«مادەنيەتتى قولداۋ جىلى» دەپ جاريالانعان 2000 جىلدىڭ 15 ماۋسىمىندا قىزىلجار وڭىرىندە مادەني ماڭىزى زور وقيعا بولدى. س. مۇقانوۆ اتىنداعى قازاق-سازدى دراما تەاترى بوي كوتەرىپ, تۇساۋكەسەرىنە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ارنايى قاتىسقانىن سولتۇستىكقازاقستاندىقتار ءالى ۇمىتا قويعان جوق. ت.ءجۇرگەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ ءبىر توپ تۇلەكتەرى نەگىزىن قۇرعان ونەر ورداسى وسى كەزەڭ ارالىعىندا كيەلى دە قاسيەتتى شاڭىراققا اينالدى. ۇجىم رەتىندە قالىپتاسۋ, تولىسۋ جولدارىنان ءوتىپ, جۇرتشىلىقتىڭ بەكزات ونەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى مەن ىنتا-ىقىلاسىن ارتتىردى. ءبىز سۇحباتىمىزعا تەاتردىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگىنە تىكەلەي قاتىستى ادامداردى تارتا وتىرىپ, ۇلتىمىزدىڭ ۇيىتقىسى, رۋحاني ءومىرىمىزدىڭ ايناسى ىسپەتتەس ونەر وشاعىنىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرىمەن قوسا ىركىلىستەر سىرىنا ءۇڭىلىپ كوردىك.
«مادەنيەتتى قولداۋ جىلى» دەپ جاريالانعان 2000 جىلدىڭ 15 ماۋسىمىندا قىزىلجار وڭىرىندە مادەني ماڭىزى زور وقيعا بولدى. س. مۇقانوۆ اتىنداعى قازاق-سازدى دراما تەاترى بوي كوتەرىپ, تۇساۋكەسەرىنە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ارنايى قاتىسقانىن سولتۇستىكقازاقستاندىقتار ءالى ۇمىتا قويعان جوق. ت.ءجۇرگەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ ءبىر توپ تۇلەكتەرى نەگىزىن قۇرعان ونەر ورداسى وسى كەزەڭ ارالىعىندا كيەلى دە قاسيەتتى شاڭىراققا اينالدى. ۇجىم رەتىندە قالىپتاسۋ, تولىسۋ جولدارىنان ءوتىپ, جۇرتشىلىقتىڭ بەكزات ونەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى مەن ىنتا-ىقىلاسىن ارتتىردى. ءبىز سۇحباتىمىزعا تەاتردىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگىنە تىكەلەي قاتىستى ادامداردى تارتا وتىرىپ, ۇلتىمىزدىڭ ۇيىتقىسى, رۋحاني ءومىرىمىزدىڭ ايناسى ىسپەتتەس ونەر وشاعىنىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرىمەن قوسا ىركىلىستەر سىرىنا ءۇڭىلىپ كوردىك.
تالعام بيىك,تالاپ وزگەشە
قۋاندىق قاسىموۆ, تەاتردىڭ ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى:
– تەاتردىڭ العاشقى شىمىلدىعى م.اۋەزوۆتىڭ «قاراگوزىمەن» اشىلىپ, سودان بەرى جانرلىق جاعىنان ءار الۋان 50-دەن استام تۋىندىلار ساحنالاندى. تالعامى بيىك, تالابى وزگەشە كورەرمەندەر س.مۇقانوۆتىڭ «اققان جۇلدىز», ع.ءمۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ», ش.ايتماتوۆتىڭ «شىڭعىسحاننىڭ اق بۇلتى», س.ءجۇنىسوۆتىڭ «قىسىلعاننان قىز بولدىق», د.يسابەكتىڭ «جاۋجۇرەك», «ويتپەسە ماعجان بولا ما؟», و.بوكەيدىڭ «ق ۇلىنىم مەنىڭ», تاتار دراماتۋرگى ت.ءمينۋلليننىڭ «ديليافرۋزدىڭ ءتورت كۇيەۋى», س.بالعاباەۆتىڭ «ەڭ ادەمى كەلىنشەك», ك.گولدونيدىڭ «ەكى مىرزاعا ءبىر قىزمەتشى» سەكىلدى تۋىندىلاردى جىلى قابىلدادى.
قاتارداعى ارتىستەردىڭ ساحنالىق شەبەرلىكتەرىن شىڭداۋ, تەاترعا ءوز ورتامىزدان ماماندار دايارلاۋ جايى ءوز شەشىمىن بىرتىندەپ تاۋىپ كەلەدى. رەجيسسەرلىك سالاعا ماماندانىپ جۇرگەن باتىربەك شامبەتوۆ ماگيستراتۋرانى, كوركەمدىك جەتەكشىمىز ماقسات اقجولوۆ سانكت-پەتەربۋرگتە رەجيسسەرلىك كۋرستى ءتامامداپ كەلدى. ولاردىڭ العاشقى قادامدارى ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرەدى.
ماقسات اقجولوۆ, تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, مادەنيەت قايراتكەرى:
– الماتىداعى تەمىربەك جۇرگەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ سوڭعى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەنبىز. «قىزىلجاردا قازاق تەاترى اشىلعالى جاتىر ەكەن, توبىمىزبەن بارساق قايتەدى» دەگەن پاتريوتتىق ۇسىنىستىڭ قايدان شىققانىن بىلمەيمىن, ءبارىمىزدىڭ قولداي جونەلگەنىمىز ەسىمدە. سودان بەرى بەكزات ونەرگە دەگەن تازالىق, ادالدىق وتىن سوندىرمەۋگە, باستى تورەشىمىز ءارى سىنشىمىز كورەرمەندەردىڭ سەنىمىنەن شىعۋعا بارىنشا تىرىسىپ كەلەمىز. وزىمە كەلسەك, پسيحولوگيالىق دراما, تراگەديا, كومەديا, ميۋزيكل, تاعى باسقا جانرلاردا 40-قا جۋىق ءرولدى سومداپپىن. مەن ءۇشىن رولدەردىڭ ۇلكەن-كىشىسى بولمايدى. ساحناداعى ارىپتەستەرىمنىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىسى مەن اكتەرلىك شەبەرلىگى قۋانتادى.
2001 جىلى ءىح رەسپۋبليكالىق تەاتر فەستيۆالىندە م.بايجيەۆتىڭ «قىلمىستى وقيعا» قويىلىمىمەن گران-ءپريدى يەلەندىك. ع.مۇسىرەپوۆتىڭ تۋىندىلارىنا ارنالعان ح رەسپۋبليكالىق تەاتر بايقاۋىندا ب.جالعاسباەۆ پەن ن.ماعاۋينا «ەڭ ۇزدىك قوزى» جانە «ەڭ ۇزدىك بايان» اتالىمىن جەڭىپ الدى. مىسىر ەلىندە وتكەن حV حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالىندە ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» پەساسىنىڭ جەلىسىمەن جاسالعان «شىڭ باسىندا» اتتى تاجىريبەلىك قويىلىم ۇزدىك وندىق قاتارىنان كورىندى. ن.ءجانتوريننىڭ 80 جىلدىعىنا ارنالعان ءحVى فەستيۆالدە 2-ءشى ورىندى ەنشىلەدىك. ايتا بەرسەك, جەتىستىكتەرىمىز كوپ.
بيىل قوجابەرگەن جىراۋدىڭ, ابىلايحاننىڭ, ماعجاننىڭ اتاۋلى مەرەيتويلارىنا ورايلاستىرىپ, تولىمدى دۇنيەلەردى ساحنالادىق. «ايعا ۇشقان تۇكبىلمەس», «اللاديننىڭ سيقىرلى شامى», «تازشا بالا», «ەير بالالىق» سياقتى تۋىندىلار بالاقايلارعا ارنالعان.
جالاقى تومەن, مامان تاپشى
م.اقجولوۆ: – وتكىر ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – عيماراتىمىز ەسكى ءارى ورتالىقتان شالعايلاۋ ورنالاسقان. تەاترعا بەيىمدەپ سالىنباعاندىقتان, بولمەلەر تارلىق ەتەدى. جاڭا تەاتر سالۋعا جەرگىلىكتى قازىنا قاۋقارسىز. سول سەبەپتى مادەنيەت مينيسترلىگى وسى جاعىن ەسكەرسە جاقسى بولار ەدى.
«ايتا-ايتا التايدى, جامال اپا قارتايدى» دەگەندەي, جالاقى ءتوڭىرەگىندەگى تۇيتكىلدەردى ءتيىستى ورىندارعا جەتكىزۋمەن جاعىمىز تالدى. بيىل ءتۇرلى جاعدايلارمەن تاجىريبەلى 6 ءارتىسىمىز كەتىپ تىندى. باستى سەبەپ ەڭبەكاقىنىڭ ماردىمسىزدىعىندا.
ۇكىمەتتىڭ 2007 جىلى قابىلدانعان №1400 قاۋلىسىنا وزگەرىستەر ەنگىزبەي بولمايدى. ول بويىنشا تەاتر ءارتىسى ايىنا كەمىندە 16 سپەكتاكلدە ويناۋ ارقىلى عانا قوسىمشا تولەمگە قول جەتكىزە الادى ەكەن. اقىلعا قونبايتىن مۇنداي تالاپتاردى ءتۇسىندىرىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق.
بۇگىندە ارنايى تاپسىرىسپەن پەسا جازدىرتۋ, رەپەرتۋار تاڭداۋ ەركىندىگى قيىنداپ كەتتى. سەبەبى, دراماتۋرگتەر جوقتىڭ قاسى. قىزىل سوزگە قۇرىلعان, نە تارتىسى, نە ءسولى جوق, سىققاندا سۋى عانا قالاتىن جىلىگى تاتىماس ارزان دۇنيەلەردىڭ «عۇمىرى» – ءبىر كۇندىك قانا. رەجيسسەردىڭ دە, ءارتىستىڭ دە قۇلاشىن جازدىرمايدى, ادىمىن اشتىرمايدى. ءبىر ءسوزبەن ايتقاندا, سونى درامالىق شىعارمالار وتە تاپشى. وسى ماسەلە ءتيىستى ۆەدومستۆولار تاراپىنان رەتتەلىپ, ءبىر ىزگە تۇسىرىلسە دەگەن وي ايتقىمىز كەلەدى. ارنايى ماماندىعى بار گريمشىلەر مەن سۋرەتشىلەرگە دە سۇرانىس كوبەيمەسە, ازاياتىن ءتۇرى بايقالمايدى.
بۇرىندارى جەرگىلىكتى جەرلەردەگى تەاترلاردىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتىن سارالاپ, سالماقتاپ وتىراتىن رەسپۋبليكالىق ارنايى كوميسسيالار بولۋشى ەدى. قازىر كوزدەن بۇلبۇل ۇشتى. ءوز قاراجاتىمىزعا اندا-ساندا شاقىرتىپ, اقىل-كەڭەستەرىنە قۇلاق اسىپ وتىراتىنبىز. ەندى قارجىلىق شامامىز كەلمەگەندىكتەن, بايلانىستى ءۇزىپ الدىق. رەجيسسەرلەردىڭ, كوركەمدىك جەتەكشىلەردىڭ وقۋلارى مەن سەمينارلارىن ۇيىمداستىرىپ تۇرۋ سونشالىقتى قيىن با؟
وسىدان ەكى جىل بۇرىن ۆەدومستۆولىق پاتەرلەردى جەكەشەلەندىرۋگە رۇقساتىن الساق تا, ساتىپ الۋعا قاۋقارسىزبىز. «قالدىق» باعانىڭ ءوزى جاعا ۇستاتادى. وسىنىڭ ءتيىمدى جولىن قاراستىرسا, ارتىستەردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىن جەڭىلدەتە تۇسەر ەدى.
ق.قاسىموۆ: – ۇلى مۇقاڭنىڭ «بۇل داۋىردە ءوز ءتىلىن, ادەبيەتىن, ونەرىن بىلمەگەن, قادىرلەمەگەن ادامدى تولىق ينتەلليگەنت ەمەس دەۋگە بولادى. سەبەبى, ول قاندايلىق ماماندىق, ءبىلىمى بولسا دا رۋحاني وي-تاربيەسىندە سىڭارجاق ازامات بولادى» دەگەن سوزىنەن ادام جانىنا ۇلتتىق رۋح ساۋلەسىن سەبەلەيتىن مادەنيەت وشاقتارىنىڭ ەسىگىن اشپايتىن جانداردىڭ بولمىس-ءبىتىمىن اڭعارعانداي بولامىز. ورنى ءبولەك تەاتردىڭ وگەيلىكتىڭ كۇيىن كەشۋىنىڭ سەبەپتەرىن ءبىرىنشى كەزەكتە بيلىك تۇتقاسىن ۇستاپ وتىرعان وسىنداي شەنەۋنىكتەرگە ارناعىم كەلەدى. بىرىنشىدەن, ۇجىمنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن ارتىستەردىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالۋى ەش سىن كوتەرمەيدى. مەڭىنشە, بۇل جايت بىزگە عانا ەمەس, رەسپۋبليكانىڭ وزگە ايماقتارىنا دا قاتىستى ەكەنى داۋسىز. اسىرەسە, جالاقى مولشەرى مۇلدەم ماردىمسىز. ەڭبەك جولىن ەندى باستاعان جوعارى ءبىلىمدى ماماننىڭ ايلىق تابىسى – 38933 تەڭگە دەگەنگە كىم سەنەدى؟ ءبىرىنشى ساناتتاعىلار 48 مىڭ تەڭگەنى قاناعات تۇتادى. شولپان ايتيباەۆا دەگەن ءارتىسىمىزدىڭ جۇمىس ءوتىلى 10 جىل, الاتىنى – 53 مىڭ تەڭگە عانا. ونەر كوللەدجىن تامامداعانداردىڭ ايلىعى 33270 تەڭگەدەن اسپايدى. ال قوسالقى قۇرامداعى قىزمەتكەرلەردىكىن ايتۋ ۇيات. وسىدان كەيىن وتباسىن اسىراۋ ماقساتىمەن قوسىمشا قىزمەت كوزدەرىن لاجسىز ىزدەستىرىپ, ونىڭ سوڭى, شىعارماشىلىق توقىراۋعا ۇشىراتارى, ساحنالىق شەبەرلىككە كەرى اسەر ەتەرى انىق. جىل وتكەن سايىن تەاتر ارتىستەرىنىڭ قاتارى سيرەپ كەلەدى. پەتروپاۆل ونەر كوللەدجىنە تالاپتانۋشىلار از. جوعارى ءبىلىمدى ماماندار الماتى مەن استانانى توڭىرەكتەيدى. مەنىڭشە جولدامامەن جىبەرۋ تاجىريبەسىن قايتا جاڭعىرتۋ كەرەك سەكىلدى. قازىر 25 ءارتىسىمىز بار. رولدەرگە ادام جەتىسپەي جاتسا, بالامەن ۇيدە وتىرعانداردى نەمەسە ەڭبەك دەمالىسىندا جۇرگەندەردى شاقىرتۋعا ءماجبۇرمىز. بۇلاي جالعاسا بەرسە, بارىمىزدان ايىرىلىپ قالۋىمىز عاجاپ ەمەس. تەاتردا ارتىستەردىڭ قاتارى ەكى ەسەلەنەتىن بولسا, تىڭ تۋىندىلار مەن قويىلىمداردى كورسەتۋ ۋاقىتى دا جيىلەر ەدى. ءسوز اراسىندا ونەرگە قاتىستى وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرى جولدامامەن وبلىستارعا تەڭ بولىنسە دەگەن تىلەگىمىزدى دە ايتا كەتكىمىز كەلەدى.
قورىتا ايتقاندا, قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرى جەتە زەرتتەلىپ, ۇلتتىق تەاتر ونەرى مەن مادەنيەتىن كەشەندى دامىتۋدى كوزدەيتىن ارنايى باعدارلاما قابىلدايتىن مەزگىل جەتتى.
سامال ءتاشىموۆا, اكتريسا: – مەن 2004 جىلى ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىن بىتىرگەن سوڭ قىزىلجارداعى قازاق تەاترىنا كەلدىم. تاڭداۋدان قاتەلەسپەگەنىمە كوزىم جەتتى. 9 جىلدىڭ ىشىندە ءىرىلى-ۇساقتى 30-عا تارتا ءرولدى بەينەلەپپىن. بايقاۋىمشا, جۇرتشىلىقتىڭ قابىلداۋى جاقسى سياقتى.
ونەر جولى اۋىر ءارى بەينەتتى بولعانىمەن, كوپ جاعدايدا ساحناگەرلەردىڭ ەڭبەگى ەسكەرىلمەي, ەلەۋسىز قالىپ جاتاتىنى وكىنىشتى. تاپقانى قاپقانىنا جەتپەي جاتسا, توي-تومالاقتى جاعالاماعاندا قايتەدى؟ بۇگىندە وتباسى تۇگىلى, قاراقان باستى اسىراۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس. العاشقى جالاقى قولعا تيگەندە قاتتى قۋاندىم, ءبىر جاعىنان, بيلىك باسىنداعى اعايلارعا دەگەن قارا قازانداي وكپەمدى دە جاسىرا المادىم. 13 مىڭ تەڭگەنى نە پاتەر-اقىعا, نە كوممۋنالدىق تولەمگە, نە كيىمگە, نە تاماققا جەتكىزە الماي پۇشايمان حالگە تۇسكەنىمدى قالاي ۇمىتايىن؟ ارادا 10 جىلداي ۋاقىت وتسە دە, ايلىعىم شايلىعىما جەتەر ەمەس. بار بولعانى – 42400 تەڭگە عانا!
شىعارماشىلىق قۇرامنىڭ باسىم كوپشىلىگى باسپانامەن قامتاماسىز ەتىلگەنىمەن, ءبىزدىڭ ءىزىمىزدى باسىپ كەلە جاتقان ونەرلى جاستار ءالى ءۇيسىز-كۇيسىز ءجۇر. يپوتەكالىق پاتەر الايىن دەسە, 30 مىڭ تەڭگە جالاقى قاي جىرتىعىنا جاماۋ بولادى دەپ ويلايسىڭ.
گاسترولدىك ىسساپارلارعا شىقپاعالى كوپ بولدى. ءتىپتى, رەسپۋبليكالىق تەاتر فەستيۆالدەرىنە قاتىسا المايتىن جايتتار كەزدەسپەي قويمايدى. بۇرىندارى سىرتتان تانىمال ونەر, ساحنا قايراتكەرلەرى مەن مايتالماندارىن شاقىرتۋ, ماستەر-كلاستار وتكىزۋ ارقىلى كاسىبي شەبەرلىككە توسەلدىرۋ ءۇردىسى بار ەدى. ودان دا ايىرىلىپ قالدىق. عيماراتتىڭ تارلىعىنان حور ۇيىمداستىرۋ مۇمكىندىگى دە جوق.
ءتۇيىن
قاراپ وتىرساق, قىزىلجار وڭىرىندەگى تەاترعا ءتان ورەلى ىزدەنىستەر مەن ىلكىمدى ىركىلىستەردىڭ ەلىمىزدىڭ وزگە ايماقتارىنداعى ونەر وشاقتارىنا ءتان سيپات ەكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ءبارى, اينالىپ كەلگەندە, قاراجات تاپشىلىعىنا تىرەلىپ, كۇرمەۋى كوپ تۇيتكىلدەردى تۋدىرىپ وتىر.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
