كاۆكازعا ازىرگە جول تۇسكەن جوق, بىراق بىزدەن ەكى مىڭ شاقىرىم جەردەگى كىلەڭ كەۋدەلى, تاۋ وزەنىندەي كۇركىرەپ جۇرەتىن ون سان حالىقتىڭ ۇلدارى بىزگە شەتىنەن بالۋان ءتارىزدى ەلەستەيدى. بالا, بوزبالا كەزىمىزدە ءالي اليەۆ, شوتا لوميدزە, لەۆون تەدياشۆيلي, ودان ءسال بەرىدە سوسلان انديەۆتىڭ اتى دۇركىرەي شىقتى. كاۆكاز بالۋاندارى سودان بەرگى 40-50 جىلدا تالايدىڭ قۇتىن قاشىردى, ءوز ەلدەرىنىڭ قۇرامالارىنان ورىن تاپپاي ونداعان مەملەكەتتىڭ جىرتىعىنا جاماۋ بولدى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, جەر شارىنىڭ التىدان ءبىر بولىگىن الىپ جاتقان رەسەيدىڭ ەركىن كۇرەس بويىنشا 74 جانە 76 كيلوداعى نامىسىن ءبىر ۋىس چەشەننىڭ باتىر ۇلى بۋۆايسار سايتيەۆ 13 جىل بويى قورعاپ تۇردى. سونداعى ولجاسى: 3 مارتە وليمپيادا جەڭىمپازى, 6 دۇركىن الەم چەمپيونى!
كاۆكازداعى بىزدەن سانى 20-40 ەسە از حالىقتاردىڭ كۇرەستەن العان تاۋ-تاۋ مەدالدارىن بەكەن ءىنىم ەرىنبەي ساناپ شىعىپتى. ساراپتاماسى مەن تولعاۋىن وقي وتىرىپ, الپىس جىلدا ەركىن كۇرەستەن ءبىر الەم چەمپيونىن, نەبىر وليمپيادا جەڭىمپازىن باپتاي الماعان باپكەر اعالار مەن زامانداستارعا نە ايتارىڭدى بىلمەيسىڭ! ءيا, ءبىلىمى مەن كاسىبي دەڭگەيى الەمدىك دارەجەدەگى جاتتىقتىرۋشى قابدەن بايدوسوۆتىڭ تۇسىندا ابىلسەيىت ايحانوۆ, امانكەلدى عابساتتاروۆ جانە امانجول بۇعىباەۆتى ماسكەۋ رەسمي جارىستارعا جولاتقان جوق. وسى ءتورت اعامىزدان جىعىلعان تالاي بالۋان وليمپيادا جانە الەم چەمپيوندارى اتاندى. ناقتى مىسال: قارا نارداي قايراتتى قابدەن بايدوسوۆ قازاق بالۋاندارىنان كسرو قۇراماسىنا ءبىرىنشى بولىپ ەندى. بايدوسوۆ ءوز سالماعىندا وليمپيادا جۇلدەگەرى, الەم چەمپيونى, گرۋزيالىق ۆلاديمير ءرۋباشۆيليدى ەكى مارتە جىقتى, قۇراماداعى باسقا مىقتىلارعا دا دەس بەرگەن جوق. بىراق وداق باپكەرلەرى ونى الەم جانە ەۋروپا چەمپيوناتتارىنا اپارعان جوق. ال ابىلسەيىت ايحانوۆتان جەڭىلگەن الەكساندر يۆانيتسكي وليمپيا ويىندارىندا جانە ءتورت الەم چەمپيوناتىندا توپ جارسا, 1972 جىلى وليمپيادا كىلەمىن قىران جاپقانداي قىلعان زاگالاۆ ابدۋلبەكوۆ 1973 جىلعى كسرو چەمپيوناتىندا امانجول بۇعىباەۆتان وڭباي ۇتىلدى. امانجول اعامىز وسى جولى وداق چەمپيوناتىن تاس-تالقان عىپ جەڭىپ شىقتى. ايتسە دە, سول جىلعى الەم چەمپيوناتىنا بۇعىباەۆ ەمەس, ابدۋلبەكوۆ بارىپ, ەكىنشى رەت دۇنيە ءجۇزىنىڭ چەمپيونى اتاعىنا قول جەتكىزدى. قابدەن, ابىلسەيىت, امانجول اعالارىمىز تازا قازاقي ورتادا تۋىپ, ۇلتتىق تامىرى قۇنارلى بولعاندىقتان, وسىنداي دەڭگەيگە كوتەرىلدى.
ءجا, وسى جەردەن تىزگىندى تارتىپ, بەكەن باۋىردىڭ «كاۆكاز بالۋاندارى نەگە كۇشتى؟» دەگەن ساۋالىنا حال-قادەرىمىز جەتكەنشە جاۋاپ ىزدەپ كورەيىك.
بىرىنشىدەن, كاۆكاز حالىقتارى ۇلتتىق سالت-داستۇرگە, تىلگە بەرىك. رۋحى كۇشتى حالىقتار عانا انا ءتىلىن, اتا ءداستۇرىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي الادى. كاۆكازدىقتار قانشاما عاسىر وتارلىق ەزگىگە تۇسسە دە, ءتىلىن, ءداستۇرىن ساتقان ەمەس. مىسالى, كەڭەس يمپەرياسىن وتىز جىل بيلەگەن يوسيف ستالين ولە-ولگەنشە ورىسشانى اكتسەنتپەن سويلەپ ءوتتى. ءيا, ۇلتتىق كودى بەرىك حالىقتىڭ تابيعاتى وڭايلىقپەن بۇزىلمايدى. مۇنداي ۇلتتىڭ ەرلەرى ەر-ازاماتتىق قالپىن ساقتاي بىلسە, ايەلدەرى وتاعاسىنىڭ تىرلىگىنە كوپ كيلىكپەيدى, اركىم ءوز شەڭبەرى اياسىندا تىرلىك جاسايدى. مۇنداي وتباسىندا وسكەن ۇلانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى ەر مىنەزدى, قاجىرلى كەلەدى. مۇنداي جىگىتتەر بىرەۋدەن جەڭىلگەندى بويىنا شاق كورمەيدى. ۇنەمى بيىككە ۇمتىلادى. وسىنداي سۇراپىل نامىسى بار حالىقتىڭ ۇلدارىنىڭ كۇرەس مايدانىندا دۇركىن-دۇركىن توپ جارۋى – زاڭدى نارسە.
ەكىنشىدەن, تابيعاتى بۇزىلماعان حالىق سوناۋ اتا-باباسىنان مۇرا اس-سۋىنا بەرىك. كاۆكاز حالىقتارى اتام زاماننان تاۋدىڭ ءمولدىر سۋىن ءىشىپ, ساف اۋاسىمەن تىنىستاپ, تاۋدا جايىلعان مالدىڭ ەتىمەن, جەمىس-جيدەگىمەن قورەكتەنەدى. ۇلدارىنىڭ قارۋلى, قايراتتى, ەركىن بولۋىنىڭ باستى سەبەبىنىڭ ءبىرى وسىندا جاتىر. ءبىزدىڭ سپورتشىلار سوناۋ حح عاسىردىڭ الپىسىنشى, جەتپىسىنشى جىلدارىنان باستاپ نەگىزگى ءداستۇرلى اسى – قوي جانە جىلقى ەتىن سيىر مەن تاۋىق ەتىنە اۋىستىرىپ الدى. سول تۇستاعى سپورت ماماندارى بۇعان ءمان بەرگەن جوق. سپورتشىلار ۇزاققا سوزىلعان جاتتىعۋ جيىندارى مەن جارىس كەزدەرىندە نەگىزىنەن ورىس حالقىنىڭ تاماقتانۋ ۇردىسىنە كوشتى. ال ءبىزدىڭ ماماندار ءالى كۇنگە دەيىن قازاق سپورتشىلارىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىنە ساي «مەنيۋ» جاساعان جوق ء(بىز بۇل ماسەلەنى قوزعاپ ەدىك. قۇلاق اسقان ادام بولعان جوق). وسىدان بارىپ قازاق سپورتشىلارىنىڭ اعزاسى ۇلتتىق قاسيەتىنەن اجىراي باستادى. كەيىنگى 20-30 جىلدا سپورت ينتەرنات وقۋشىلارى نەگىزىنەن سيىر جانە تاۋىق ەتىنە ءبىرجولا كوشتى. ءبىزدىڭ بالۋانداردىڭ شەشۋشى ساتتەردە كۇش-قۋات, توزىمدىلىك جاعىنان سىر بەرىپ قويۋىنىڭ ءبىر ۇشى وسىندا جاتىر. قاراپايىم عانا سۇراق: اۋىر جاتتىعۋعا قازى-قارتا, جايا جەپ بارعان جاقسى ما, الدە تاۋىق جەپ بارعان ءتيىمدى مە؟
ۇشىنشىدەن, كاۆكاز وتباسىلارىندا ەر-ازاماتتىڭ ورنى بولەك. اللا تاعالا ەركەكتەردى وتباسىنىڭ يەسى, اسىراۋشىسى قىلىپ دانالىقپەن جاراتتى. اللانىڭ قالاۋىمەن ءاۋ باستا ورناعان وسى زاڭدىلىقتى ۋاقىت وتە كەلە ادامدار ءتۇرلى سىلتاۋلارمەن, ارقيلى سەبەپتەرمەن وزگەرتە باستادى. وسى وزگەرىستەر ەر ادامداردىڭ ۇيدەگى, قوعامداعى بەدەلىنە نۇقسان كەلتىردى. كاۆكازدىقتار جاراتقان يەمىز بەلگىلەگەن وسى زاڭدىلىقتى ءالى كۇنگە دەيىن بەرىك ساقتاۋى ارقاسىندا ول جاقتا ەر مىنەزدى جىگىتتەر, وتباسىنا يە بولاتىن, داستۇرگە بەرىك, اتا-اناسىنىڭ قاباعىن باعاتىن ۇلدار ەۋروپا مەن وعان شەكتەس مەملەكەتتەرگە قاراعاندا ولاردا الدەقايدا كوپ. مۇنداي ورتادان ەل نامىسىن قورعايتىن ءور كەۋدەلى جىگىتتەردىڭ كوپ شىعۋى – زاڭدى قۇبىلىس. مىسالى, داعىستاننىڭ ۇلتتىق باتىرى حابيب نۋرموگامەدوۆ اكەسى ابدۋلماناپتىڭ الدىندا قۇراق ۇشىپ تۇرعانىن تالاي رەت كوردىك. كاۆكازدىڭ مۇسىلمان چەمپيوندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى اتا-اناسىن جۇمىر جەردەگى بارشا ادامنان ارتىق قويادى, ەرەكشە ايالايدى. ال اتا-اناسىنىڭ العىسىن الىپ, رازالىعىنا بولەنگەن ازاماتتىڭ كەۋدەسى شالقاق, جولى اشىق, ابىرويى جوعارى بولادى.
تورتىنشىدەن, كاۆكاز چەمپيوندارىنىڭ باسىم بولىگى يماندى, كوپشىل كەلەدى.
بەسىنشىدەن, كۇرەس – كاۆكاز حالىقتارىنىڭ جاۋىنگەرلىك قارۋى ءارى كۇنكورىس كوزى. ول جاقتا كۇرەس – №1 سپورت ءتۇرى. كەزىندە ءار قازاق بالاسى ات قۇلاعىندا قالاي ويناسا, كاۆكازدىقتار بالۋاندىق ونەرگە سولاي قارايدى. اۋماعى اتشاپتىرىم كۇرەس زالدارى كاۆكاز بالالارىنىڭ ەرتەڭگى ءۇمىتى, بولاشاق كاسىبى, ەلىنىڭ, اۋلەتىنىڭ اتىن شىعارار چەمپيوندار ۇستاحاناسى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. سوندىقتان بۇل ءوڭىردىڭ ۇلكەندەرى ۇلدارىن اياعىنا نىق تۇرا باستاعان كەزدەن كۇرەسكە جەگەدى. بەكەن قايرات ۇلى ماقالاسىنا ارقاۋ ەتكەن اۆار, وسەتين, قۇمىق, قاراشاي, ادىگەي, كاباردين-بالقار, لاك, نوعاي, تاعى باسقا ۇلتتاردىڭ ۇلاندارى كورشىلەس ازەربايجان, ارميان, گرۋزيندەر ءتارىزدى دزيۋدو مەن گرەك-ريم كۇرەسىنە كوپ بارا قويمايدى. ولار نەگىزىنەن ەركىن كۇرەستى قولاي كورەدى. شاعىن اۋىلدارداعى نەمەسە قالالارداعى ەركىن كۇرەس زالدارىندا جاتتىعۋلار ەرتەڭنەن كەشكە دەيىن تولاسسىز ءجۇرىپ جاتادى دەسەدى. باپكەرلەر بىزدەگىدەي مەكتەپ ارالاپ, اۋلا جاعالاپ شاكىرت ىزدەمەيدى. بالالار كۇرەس زالدارىنا سىيماي جاتادى ەكەن.
التىنشىدان, تاۋدا تۋعان, تاۋدا ويناعان, تاۋدا مال جايلاپ, تاس قوپارعان بالانىڭ تىنىسى كەڭ, قۋاتى مول, قانى قىزۋ كەلەدى. مىسالى, داعىستان استاناسى, تالاي اتاقتى بالۋاندار شىققان ماحاچكالانىڭ ءبىر قاپتالى كاسپيدىڭ جاعالاۋىمەن ۇشتاسسا, ەكىنشى جاعى تارقى تاۋمەن شەكتەسىپ جاتىر. ال سولتۇستىك وسەتيا استاناسى, بالۋاندار ۇستاحاناسى ىسپەتتى ۆلاديكاۆكاز قالاسى ءبىزدىڭ الماتى ءتارىزدى تاۋ ەتەگىندە ورنالاسقان. بۋۆايسار سايتيەۆتىڭ كىندىك قانى تامعان حاساۆيۋرت قالاسى دا تاۋلى وڭىردە تۇر. بۇعان بۇكىل كاۆكاز تاۋلارىن جايلاعان جۇزدەگەن اۋىلدى قوسىڭىز.
وسى جەردە قازاق ەلى ءتارىزدى كاۆكاز جۇرتى دا ورىس پاتشاسى, ودان كەيىن كەڭەس يمپەرياسى تاراپىنان اياۋسىز وتارلاۋعا ۇشىراعانىن ايتۋعا ءتيىسپىز. ولاردا دا بىزدەگىدەي جەرگىلىكتى حالىقتىڭ جاستارىن سپورتتىڭ كلاسسيكالىق تۇرلەرىنە جولاتپاۋ ءۇردىسى قاتتى ءجۇردى. سونىڭ سالدارىنان كاۆكاز بالالارى نەگىزىنەن بالۋاندىق جولعا تۇسۋگە ءماجبۇر بولدى.
بايىپتاپ قاراساق, ءبىزدىڭ چەمپيونداردىڭ دا باسىم كوپشىلىگى ۇلتتىق نەگىزىن, قازاقي تابيعاتىن ساقتاعان وتباسىنان شىعىپتى. شوقىر بولتەك ۇلى, وكتيابر جارىلعاپوۆ, قابدەن بايدوسوۆ, ابىلسەيىت ايحانوۆ, ءابدىسالان نۇرماحانوۆ, ءالجان جارمۇحامەدوۆ, جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ, قانات بايشولاقوۆ, الماس مۇسابەكوۆ, داۋلەت تۇرلىحانوۆ, اسقار شايحيەۆ, كارىمجان ءابدىراحمانوۆ, ماۋلەن مامىروۆ, ەرماحان ىبىرايىموۆ, بولات ءجۇمادىلوۆ, مۇحتارحان دىلدابەكوۆ, بەكزات ساتتارحانوۆ, باقتيار ارتاەۆ, اسحات شاحاروۆ, اقجۇرەك تاڭاتاروۆ, داۋلەت نيازبەكوۆ, ەربولات بايباتىروۆ... جۇزدەگەن چەمپيوندارىمىزدى شىناشاقتاي كەزىنەن تانىپ, بابىنا كەلتىرە شىڭداعان مايتالمان باپكەرلەرىمىزدىڭ دە باسىم بولىگى – ۇلتتىق ءنارىن ساقتاعان اۋىل ازاماتتارى. قازىر جاعداي وزگەردى. جاھاندانۋ تۇسىندا قازاق جۇرتى قالاعا قاراي ۇدەرە كوشتى. قالادا باياعى قازاقي ءۇردىستى, سالت-ءداستۇردى, اتالار جولىن, ءتىپتى ءتىلدىڭ ءوزىن ساقتاپ قالۋ وڭاي ەمەس. ال چەمپيون بالۋاندارى ءار اۋىلىنان ونداپ, جۇزدەپ ورىلە شىعىپ جاتقان كاۆكاز حالىقتارىنىڭ دەنى ءالى كۇنگە دەيىن تاۋ قويناۋىندا, سوناۋ قۇز-قيادان سارقىراي توگىلگەن وزەن, بۇلاق جاعاسىندا, سامىرسىن مەن شىرشا جامىلا, تىرلىك كەشىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ۇلتتىق سانامىز, قازاقي قالپىمىز كەشەگى دۇركىن-دۇركىن جويداسىز اشتىق پەن ەكى عاسىرلىق جابايى قىرعىننان ءالى قالپىنا كەلگەن جوق. سونىڭ وزىندە قابدەن بايدوسوۆ, ابىلسەيىت ايحانوۆ, امانجول بۇعىباەۆ, ءشامىل سەرىكوۆ, جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ, داۋلەت تۇرلىحانوۆ, قانات بايشولاقوۆ, الماس مۇسابەكوۆ, ايتجان شاڭعاراەۆ, اسقار شايحيەۆ, ماۋلەن مامىروۆ, باقتيار بايسەيىتوۆ, اسقار شاحاروۆ سىندى جامپوزدارىمىز كىمگە قارسى سالساڭ دا تايساقتاپ, شەگىنگەن ەمەس. ال كەيىنگى تولقىن بالۋاندارىمىزدىڭ كاۆكاز جىگىتتەرىنەن كەم سوعىپ جۇرگەنى جانعا باتاتىنىن قالاي جاسىرامىز؟ سەبەبى كەيىنگى شيرەك عاسىردا ءبىزدىڭ ۇلت قازاقي مەنتاليتەتىن السىرەتىپ الدى, ەڭ قىمبات بايلىعىمىز – انا ءتىلىنىڭ قادىرىن تۇسىردىك, سونىڭ سالدارىنان ۇلتتىق تامىرىمىز بۇرىنعىداي قۋاتتى ەمەس. توقەتەرى, ۇلتتىق ساياسات سالتانات قۇرماي, ۇلتتىق رۋح جالىنداپ جانباي, بالۋاندار كوشى تۇزەلەدى دەگەنگە سەنۋ قيىن.
قىدىربەك رىسبەك
