن باسىلعانى بىردەن باي­قالادى. ءتىپتى سۇ­راۋ سالىنعان ما­سەلەگە ءۇش قاي­ناسا سورپاسى قوسىل­مايتىن بازا­لىق زەينەتاقى مول­شەرىن قاي­تا ەسەپتەۋ مەن يندەكستەۋ جونىندەگى ۇزىن-شۇبار بايان­داۋ­لاردىڭ ەگجەي-تەگجەيلى تاپ­تىشتەلگەنى دە كوڭىلگە قون­باي­دى.

ءسويتىپ ول التى بەتكە دەيىن سوزىلعان سالا-قۇلاش جاۋابىن: «جوعارىدا باياندالعاننىڭ نە­گىزىندە جاڭادان قابىلدانعان زاڭ­دا تىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ بار­لىق الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرىن ساق­تاي وتىرىپ, دەربەس سانات­ بەل­­گىلەنگەنىن حابارلاي­مىز» دەپ تۇجىرىمداپتى. بۇل تۇر­عىدا ءمينيستردىڭ بۇل جاۋا­­بى شىندىققا سايكەس كەل­مەيتىنى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيدى. ويت­­كەنى «ارداگەرلەر تۋرالى»­ زاڭدا ناقتى تۇردە اتاپ كور­سە­تىلگەن الەۋ­مەتتىك تۇر­عى­دان قورعالاتىن 5 ساناتتا «تىل ارداگەرى» نەمەسە ب.نۇ­رىم­­بەتوۆ اتاپ كورسەت­كەن­دەي, «تىل­ ەڭبەككەرى» دەگەن ءبىر­اۋىز­ ءسوز جوق ەكەن. سوندا قا­لاي­ بولعانى؟ ياعني جوعارىدا ايتىل­­­­عانداي تىل ارداگەرى دەگەن قاۋىم ەڭبەك ارداگەرى دەگەن سانات­تىڭ تاساسىندا قالىپ قويىپ­تى.

سوعان قاراعاندا بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ, 4 جىل بويى تىلداعى قيىندىق پەن اۋىر ەڭبەكتىڭ ازابىن تارت­قان سول كەزدەگى 6 مەن 17 جاس ارالىعىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە تىل اردا­گەرلەرى نەمەسە بۇدان كەيىنگى كەزەكتەگى «سوعىس بالالارى» دەگەن مارتەبەلەردى بەلگىلەۋ الداعى كۇندەردىڭ ەنشىسىنە قالىپ وتىرعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس سەكىلدى. بۇگىندە بۇ­لاردىڭ الدى 94-95 جاسقا جا­قىنداپ قالعانىن ەسكەرسەك, بۇل ماسەلەدە ارقانى كەڭگە سالا بەرۋدىڭ دە ءجونى جوق ەكەنى انىق.

بۇل باعىتتا باستى جاۋاپ­كەر­شىلىكتى «ارداگەرلەر تۋرا­لى» زاڭ جوباسىن دايىنداعان ەڭ­بەك جانە حالىقتى الەۋ­مەتتىك قور­عاۋ مينيسترلىگى, بۇ­عان قوسا ءماجى­لىس پەن سەنات دەپۋتاتتارى ارقا­لايتىنى حاق. جوعارىدا اتى-جوندەرى اتال­عان تىل ارداگەر­لەرىنىڭ ايتۋىنشا, ولار زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ كەزىندە ءوز ۇسىنىس-تىلەك­تەرىن جوعارعى جاققا جول­­داپتى. ايتسە دە ونىڭ دەنى زاڭدا كورىنىس تاپپاي قالعان.

ءتۇيىپ ايتقاندا,  «ارداگەر­لەر تۋرالى» زاڭ قابىلدانعان بيىلعى 2020 جىلدىڭ 6 مامىرى ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالاسى ءۇشىن وتە اۋىر كەزەڭ بولعانى, بۇل كەزدە ەكونوميكالىق ءوسىم دەڭگەيى تومەندەپ كەتكەنى دە اتاپ وتۋگە تۇرارلىق فاكتور بولسا كەرەك. دەگەنمەن قو­عام­دىق ءومىر ءبىر ورنىندا تۇر­مايتىنى, ۇدايى وزگەرىس دامۋ ۇستىندە بولاتىنى – تابيعي جايت. وسى كەزدە تىل اردا­گەرلەرىنىڭ تالاپ-تىلەكتەرى دە ەس­كەرۋسىز قالمايتىنىنا سەنىم مول دەمەكپىز.

ورال