دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ شەشىمىمەن جاريالانعان پاندەمياعا قارسى ءاربىر مەملەكەت وزىنشە كۇرەسىپ باعۋدا. وسى ورايدا, ءوزىن تاۋەلسىز, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە دەموكراتيالىق ەل رەتىندە ورنىقتىرۋدى جاريالاعان مەملەكەتىمىز حالقىنىڭ اماندىعى مەن ءاربىر ازاماتىنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ماقساتىندا جەدەل شەشىمدەر قابىلداپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, حالىقارالىق قارىم-قاتىناستار بايلانىسى مەن ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋىنا قاتىستى بارلىق زاڭدار مەن قۇقىقتىق اكتىلەرگە تيىسىنشە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىپ, ونىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋدە.
وسىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدەگى پاندەميالىق جاعداي ءبىرشاما تۇراقتاندى. وسى جەتىستىك حالقىمىزدىڭ بويىنداعى ۇلتتىق بولمىسىمىزعا ءتان اسىل قاسيەتتەرىمىزگە جاتاتىن سابىرلىلىق پەن شىدامدىلىقتىڭ, ىنتىماق پەن بىرلىكتىڭ ارقاسىندا دەۋگە نەگىز بولىپ وتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە ءالى دە بولسا حالقىمىزدىڭ قۇقىقتىق ساناسى مەن قۇقىقتىق مادەنيەتىنىڭ جوعارى ەكەندىگىن بىلدىرەدى. ونى ءبىز ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارىپ قاجەتتى ءدارى-دارمەكتەر مەن قۇرال جابدىقتاردى ءتيىستى ورىندارعا جەتكىزگەندىگىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان كورىپ, ءبىلىپ وتىردىق. ءوز كەزەگىندە بۇل ازاماتتارىمىزدىڭ ادامگەرشىلىك ساناسىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە ەكەندىگىن تانىتتى. سونىمەن قاتار ىندەتپەن كۇرەس كەزىندە ءبىرىنشى كەزەكتە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جانە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ ءوز قىزمەتتەرىنە ادال قاراۋى ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتۋگە بولاتىندىعىن ءبىلدىردى. ونى ءبىز مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا دارىگەرلەر مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە قاۋىپتى ىندەتپەن كۇرەسۋ بارىسىندا كورسەتكەن ەرلىكتەرى مەن ازاماتتىق ۇستانىمدارىنا ەرەكشە العىسىن ءبىلدىرىپ, الەۋمەتتىك قورعالۋىنا ايرىقشا ءمان بەرەتىندىگىنە ارناعانىنان بايقاۋعا بولادى.
قازىرگى ۋاقىتتا دا الەم ابىگەرگە سالىپ وتىرعان پاندەميا ماسەلەسى قازاقستان حالقىنا دا ءوز قاۋپىن سەيىلتتى دەۋگە كەلمەيدى. وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدە مەملەكەت الدىندا تۇرعان ءبىرىنشى مىندەت ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن تۇراقتى ەتۋ, حالىقتىڭ تابىسى مەن جۇمىس ورىندارىن ساقتاپ قالۋ وتە ماڭىزدى. بۇگىنگى كۇنى الەم ەلدەرى ءبىر عاسىردا بولماعان وتە كۇردەلى ەكونوميكالىق داعدارىسپەن بەتپە-بەت كەلۋدە. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا بۇگىنگى كۇنى تىعىرىققا تىرەلگەن ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ بىرنەشە جىلعا سوزىلۋى مۇمكىن. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا قاراستىرىلعان باعىت-باعدارلار ەلىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان نەگىزگى ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالىپ وتىر دەگىمىز كەلەدى.
الداعى ۋاقىتتا قازاقستان حالقىنا قىزمەت جاسايتىن مەملەكەتتىڭ جاڭا ستاندارتتارىن دايىنداۋ ماقساتىندا قىرۋار جۇمىستار اتقارۋ قاجەت. وسى ورايدا, قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەسىنە رەفورما جاساۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. بۇل رەتتە, مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جانىنان قۇقىق قورعاۋ مەن سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋدى جۇزەگە اسىراتىن ارنايى كوميسسيا قۇرىلاتىندىعىن ايتقان بولاتىن.
قازىرگى قوعامدا ىندەتكە اينالعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جۇيەلى جۇمىستى قاجەت ەتەدى. ول ءۇشىن ءاربىر ازاماتتىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرىپ, سىبايلاس جەمقورلىققا مۇلدەم توزبەۋشىلىك قاعيداتتارىن ۇستانۋدى قالىپتاستىرۋ اسا ماڭىزدى. بۇل جەردە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەسۋ ەمەس, ونىڭ پايدا بولۋ سەبەپتەرىن انىقتاۋ, الدىن الۋ شارالارىن قابىلداۋ قاجەت. جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن بارلىق مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن قۇزىرلى ورگاندار باستاماشىلىق تانىتىپ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى وزگەرتۋ, جاڭادان قابىلداۋ باعىتىندا جەدەل شەشىمدەر شىعارۋعا, بىرلەسىپ ارەكەت ەتۋگە دايىن بولۋى كەرەك. سونداي-اق قازىرگى كەزدە قوعامدا ورىن الىپ وتىرعان كورىنىستەر سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ جاڭاشا تاسىلدەرىن ەنگىزۋدى تالاپ ەتىپ وتىر.
بۇگىنگى كۇنى سىبايلاس جەمقورلىقتى مەملەكەت تاراپىنان قاداعالاۋعا قوسىمشا رەتىندە قوعامدىق باقىلاۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ, ونىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگى قارالۋدا. ول ءۇشىن بارلىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قوعام الدىنداعى اشىقتىعىن, ءاربىر ازاماتتىڭ قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا نەگىز بولاتىن «قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداناتىندىعى پرەزيدەنت جولداۋىندا ناقتى كورىنىس تاپتى. سوندىقتان بىرنەشە جىلدان بەرى وڭىرلەردە جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان قوعامدىق كەڭەستەردىڭ ءرولىن ارتتىرىپ, جۇمىسىن قايتا قاراپ, جانداندىرۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن, قازىرگى قوعامدىق كەڭەستىڭ قۇرامىنا الەۋمەتتىك توپ وكىلدەرىن ونىڭ ىشىندە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتاردى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم وكىلدەرىن قوسىپ, ولاردىڭ ءوز ۇسىنىستارىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك جاساۋ قاجەتتىگى ماڭىزدى.
جولداۋدا ايرىقشا ءمان بەرىلگەن تاعى ءبىر سالا بۇل عىلىم سالاسىن دامىتۋ باعىتى. عىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالعان جاڭالىقتار مەن تاجىريبەلەردى قاي سالاعا بولسا دا ەنگىزۋ ءۇشىن جاڭا قوزقاراس, جاڭا تاسىلدەر مەن جاڭاشا ويلاي الاتىن ءبىلىمدى دە بىلىكتى كادرلار كەرەك. اتالعان ماڭىزدى ماسەلەگە ناقتى قول جەتكىزۋ ءۇشىن الداعى جىلدان باستاپ دۇنيە ءجۇزىنىڭ ۇزدىك, جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارىندا 500 عالىمنىڭ ءىس-تاجىريبەدەن وتۋىنە جانە «جاس عالىم» جوباسى ارقىلى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ماقساتىندا 1000 گرانت ءبولۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل جوبانى قارجىلاندىرۋ, ياعني عىلىم سالاسىن دامىتۋ تىكەلەي ءىرى كاسىپورىنداردىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلاتىن بولدى. سونىمەن بىرگە ايماقتارداعى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ عىلىمي قىزمەتتەرىن, ونىڭ ىشىندە يننوۆاتسيالىق عىلىمي جوبالارىن قارجىلاندىرۋ مەن ىسكە اسىرىلۋىنا ءىرى بيزنەس وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. ول ءۇشىن عىلىمي-تەحنولوگيانى تۇراقتى دامىتۋ باعىتىندا ارنايى باعدارلامالىق قۇجات قابىلدانىپ, ونىڭ نەگىزگى مىندەتى ۇلتتىق دەڭگەيدەگى ناقتى ماسەلەلەردى شەشۋدە عىلىم سالاسىنىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ بولىپ وتىر.
جولداۋداعى «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» – شىن مانىسىندە «ادىلەتتى مەملەكەت» قۇرۋ تۇجىرىمداماسى. ازاماتتاردىڭ ماسەلەلەرىن تىڭداپ, كورىپ قانا قويۋ جەتكىلىكسىز. ەڭ باستىسى – دۇرىس جانە ءادىل شەشىم شىعارۋ قاجەت. بۇل – مەملەكەت باسشىسىنىڭ پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ الدىنا قويعان, ناقتى شەشىمىن تابۋى قاجەت باستى ماسەلە. وسى جولدا ەڭبەك ەتۋ قازاقستاندىق ءاربىر ازاماتتىڭ پارىزى, مىندەتى ءارى بورىشى بولماق.
جوعارىدا ايتىلعاندار نەگىزىندە جولداۋدا ايتىلعان باستى ماسەلەلەردىڭ بارلىعى دەرلىك حالىقتىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسىرىلاتىن شارالار بولعاندىقتان ءبىرىنشى كەزەكتە حالىقتىڭ ساناسىن, ونىڭ ىشىندە قۇقىقتىق ساناسى مەن قۇقىقتىق مادەنيەتىن جەتىلدىرۋ بولىپ تانىلادى. سەبەبى العا قويىلىپ وتىرعان ماقساتتار مەن مىندەتتەردى ورىنداۋدا سانانىڭ دۇرىس بولۋى ماڭىزدى. ءاربىر قازاقستاندىق ءوز ءىس ارەكەتتەرىنە سانالى تۇردە قاراپ, سانالى شەشىمدەر قابىلداعان جاعدايدا عانا ءبىز بيىك ماقساتتارعا جەتەمىز.
گۇلنار ارعىنبەكوۆا,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
قىزىلوردا
