اقش-تاعى پرەزيدەنت سايلاۋىندا داۋىس بەرۋ اياقتالدى, ەندى جيناعان داۋىس سانىن ەسەپتەۋ عانا قالدى. بيىلعى پرەزيدەنت سايلاۋى پاندەميا سالدارىنان وزگەشە ءوتىپ جاتىر. سول سەبەپتى دە داۋىستاردى ساناۋ ادەتتەگىدەن سوزىلىپ كەتتى. پرەزيدەنتتىكتەن رەسپۋبليكالىق پارتيا وكىلى, قازىرگى مەملەكەت باسشىسى دونالد ترامپ پەن دەموكراتيالىق پارتيا دوداعا ۇكىلەپ قوسقان بۇرىنعى ۆيتسە-پرەزيدەنت, سەناتور دجو بايدەن ءۇمىتتى. ەكەۋى دە جاسى 70-تەن اسقان, ءتىس قاققان تاجىريبەلى ساياساتكەرلەر. ترامپ ءوزىنىڭ پرەزيدەنتتىك كەزەڭىندە داۋلى شەشىمدەرىمەن, قوعامدى دۇرلىكتىرگەن مالىمدەمەلەرىمەن كوپتىڭ ەسىندە قالسا, بايدەن كوپشىلىككە 2009-2017 جىلدار ارالىعىندا اقش-تىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولعاندىقتان كەڭىنەن تانىمال. سونداي-اق قوس ساياساتكەر دە – اقش-تاعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ تاريحىنداعى جاسى ەڭ ۇلكەن ۇمىتكەرلەر.
امەريكالىقتار بۇل سايلاۋدا جاڭا پرەزيدەنت تاڭداپ قانا ەمەس, ەلدىڭ يدەولوگياسى مەن ساياساتتاعى جاڭا باعىتىن ايقىندايدى.
اقش پرەزيدەنتى اتانۋ ءۇشىن ۇمىتكەرلەرگە حالىقتىڭ باسىم داۋسىنا يە بولۋ قاجەت ەمەس. ازاماتتار پرەزيدەنت سايلاۋىنا داۋىس بەرگەندە كەلەسى پرەزيدەنتتىڭ كىم بولاتىنىن تىكەلەي انىقتامايدى. بۇل ەلدىڭ پرەزيدەنتى بۇكىلحالىقتىق داۋىس بەرۋ ناتيجەسىن ەسكەرە وتىرىپ شەشىم شىعاراتىن بىرنەشە ساتىلى جۇيە ارقىلى سايلانادى. 3 قاراشا كۇنى ەل ازاماتتارى سايلاۋعا ءتۇسىپ جاتقان ۇمىتكەرلەرگە داۋىس بەردى. الايدا سايلاۋدىڭ رەسمي قورىتىندىسىن ءار شتاتتان تاڭدالعان 538 تاڭداۋشى داۋىس بەرىپ شىعارادى. سەبەبى اقش-تاعى سايلاۋ جۇيەسى, ەرەجەسى ەلەكتورالدى كوللەدج بويىنشا جۇرگىزىلەدى. ياعني كەلەسى پرەزيدەنتتىڭ كىم بولارىن ءار شتاتتىڭ اتىنان شىعاتىن وكىلدەر انىقتايدى. سوندىقتان سايلاۋ ناتيجەسى حالىقتىڭ جاپپاي بەرگەن داۋسىنا تاۋەلدى بولماي جاتاتىنى بار. ماسەلەن, 2016 جىلعى سايلاۋدا حيللاري كلينتون ءۇش ميلليونعا جۋىق ارتىق داۋىس جيناعانىمەن, دونالد ترامپ 304 تاڭداۋشىنىڭ داۋسىن جيناپ جەڭىسكە جەتكەن-ءدى. جالپى, اقش پرەزيدەنتى اتانۋ ءۇشىن ۇمىتكەرگە 270 تاڭداۋشىنىڭ داۋسى جەتكىلىكتى.
بۇل جەردە تاڭداۋشىلاردىڭ كىمدەر بولاتىنىنا توقتالا كەتەيىك. ەرەجە بويىنشا, ءار شتاتتان سول ايماقتا ءومىر سۇرەتىن حالىقتىڭ سانىنا سايكەس وكىلدەر تاڭدالادى. ماسەلەن, حالىق سانى ۆايومينگتەن 68 ەسە ۇلكەن كاليفورنيادا 55 تاڭداۋشى نەمەسە سايلاۋ القاسىنىڭ وكىلى بار. ال ۆايومينگتە نەبارى 3 وكىلدىڭ داۋىسى قورىتىندى ەسەپكە الىنادى. سول ءوڭىردىڭ تۇرعىندارى كىمگە كوبىرەك داۋىس بەرسە, حالىق اتىنان تاڭدالعان وكىلدەردىڭ بارلىعىنىڭ داۋسى جەڭىسكە جەتكەن ۇمىتكەرگە ەسەپتەلەدى. «جەڭىمپاز بارلىعىنا يە بولادى» دەگەن ۇستانىمعا قۇرىلعان. سول سەبەپتى دە ترامپ پەن بايدەن جەڭىسكە جەتۋى ءۇشىن اقش بويىنشا بارلىق 538 وكىلدىڭ كەمىندە 270-ءىنىڭ داۋسىن جيناۋى كەرەك.
سايلاۋ ماۋسىمى باستالعاندا كوپتەگەن شتاتتاردىڭ قاي ساياسي پارتيانى قولدايتىنى الدىن الا بەلگىلى بولادى. كەيبىر شتاتتار بۇرىننان رەسپۋبليكاشىلار, ال كەيبىرەۋى دەموكراتتار جاعىندا. الايدا ءاردايىم «تاڭداۋىن بولجاۋ مۇمكىن ەمەس» ايماقتار بار. بۇل جىلدا وزگەرىپ وتىراتىن ءۇردىس. ۇمىتكەرلەر سايلاۋالدى ناۋقانىندا وسى «ۇرىس الاڭىنا» اينالاتىن شتاتتارعا باسا ءمان بەرەدى. «ۇرىس الاڭى» دەيتىنى – قوس ۇمىتكەردىڭ تارتىسى وسى ايماقتارداعى تۇرعىنداردىڭ داۋسى ءۇشىن جۇرەدى. قىزىعى دا وسى. ولاردىڭ قاي پارتيانى جاقتايتىنى سوڭىنا دەيىن بەلگىسىز بولادى. بيىلعى سايلاۋ ناتيجەسى اريزونا, سولتۇستىك كارولينا, پەنسيلۆانيا, ميچيگان, نەۆادا, ۆيسكونسين, فلوريدا, دجوردجيا, ايوۆا, وگايو, نيۋ-گەمپشير جانە تەحاس سەكىلدى 12 شتاتقا تىكەلەي بايلانىستى بولىپ وتىر.
سايلاۋدىڭ ەرەكشە جاعدايدا ءوتىپ جاتقانى وسىعان دەيىن دە ايتىلعان ەدى. بيىل بۇل پروتسەستى باقىلاۋعا تەحنولوگيالىق كومپانيالار دا بىلەك سىبانا كىرىستى. بۇعان وتكەن سايلاۋداعى الەۋمەتتىك جەلىنىڭ اينالىسىندا بولعان داۋ سەبەپ بولىپ وتىر. Twitter, Facebook, Google كومپانيالارى حالىقتى اداستىراتىن جالعان اقپارات تاراتپاۋ ءۇشىن قابىلداعان شارالارىن جاريالاعان ەدى. وزگە سايلاۋلارمەن سالىستىرعاندا بيىلعى دودانىڭ قورىتىندىسى ادەتتەگىدەن كەشىگۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى الدىن الا تاراعان قورىتىندى تۋرالى ءسۇيىنشى حابارلار ارنايى بەلگىمەن كورسەتىلىپ تۇراتىن بولدى. ترامپتىڭ Twitter-دەگى بەلسەندىلىگى بارشاعا ءمالىم. اقش-تىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى بۇل ەرەكشە وقيعاعا قاتىستى پىكىرىن ءدال وسى كۇنى دە بىلدىرمەي قويمادى. ترامپتىڭ ءوزىنىڭ جەڭىسكە جەتەتىنىنە سەنىمدىلىك بىلدىرگەن پوستىنا Twitter «جالعان اقپارات» دەگەن بەلگى تاڭىپ قويدى. Facebook تە الدىن الا قورىتىندى جايلى حابارلارعا وسىعان ۇقساس بەلگى قويىپ وتىر. بۇل حالىقتى جاڭىلىستىراتىن جاڭالىقتاردان قورعانۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءتاسىلى رەتىندە قاراستىرىلۋدا.
بيىلعى سايلاۋ تۋرالى تاعى ءبىر وقيعا – داۋىس بەرۋگە قاتىسقان حالىقتىڭ رەكوردتىق كورسەتكىشى بولدى. اقش ازاماتتارى وسىعان دەيىنگى سايلاۋلاردا مۇنداي بەلسەندىلىك تانىتپاعان ەكەن. جالپى, پاندەميا سەبەبىنەن پوشتا نەمەسە داۋىس بەرۋ ورىندارىنا الدىن الا كەلىپ داۋىس بەرگەندەر سانى جىلداعىدان كوبىرەك بولعان. بيىل سايلاۋ كۇنىنە دەيىن داۋىس بەرگەندەر سانى 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە كوپ بولعان. سوڭعى عاسىردا وتكەن اقش پرەزيدەنتىنىڭ بارلىق سايلاۋىندا بيىلعىداي كوپ داۋىس بەرگەن جاعداي تىركەلمەگەن ەكەن. بۇعان سەبەپتەر دە كوپ. ەڭ الدىمەن, پاندەميا اسەرىنەن ازاماتتارعا داۋىس بەرۋدىڭ ءتۇرلى جولى ۇسىنىلىپ, ولار ءۇشىن ىڭعايلى جاعدايدىڭ جاسالۋىن باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى دەپ اتالۋدا. وسىلايشا, بۇل اقش-تاعى سايلاۋ تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعالاردىڭ قاتارىنا قوسىلارى ءسوزسىز.
ودان بولەك جىلداعىمەن سالىستىرعاندا سايلاۋ قورىتىندىسى ەداۋىر كەشىگۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل بىرنەشە كۇنگە, زاڭگەرلەر ارالاسسا ءتىپتى بىرنەشە اپتاعا سوزىلىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. سونداي-اق پوشتا ارقىلى داۋىس بەرگەندەردىڭ قولتاڭباسى مەن مەكەنجايى سەكىلدى مالىمەتتەردى تەكسەرۋ ۇزاق ۋاقىت الادى. سول سەبەپتى دە جوعارىدا ايتقانداي وسى ۋاقىت ارالىعىندا قورىتىندىنى ءوز ىڭعايىنا قاراي بۇرمالاۋدى بولدىرماۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك جەلىدەگى سايلاۋعا قاتىستى حابارلامالاردىڭ بارلىعى ءجىتى قاداعالانىپ وتىر. ال باق ناتيجەنىڭ كەشىگۋ سەبەپتەرىن دە ءتۇسىندىرىپ جازىپ جاتىر. ازىرگە داۋىس ساناۋ پروتسەسىن بۇكىل الەم ءبىر دەممەن باقىلاپ قانا وتىرعان جايى بار.
جالپى, جاڭا پرەزيدەنت سايلانعان كۇننىڭ وزىندە بىردەن جۇمىسىنا كىرىسىپ كەتپەيدى. ەگەر ترامپ جەڭىسكە جەتسە, ول ەكىنشى پرەزيدەنتتىك مەرزىمىنە كىرىسەدى, ال بايدەن اقش-تىڭ 46-شى پرەزيدەنتى اتانادى. بارلىعى ەرەجەگە ساي وتسە, پرەزيدەنت يناۋگۋراتسياسى كەلەسى جىلدىڭ قاڭتار ايىنا جوسپارلانىپ وتىر. ودان بولەك امەريكالىقتار بۇل سايلاۋدا ۆيتسە-پرەزيدەنت, كونگرەسس مۇشەلەرىن دە تاڭدايدى.
بۇل – كوروناۆيرۋس قۇرساۋىندا قالعان اقش ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى ەكەنى انىق. اۋمالى-توكپەلى تۇستا سايلانعان باسشى اقش-تىڭ بۇل داعدارىستى ەڭسەرۋدەگى الداعى ارەكەتىن ايقىنداماق. سوڭعى ستاتيستيكاعا سەنسەك, جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن قاجەت سايلاۋ القاسىنىڭ 270 داۋىسى ءۇشىن جارىستا بايدەن قازىرگى ۋاقىتتا 224, ال ترامپ 213 داۋىس جيناعان. الايدا بۇل كورسەتكىش كۇرت وزگەرىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. سەبەبى ءالى ەسەپكە الىناتىن داۋىس كوپ.
P.S. سايلاۋ ناتيجەسى بويىنشا بولجام گازەت بەتتەلىپ جاتقان ۋاقىتتا الىنعانىن ەسكە سالامىز.
