سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
اسەل ءوزىن تابيعاتقا جانە بەلسەندى ءومىر سالتىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك اتموسفەراسىندا وسكەن تاجىريبەلى تاۋ ءتۋريسى دەپ اتايدى. ونىڭ اتاسى كوپ جىل بويى ىلە-الاتاۋىنا كەلگەن تۋريستەرگە جولباسشى بولىپتى, اكەسى – ساياحات پەن دجيپينگتىڭ اۋەسقويى, ال اناسى – الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسى بويىنشا كاسىبي گيد. اسەلدىڭ پايىمداۋىنشا, ۇلتتىق پاركتىڭ اۋماعىندا تابيعات تا, ادامنىڭ ءوزى دە قاۋىپسىز بولۋى كەرەك, سوندىقتان دا پىكىرلەس ادامدارمەن بىرگە «تامىر» مەكتەبىن («كورەن») قۇردى. بۇل رەتتە باستى نيەت – تيان-شان شىرشاسىنداي «تامىرىن» تەرەڭگە جايىپ, ىلە-الاتاۋ ۇلتتىق پاركىنە كەلەتىن بارلىق اۋەسقويلاردى ءوز تاۋ جۇيەسىمەن قامتۋ, تۋعان جەرىنە قامقورلىق جاساۋعا بەي-جاي قارامايتىنداردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ.
ايۋساي شاتقالىندا ۇلتتىق پاركتەگى «تۋرانگا» ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋ جوباسىنىڭ اۆتورلارىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتقان ەرىكتىلەر وزدەرىنىڭ شاعىن بازالىق لاگەرلەرىن ورنالاستىردى. ولار وسى شاتقالعا كەلگەن ادامدارعا تەگىن نۇسقاۋ بەرەدى, كەلۋشىلەر وزدەرىنە قاۋىپسىز, جايلى بولۋ جانە تابيعاتقا زيان تيگىزبەۋ ءۇشىن تاۋلاردا ءوزىن-ءوزى قالاي ۇستاۋ كەرەكتىگىن بىلە الادى. الايدا بۇل تەك ءبىرىنشى كەزەڭ, ويتكەنى «تامىر» كومانداسىنىڭ جوسپارلارى وتە كوپ.
– ءبىز ادامدارعا تابيعاتتا قاۋىپسىز جۇرۋگە بايلانىستى تەوريالىق جانە پراكتيكالىق ءبىلىم بەرەمىز. ءبىلىم بەرەتىن دارىستەر ارقىلى باعدارلامانىڭ ءاربىر قاتىسۋشىسى ەكولوگيالىق ويلاۋى, ولاردىڭ تابيعاتقا قاتىستى ەموتسيونالدىق ينتەللەكتى مەن ەمپاتياسى ارتا تۇسەدى. ءبىز ادامنىڭ جانى ادام مەن تابيعات اراسىنداعى كوپىر ەكەنىنە سەنىمدىمىز, ول ادامداردىڭ قورشاعان ورتاعا دەگەن تۇتىنۋشىلىق كوزقاراسىن وزگەرتە الادى جانە تابيعاتقا كەلۋشىلەردىڭ ءوزىن دە, تابيعاتتى دا ادام بالاسىنىڭ زياندى اسەرىنەن قورعايدى. ءبىزدىڭ كومانداداعى ارقايسىمىزدىڭ تابيعاتپەن قارىم-قاتىناستا تاجىريبەمىز بار. ءىس-ارەكەتىمىز بەن جان-دۇنيەمىز نيەت تۇرعىسىنان تازا, مەن ناتيجە تاماشا بولاتىنىنا سەنەمىن, – دەپ ءتۇسىندىردى اسەل يسانوۆا.
«تامىر» اينالىساتىن ءۇش نەگىزگى باعىت – ءبىلىم بەرۋ, ەرىكتىلەر قوزعالىسى جانە تۋريستىك جولداردى ۇيىمداستىرۋ مەن ساراپتاۋعا كومەكتەسۋ. كارانتين اياقتالعان كەزدە ۆولونتەرلەر ءوز دارىستەرىن قايتا باستاۋعا ۇمىتتەنەدى.
– ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – نۇسقاۋشىلاردىڭ تاجىريبەسى مەن جان-دۇنيەسى ارقىلى ۇلتتىق پارك تۋرالى ايتۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ولاردىڭ وزدەرىن كورسەتۋ, نەمەن اينالىساتىنىن ايتۋ. ويتكەنى كوپتەگەن ادام نۇسقاۋشىلار جۇمىسىنىڭ ءمانى نەدە ەكەنىن تۇسىنبەيدى جانە كوبىنەسە ولاردىڭ نەگىزگى مىندەتى – قوقىستى جيناۋ دەپ سانايدى نەمەسە جاستار ايتاتىنداي ولار تۋريستەردى «مازالاۋ» ءۇشىن قاجەت. شىن مانىندە, نەگىزگى قىزمەتى – ورماندى, تاۋلاردى كۇتىپ-باپتاۋ. ينسپەكتوردىڭ ءار كۇنى پاركتى ارالاپ شىعۋدان باستالادى. ءاربىر ينسپەكتورعا ۇلكەن اۋماق بەكىتىلەدى, ول ونى مارشرۋت بويىنشا اينالىپ, فلورانىڭ قانداي كۇيدە ەكەنىن, قانشا جانۋار كەزدەسكەنىن جانە تاعى باسقا دۇنيەلەردى جازىپ الۋى قاجەت. سونداي-اق نۇسقاۋشىلار تيان-شان شىرشاسىنىڭ تۇقىمىن جيناپ, ونى ءوسىرىپ, سودان سوڭ بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتان كەيىن, تاۋعا قايتا وتىرعىزۋ ءۇشىن پيتومنيككە بەرەدى. تيان-شان شىرشاسى وتە باياۋ وسەدى! ءورتتىڭ ءجيى بولۋىنان ءبىز كوپتەگەن شىرشانى جوعالتامىز. ءورتىڭ نەگىزگى سەبەبى – تۋريستەر دۇرىس وت جاقپاۋىنان جانە ونى دۇرىس وشىرمەي كەتەتىندىكتەن ەكەنىن, ونىڭ ورمانعا وراسان زور زيان كەلتىرەتىنىن مەن ايتپاسام دا جاقسى ءبىلىپ وتىرسىز. سوندىقتان ءبىز ونى بولدىرماۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە جۇمىس ىستەيمىز. قوقىسقا كەلەتىن بولساق, ونى ۇلتتىق پاركتىڭ ينسپەكتورلارى جيناماۋى ءتيىس. بىراق ولار سوندا دا ورمان تازالىعىمەن اينالىسادى. ويتكەنى ينسپەكتور ۇلتتىق پاركتى ءوزىنىڭ ەكىنشى ءۇيى سانايدى. ءسويتىپ ولاردىڭ ۋاقىتىنىڭ كوپ بولىگى نەگىزگى جۇمىسىنا ەمەس, قوقىس تازالاۋعا كەتەدى. ءبىز ەرىكتىلەر رەتىندە كومەكتەسۋگە ءاردايىم دايىنبىز, بىراق بىرەۋدىڭ تاستاعان قوقىسىن ماڭگى باقي تازالاپ جۇرە المايمىز عوي, سوندىقتان نەگىزگى مىندەتىمىز – تۋريستەردىڭ قوقىستى تاستاماۋىنا جانە وزىمەن بىرگە الىپ كەتۋىنە ۇگىتتەۋ, – دەيدى ەرىكتىلەر.
«تۋرانگا» ەڭ الدىمەن, الەمنىڭ ۇزدىك ۇلتتىق پاركتەرىنىڭ تاجىريبەسىنە, اقش-تىڭ تابىستى ۇلتتىق پاركتەرىنە باعدارلانادى, ولار ءوز كەزەگىندە بيزنەسكە جانە ەرىكتىلەرگە تاۋەلدى, وسىنىڭ ەسەبىنەن داميتىنىن دا كورۋگە بولادى. ەرىكتىلەر – بۇل ۇلتتىق پارككە كومەككە قولىن سوزاتىن ادامدار. ول ستۋدەنت بولسىن نەمەسە ايىنا ءبىر كۇنىن تاۋلارعا كومەك بەرۋگە ارناعىسى كەلەتىن بانك قىزمەتكەرى بولسىن, كەز كەلگەن ادام «تامىردىڭ» ۆولونتەرى بولا الادى. ونىڭ ىشىندە تەك قوقىس جيناۋ ماسەلەسى عانا ەمەس. ەگەر ەرىكتى فلورا مەن فاۋنامەن اينالىسقىسى كەلسە, وندا ينسپەكتورمەن بىرگە تۇقىم جيناۋعا, وسىمدىكتەرگە كۇتىم جاساۋعا جانە تاعى باسقاسىنا كومەكتەسە الادى. جوبا ەرىكتىلەر ءۇشىن بىرنەشە ءتۇرلى قىزمەت باعىتتارىن قاراستىرادى, سوندىقتان دا ادامداردىڭ وزدەرى بۇل ىسپەن اسقان قىزىعۋشىلىقپەن اينالىسادى.
«تامىردا» بىرنەشە دەڭگەيدەگى مامانداردى دايىنداماق, ولار ۇلتتىق پارككە كومەگىن تيگىزەدى. بىرىنشىدەن, بۇل – ءبىز ايتقان ەرىكتىلەر. ەكىنشىدەن, كونسۋلتانتتار – بۇل بەلگىلى ءبىر تۋريستىك تاجىريبەسى بار ادامدار, ولار تىكەلەي ۇلتتىق پاركتە تۋريستەرگە تاۋدا جايلى جانە قاۋىپسىز بولۋ تۋرالى كەڭەس بەرەدى. بۇدان ءارى كونسۋلتانتتاردان كەيىن سكاۋتتار جۇرەدى – تاجىريبەلى ماماندار, جوبانىڭ نۇسقاۋشىلارى, ولار تەرەڭ ءبىلىم الادى. ودان دا جوعارى دەڭگەي – بۇل ۇلتتىق ساياباقتى كۇزەتىپ, ينسپەكتورلارعا كومەكتەسەتىن رەيندجەرلەر, دايىندىقتان ءوتىپ, شىڭدالعان ادامدار. بۇل مامانداردىڭ بارلىعى جاڭا «رەيندجەرلىك» فورماعا يە بولادى جانە ولاردىڭ ۇلتتىق پاركتەردىڭ قىزمەتىندەگى ءرولى شەشۋشى بولۋى ءتيىس. بولاشاقتا «تامىر» جوباسى اياسىندا تاۋ گيدتەرىن دە وقىتۋ جوسپارلانۋدا.
تاۋ گيدىنىڭ ۇلكەن تاجىريبەسى بار جانە ىلە الاتاۋىنىڭ بارلىق كۇردەلى باعىتتارى مەن سوقپاقتارىن ەڭسەرگەن الەكساندر گولوۆانوۆ ايتىپ وتكەندەي, مۇنداي ماماندىق بىزدە ءالى ماماندىقتار تىزىمىندە جوق.
– قازىر تاۋ گيدتەرىمەن جاعداي كۇردەلى. بۇل كەزەكتە ادامداردى جيناپ, ولاردى ءتيىستى دايىندىقسىز, ءبىلىم مەن داعدىلارسىز تاۋعا اپاراتىن كوپتەگەن ەنتۋزياستار بار. كەيىنگى 3-4 جىلدا تاۋ تۋريستەرىنىڭ اعىنى بىرنەشە ەسە ءوستى جانە وسى تولقىندا كوپتەگەن تاۋ ينتەرنەت-قاۋىمداستىقتارى پايدا بولدى. ءبىر جاعىنان, بۇل – بەلگىلى ءبىر دارەجەدە جاعىمدى قۇبىلىس, ويتكەنى ولار الەۋەتتى تۋريستەرگە كەم دەگەندە قاجەتتى جابدىقتار مەن كەرەكتى ءبىلىمنىڭ ءتىزىمىن بەرەدى. ادامداردىڭ باسىم بولىگى, ادەتتە, تاۋلارعا وزدەرى, كوبىنەسە بالالارمەن بىرگە, ءوز قورقىنىشتارى مەن قاۋىپ-قاتەرلەرىنىڭ جەتەگىندە بارادى. سوندىقتان ءبىز تاۋلاردا مامانداردىڭ تۋريستەردى قالاي ىزدەگەنى جانە قۇتقارعانى تۋرالى جاڭالىقتاردان ۇنەمى ەستيمىز. مەن اسەلدىڭ «تامىر» جابايى تابيعاتتا بولۋ مەكتەبىن قۇرۋ يدەياسىن قولدادىم, ويتكەنى جاعدايدى وزگەرتكىم كەلەدى. مەنىڭ الپينيزم نۇسقاۋشىسى دەگەن رەسمي ستاتۋسىم بار, بىزدە تۋريزم نۇسقاۋشىسى دەگەن تۇسىنىك تە بار. ءبىز ەڭ دۇرىسى تاۋ گيدتەرى مەكتەبىن قۇرعىمىز كەلەدى. باتىستا بۇل كەڭ ۇعىم جانە مەنىڭ يدەيام ترەكينگ-گيدتەر مەكتەبىنەن باستاۋ, ياعني ادامداردى تاۋ جورىقتارىنا اپاراتىن گيدتەر. ول الپينيزم ەمەس, قانداي دا ءبىر ەكسترەمالدى دۇنيە ەمەس, ترەكينگ-گيد – بۇل جورىقتى ساۋاتتى ۇيىمداستىراتىن, جابدىقتاردى, ءمازىردى, تاماقتى دايىندايتىن جانە ادامداردى تەحنيكالىق قيىندىقتارسىز قاراپايىم مارشرۋت بويىنشا قاۋىپسىز وتكىزە الاتىن مامان, – دەدى الەكساندر گولوۆانوۆ.
