«قازاق ەلى» ءپانىنىڭ قاجەتتىگى
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنىڭ 3 جۇلدىزىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ استانا قالاسىنىڭ №64 مەكتەپ-ليتسەيىندە وتكىزگەن پاتريوتيزم ساباعىندا مەكتەپتەرگە «قازاق ەلى» ءپانىن ەنگىزۋ قاجەتتىلىگىن اتاپ كورسەتتى. وسى ءپاننىڭ ماڭىزدىلىعىنا كوڭىل بولە وتىرىپ ەلباسى: «تۋعان جەرىڭنىڭ, ءوز حالقىڭنىڭ تاريحىن بىلمەيىنشە شىنايى پاتريوت بولۋ مۇمكىن ەمەس... پاتريوت – ءوز ەلىن سۇيەتىن جانە وزگە مەملەكەتتەرگە قۇرمەتپەن قارايتىن ادام» («ەگەمەن قازاقستان», 4 قىركۇيەك 2013ج.), – دەدى.
«قازاق ەلى» ءپانىنىڭ قاجەتتىگى
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنىڭ 3 جۇلدىزىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ استانا قالاسىنىڭ №64 مەكتەپ-ليتسەيىندە وتكىزگەن پاتريوتيزم ساباعىندا مەكتەپتەرگە «قازاق ەلى» ءپانىن ەنگىزۋ قاجەتتىلىگىن اتاپ كورسەتتى. وسى ءپاننىڭ ماڭىزدىلىعىنا كوڭىل بولە وتىرىپ ەلباسى: «تۋعان جەرىڭنىڭ, ءوز حالقىڭنىڭ تاريحىن بىلمەيىنشە شىنايى پاتريوت بولۋ مۇمكىن ەمەس... پاتريوت – ءوز ەلىن سۇيەتىن جانە وزگە مەملەكەتتەرگە قۇرمەتپەن قارايتىن ادام» («ەگەمەن قازاقستان», 4 قىركۇيەك 2013ج.), – دەدى.
ەلباسى كوتەرگەن وسىناۋ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىر كىلتى بۇگىنگى جاستارىمىزدىڭ بويىنا وتانشىلدىق سەزىمىن قۇيىپ, ولاردى پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋدە دەپ تۇسىنەمىز. ماڭگىلىك ەل بولۋدى كوزدەگەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ماڭىزى وتە تەرەڭ باستاماسىن كوكىرەك كوزى وياۋ جاننىڭ ءبارى قولداۋعا ءتيىس. ەندى جوعالتقانىمىزدىڭ ءبارىن تاۋىپ, ايتۋعا بولماي قالعاننىڭ ءبارىن قامتىپ, جيناپ الۋىمىز كەرەك. ءوزىنىڭ وتكەنىن ۇمىتاتىن حالىقتى بولاشاق تا ۇمىتاتىنىن ەستەن شىعارماعانىمىز ءجون.
قازاق حالقىنىڭ ءوز الدىنا جەكە حالىق بولىپ قالىپتاسۋ بارىسى ۇزاق تاريحي دامۋ داۋىرلەرىن باسىنان كەشىرگەنىن, اسىرەسە, بۇگىنگى ۇرپاق بىلۋگە ءتيىس. ەجەلگى تۇركى, قىتاي, پارسى جانە گرەك جازبا دەرەكتەرىنە قاراعاندا, ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدەن بۇرىنعى ءىV-ءVىى عاسىرلاردا ورتا ازيا ءوڭىرىن سكيف, ساق تايپالارى مەكەن ەتكەن.
ءبىز «قازاق ەلى» دەگەندە ەڭ الدىمەن, تاريحي دەرەكتەردى جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋدى ەسكەرۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, بۇگىنگى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز وزدىگىنەن ورناي قالعان جوق. تاريح – ۇلكەن تاعىلىم كوزى. «بولاشاعىمىز باياندى, تاۋەلسىزدىگىمىز ماڭگىلىك بولۋى ءۇشىن ءبىز بابالاردان قالعان اماناتتى ەسىمىزدەن شىعارماي, ۇنەمى ەلەكتەن وتكىزىپ وتىرۋعا ءتيىسپىز» دەپ ەلباسى ايتقانداي, جاس ۇرپاققا مەملەكەتشىلدىك دۇنيەتانىمنىڭ جاڭا مودەلىن جاساپ, ولاردى پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋ مىندەتى بىزگە جۇكتەلگەن.
مىنە, جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ وقۋ باعدارلامالارىنا «قازاق ەلى» ءپانىن ەنگىزۋ ماقساتى – تۋعان جەرىڭنىڭ, وسكەن ەلىڭنىڭ تاريحىن ءبىلۋ, قازاق ۇلتى, قازاق ەلى قالاي قالىپتاستى دەگەندى ءبىلىپ الۋ ماڭىزدى دەگەن ۇستانىمدى كوزدەيدى. ويتكەنى, ونسىز ناعىز ازامات بولۋ ەكىتالاي. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەسىنىڭ قۇندىلىعى دا وسىندا جاتىر.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ەلباسى كۇشتى جانە قۋاتتى قازاقستان مەملەكەتىن قۇرۋداعى باسشىلىققا الاتىن التى نەگىزگى باعىتتاردى اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. ءبىرىنشىسى, جاڭا قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋ. ياعني قازاقستاندىق پاتريوتيزم قوعامدى, ەتنوستىق اركەلكىلىكتەردى بىرىكتىرۋگە ءتيىس. ەكىنشى, بارلىق ەتنوستار ازاماتتارى قۇقىقتارىنىڭ تەڭدىگى. ءبىز ءبارىمىز تەڭ قۇقىقتى, تەڭ مۇمكىندىكتەرگە يەمىز, ءتىل تابىسىپ, تاتۋ-ءتاتتى, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدە ءومىر ءسۇرۋ – بارشا قازاقتىڭ باستى قاعيداسى بولۋى شارت. ءۇشىنشى, قازاق ءتىلىنىڭ دامۋى جانە تىلدەردىڭ ۇشتۇعىرلىلىعى. جاۋاپكەرشىلىكتى ءتىل ساياساتى قازاق ۇلتىنىڭ ەڭ باستى بىرلىكتى نىعايتۋشى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قازاق ءتىلى – ءبىزدىڭ رۋحاني نەگىزىمىز. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ونى بارلىق سالادا بەلسەندى پايدالانا وتىرىپ دامىتۋ. ءتورتىنشى, مادەنيەت, ءداستۇر جانە دارالىق. ءداستۇر مەن مادەنيەت – ۇلتتىڭ گەنەتيكالىق كودى. بەسىنشى, ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيانىڭ ءرولىن كوتەرۋ. الدىڭعى قاتارلى كۇشكە اينالدىرۋ. التىنشى, ءبىزدىڭ مەملەكەت كەلبەتى – قازاقستاننىڭ تابىستى دامۋىنىڭ ماڭىزدى شارتى.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋدا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت رەتىندە قازاق حالقىنا جۇكتەي كەلە, پرەزيدەنت تەك ۇلتتىق مادەني كودتى (نەگىزدى) ساقتاي وتىرىپ قانا ء(تىل, رۋحانيات, سالت-داستۇرلەر) ۋاقىتتىڭ سىن-قاتەرلەرىنە جاۋاپ قايتارا الاتىنىمىزعا باسا نازار اۋداردى. «ءداستۇر مەن مادەنيەت – ۇلتتىڭ گەنەتيكالىق كودى... ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىمىز بەن داستۇرلەرىمىزدى وسى ارالۋاندىعىمەن جانە ۇلىلىعىمەن قوسىپ قورعاۋىمىز كەرەك, مادەني يگىلىگىمىزدى بولشەكتەپ بولسا دا جيناستىرۋىمىز كەرەك», – دەگەن ەلباسىنىڭ بۇل قۇندى پىكىرى اتا سالتىمىزدى ساقتاۋعا, تۋعان جەر مەن ەل الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزىمىزدى اقتاۋعا شاقىرادى.
تاريحي تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, ءوز حالقىنىڭ مادەنيەتىن, ونىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن بىلمەۋ, ۇرپاقتار اراسىنداعى ساباقتاستىق پەن ۋاقىت بايلانىسىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەلىپ سوعادى. وسىعان وراي, قازىرگى جاس ۇرپاقتىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمدەرىن دامىتۋ جانە جاڭعىرتۋ قاجەتتىلىگى سەزىلەدى. اسىرەسە, بۇل جايت قازاق جاستارىنىڭ ءوز انا ءتىلىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ءوز ۇلتىنىڭ تاريحىن, سالت-داستۇرلەرىن, اتا ءدىنىن بىلمەيتىن بولىگىنەن قاتتى بايقالۋدا. سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپتەردىڭ وقۋ ۇردىسىنە «قازاق ەلى» ءپانىن ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ۇسىنىسىن قولداي وتىرىپ, بۇگىنگى كۇنى مۇنداي ءپاندى قازاقستاننىڭ جوعارى جانە ارناۋلى كاسىپتىك وقۋ ورىندارىنا دا ەنگىزۋ ارتىق بولماس ەدى. مىندەتتى ءپان رەتىندە ەنگىزۋدىڭ اسا ماڭىزدىلىعى مەن كوكەيكەستىلىگى ەلىمىزدەگى قارقىندى تۇردە ءوتىپ جاتقان جاھاندانۋ جانە دۇنيەجۇزىلىك ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىنە قوسىلۋ ۇدەرىسى تۇسىندا دا ەرەكشە ماڭىزعا يە بولماق. بۇل ۇلت ۇل-قىزدارىنىڭ وزگە مادەنيەت وكىلدەرىمەن ساپالى ديالوگ قۇرۋىنا, جاڭا بۋىن مامانداردى تاربيەلەپ شىعارۋعا ەرەكشە سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز دەپ بىلەمىن.
ەلباسى رۋحاني بىرلىك پەن ۇرپاقتار اراسىنداعى ساباقتاستىق, ۇلتتىق سانا-سەزىم مەن جاڭا قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرىن وزەكتەندىرە وتىرىپ, مۇنىڭ ءبارى جاقىن بولاشاقتا كۇشتى جانە قۋاتتى قازاق مەملەكەتىن وركەنيەتتى جولمەن ورىستەتۋدىڭ قاجەتتى شارتى ەكەنىنە باسا نازار اۋدارىپ كەلەدى. ءبىز دە بۇل كەلەلى ماسەلەنى شەشۋدە مەكتەپتەرمەن قاتار ارناۋلى كاسىپتىك جانە جوعارى وقۋ ورىندارىندا «قازاق ەلى» ءپانىن مىندەتتى ءپان رەتىندە ەنگىزۋدى بىرتە-بىرتە قاراستىرۋدامىز. «قازاق ەلى» ءپانى, بىزدىڭشە, مەتاپاندىك سيپاتتا بولۋى كەرەك. بۇل ءپان قازاقستان مەكتەپتەرىندە ەنگىزىلەتىن ءپاننىڭ لوگيكالىق جالعاسى رەتىندە ستۋدەنت جاستاردىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمدەرىن ۇزدىكسىز دامىتۋدى قامتاماسىز ەتىپ, ولاردىڭ قازاق ەلىنىڭ بولاشاعىنا سەنىمىن نىعايتار ەدى. مۇنداي تۇرعىداعى مەتاپاندەر, مەتاساباقتار, مەتادارىستەر وقىتۋ تاجىريبەسىندە باياعىدان بار. بۇل سەكىلدى وقىتۋدىڭ پاندىك نەگىزدەرى شاكىرتتەردىڭ ءبىلىم نارىنە كەشەندى كوزقاراسىن قالىپتاستىرىپ, وقۋ مازمۇنىنداعى تانىمدىق ويلاردى جيناقتاۋىنا, ويلاۋ قابىلەتىن ودان ءارى دامىتۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتىلاتىن «قازاق ەلى» ءپانىنىڭ نەگىزگى مىندەتى قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋ جانە دامۋ تاريحى جايلى مەكتەپتەگى بىلىمدەرىن جۇيەلەۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, بولاشاق مامانداردىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمدەرىن قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى جوعارى دەڭگەيدە دامىتۋ بويىنشا بىلىمدەرىن ودان ءارى كەڭەيتە تۇسەدى. اتاپ ايتساق, كاسىبي دەڭگەيدە ءوزىن-ءوزى تانۋ جانە كاسىبي تۇرعىدا ءوزىن-ءوزى باعالاۋ دارەجەسىنە جەتكىزەدى. ارينە, كەز كەلگەن جاڭالىق ومىرگە وزدىگىنەن ەنە سالمايتىنى بەلگىلى. قيىندىقتارى دا كوپ بولادى. ونى ەڭسەرۋ ءۇشىن وتكەن-كەتكەن تاجىريبەلەردى قايتا زەردەلەپ, اسا ماڭىزدىلارىن ەلەپ-ەكشەپ الۋىمىز كەرەك. وسى تۇرعىدان قاراعاندا ەلباسى ۇسىنعان «قازاق ەلى» ءپانىن وقۋ ۇردىسىنە ەنگىزۋ, ونى وقىتۋدىڭ العاشقى تاجىريبەلەرى قازاق جوعارى ءبىلىمىنىڭ قارا شاڭىراعى – اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە باستالعانىن اتاپ وتكەن ورىندى. ءبىلىم ورداسى وسى ءپاننىڭ ءبىر قۇرامداس بولىگى رەتىندە 2009-2010 وقۋ جىلىنان بەرى «ۇلتتىق تاربيە» ءپانىن وقىتىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى «ۇلتتىق تاربيە» كافەدراسى اشىلدى. «ۇلتتىق تاربيە» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تەوريالىق جۋرنال شىعادى. ستۋدەنتتەرگە ارنالعان «ۇلتتىق تاربيە» ءپانىنىڭ تۇجىرىمداماسى جاسالىپ, ونىڭ تيپتىك وقۋ باعدارلاماسى, دارىستەر كۋرسى, بىرنەشە وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارى دايىندالىپ, جارىق كوردى.
«ۇلتتىق تاربيە» ءپانىنىڭ باستى ماقساتى – ۇلتتىق سانا-سەزىمى, مادەنيەتى جوعارى دەڭگەيدە دامىعان, ءوز ۇلتىن سۇيەتىن, ونىڭ سالت-ءداستۇرىن, ءتىلىن, ءدىلىن, ءدىنىن, مادەنيەتىن قاستەرلەيتىن, ەلىمىزدىڭ قازىرگى مادەني-الەۋمەتتىك جاعدايىندا جوعارى سۇرانىسقا يە بولاتىن ناعىز ۇلتىن قادىرلەيتىن ماماندار دايارلاۋ. ويتكەنى, حالقىمىزدىڭ ەجەلدەن قالىپتاسقان ادامگەرشىلىگىمەن, ۇلكەنگە دەگەن قۇرمەتىمەن, كىشىگە – ىزەتىمەن, قوناقجايلىلىعىمەن, اقىل-پاراساتىمەن, كوسەمدىگىمەن, شەشەندىگىمەن, ادىلدىگىمەن, ءوز مۇددەسىن ۇلت مۇددەسىمەن ۇشتاستىرۋىمەن, وزگەگە دەگەن سىيلاستىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن, سالت-ءداستۇرىن, ادەت-عۇرىپتارىن, مول مادەني-رۋحاني مۇرالارىن ساقتاپ, ونى جاستارعا ۇعىندىرا الاتىنداي ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىگى كۇننەن-كۇنگە ايقىن سەزىلە تۇسۋدە. جاھاندانۋ كەزەڭىندە حالقىمىزدىڭ وسىنداي اسىل قاسيەتتەرىن ءبىلىم بەرۋ ۇردىسىنە ەنگىزۋ ارقىلى جاستاردىڭ ۇلتتىق قاسيەتىن, ۇلتتىق دۇنيەتانىمىن ساقتاپ قالارىمىز انىق. «ۇلتتىق تاربيە» ءپانىن وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزۋ ارقىلى ءبىز ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى, مادەنيەتىمىز بەن تاريحىمىزدى, داستۇرلەرىمىزدى بۇگىنگى كۇنمەن ساباقتاستىرا وتىرىپ, قازاق ەلىنىڭ بولاشاق جاستارىن جاڭاشا تاربيەلەۋدى باستادىق.
ۇلتتىق تاربيە
اسىلى, ۇلتتىق رۋحتى ۇنەمى ۇلىقتاپ جۇرەتىن قازاقتىڭ ءتالىم-تاربيەسىنىڭ قاينار كوزى تىم تەرەڭنەن باستالادى. ۇلتتىق تاربيە قاينارىنان قانىپ سۋسىنداعان ۇرپاق دەنى ساۋ, اقىلدى, ءبىلىمدى, ۇلتجاندى, ەڭبەكقور, كىشىپەيىل بولىپ وسەدى. حالىقتىڭ ءومىر تاجىريبەسىنەن, رۋحىنان, ونەرىنەن, ءدىلى مەن تىلىنەن, ۇلتتىق مىنەزىنەن تۋاتىن ىشكى زاڭدىلىقتاردى دۇرىس تۇسىندىرە ءبىلۋ – جاستارىمىزدىڭ ءتاربيەسىنە وڭ اسەرىن تيگىزبەك. ۇلتتىق ۇلگىدەگى اسا كوڭىل ءبولىپ وتىرعان ماسەلەمىز – مەملەكەتشىلدىك نىشانداردى دامىتۋ, ونى ۇرپاق تاربيەسىمەن ۇشتاستىرۋ جانە وسى ارقىلى جاستاردىڭ وتانشىلدىق رۋحىن وياتۋ. ولاي بولسا, ەلدىڭ, ۇلتتىڭ ماڭگىلىك بولۋى ونىڭ ۋاقىتقا باعىنبايتىندىعىندا, حالقىن, ەلىن, جەرىن شەكسىز سۇيەتىن ازاماتتاردى قالىپتاستىرىپ, تاربيەلەۋدە جاتقانى ايقىن.
«ۇلتتىق تاربيە» ءپانىن وقىتۋ بارىسىندا ءبىز ستۋدەنتتەرگە حالىقتىڭ سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپ, ءتىل مەن ءدىل, ءدىن نەگىزدەرىن, ۇلتتىق مادەنيەت, سىيلاستىق, كىشىپەيىلدىلىك, وتانشىلدىق ماسەلەلەرىن تەرەڭدەتىپ وقىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولەمىز.
مەن مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىن؟ بىزدىڭشە, وقۋ ۇدەرىسىنە «قازاق ەلى» ءپانىن ەنگىزۋ جونىندەگى وقۋ باعدارلاماسىن جاساعاندا وسى ماسەلەلەر ەسكەرىلگەنى ءجون. ارينە, ءپاننىڭ اۋقىمى كەڭ, قامتيتىن ماسەلەلەرى دە ءار الۋان. جاس ۇرپاققا ءوزىمىزدىڭ ناعىز قازاق ەلى ەكەنىمىزدى ۇقتىرۋ, ءتۇسىندىرۋ, ونى ولاردىڭ ساناسىنا تەرەڭ ءسىڭىرۋ ءۇشىن ماسەلەگە ءار قىرىنان كەلۋىمىز قاجەت. جالپى, جاس ۇرپاققا قازاق ەلىنىڭ قانداي ەل بولعانىن, الداعى ۋاقىتتا قالاي بولۋى كەرەكتىگىن جۇرەگىنە جەتكىزە ۇعىندىرۋ ءۇشىن ونىڭ (قازاقتىڭ) سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرپىن, مادەنيەتىن, ادامگەرشىلىك, كىسىلىك كەلبەتىن, قارىم-قاتىناس ادەبىن عانا ۇيرەتىپ قويۋ جەتكىلىكسىز.
قازاق ەلىنىڭ قانداي ەل بولۋى كەرەك ەكەنىن جاستاردىڭ ساناسىنا جەتكىزۋ ءۇشىن ءبىز, جوعارىدا اتاعانىمىزداي, ءتول تاريحىمىزدى تەرەڭ مەڭگەرتۋىمىز ابزال. ويتكەنى, تاريحىن بىلمەگەن ازامات بولاشاقتا ۇلت جاناشىرى, ەل قامقورى بولادى دەۋگە مەن ءوز باسىم كۇدىكپەن قارايمىن. ارينە, مەكتەپتە دە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا دا «قازاقستان تاريحى» ءبىرشاما جۇيەلى وقىتىلىپ جاتقانى بارشامىزعا بەلگىلى. الايدا, ونى ءبىرىزدى باعدارلامامەن وقىتىپ شىققاننان گورى سول جۇيەلى قۇرىلىمدى ساقتاي وتىرىپ, جۇرەك تەبىرەنتەر شىنايى سەزىممەن, وقۋشىنىڭ رۋحىن كوتەرەر بيىك لەپپەن, حالىقتىق رۋحتا وقىتۋ الدەقايدا ءتيىمدى بولار ما ەدى دەپ ويلايمىن. ماسەلەن, رەسەيدىڭ كوپ مەكتەپتەرىندە ساباق بۇگىندە «ورىستار – قاھارمان ەل, ورىستار ەشقاشان جەڭىلمەيدى!» دەگەن اسقاق ۇراندارمەن باستالادى ەكەن. مىنە, جاستاردىڭ رۋحىن كوتەرۋ ءۇشىن بىزگە وسىنداي قادامدار دا كەرەك.
بۇگىندە تاۋەلسىز قازاق ەلى ءۇشىن جەر تۇتاستىعىنان اسقان تاۋەلسىزدىك تە, باقىت تا بولماق ەمەس. سوندىقتان «قازاق ەلى» ءپانىنىڭ قۇرامىنا گەوگرافيا جونىندە ارناۋلى ءبولىم ەنگىزىلگەنى ءجون دەپ ويلايمىن. مىسالعا, قىتاي مەكتەپتەرىندە «ءبىزدىڭ جەرىمىز ۇلان-بايتاق...» ت.ت. دەگەن سەكىلدى مالىمەتتەرمەن وقىتاتىن كورىنەدى. بۇل ەل ۇرپاقتارىنىڭ كەلەشەكتە وسىلايشا ويلاۋىنا اسەر ەتپەي قويمايدى. سوندىقتان ءبىز ەجەلدەن قازاق حالقى قاي ايماقتاردى مەكەندەدى, سول جەردى قورعاۋ ءۇشىن قالاي قان توكتى, سول گەوگرافيالىق ايماقتار ەلدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە قالاي اسەر ەتتى, الپاۋىت مەملەكەتتەرگە بودان بولعان كەزدەرىمىزدە قانشا جەرلەرىمىزدەن قالايشا ايىرىلدىق – مىنە, مۇنىڭ ءبارى تاريحىمىز بەن جەر تۇتاستىعىمىزعا قالاي اسەر ەتكەنىن جاس ۇرپاقتارىمىز بىلگەنى ءجون. ءبىز ەلباسى ايتقانداي, جاستارىمىزدى: «ءبىز ءبارىمىز ءبىر اتانىڭ – قازاق حالقىنىڭ – ۇلىمىز. ءبارىمىزدىڭ تۋعان جەرىمىز بىرەۋ – ول قاسيەتتى قازاق دالاسى. بۇل دۇنيەدە ءبىزدىڭ ءبىر عانا وتانىمىز بار, ول – تاۋەلسىز قازاقستان» دەپ ۇيرەتۋىمىز كەرەك.
ءتىل – تىرەك
«قازاق ەلى» ءپانىن وقىتۋ بارىسىندا حالقىمىزدىڭ باي فولكلورى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتە وقىتۋ ارقىلى تاريحي جانە گەوگرافيالىق تۇتاستىعىمىزدىڭ سىرلارىنا جاستارىمىزدى تەرەڭ ۇڭىلتۋگە مۇمكىندىك الامىز. حالقىمىزدىڭ فولكلورى مەن اسىرەسە, اۋىز ادەبيەتى تاريحىنان دا, حالقىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن مادەنيەتىنەن دە تەرەڭ ماعلۇمات بەرەتىن جاۋھار دۇنيەلەر. وسى ارادا ءتىل ماسەلەسى ءپاننىڭ وزەكتى ءبولىمى, ارناۋلى تاراۋلارىنىڭ ءبىرى بولۋعا ءتيىس. ويتكەنى, ءبىز فولكلورىمىزدىڭ التىن ساندىعىنداعى شەشەندىك سوزدەر, ماقال-ماتەلدەر, ولەڭ-جىرلار, جۇمباقتار مەن جاڭىلتپاشتار ارقىلى تىلدىك قورىمىزدىڭ بايلىعىن پاش ەتىپ, جاس ۇرپاقتىڭ انا تىلىنە دەگەن قۇرمەتى مەن ماقتانىش سەزىمىن وياتامىز. ال حالىقتىڭ ەجەلگى سالت-داستۇرلەرى, ادەت-عۇرىپتارى, ىرىمدارى مەن تىيىمدارى ارقىلى قازاقتىڭ ەلدىك مادەنيەتى مەن ادامگەرشىلىك, ىزگىلىك قاسيەتتەرىنەن, حالىقتىق ۇلگىسىنەن تەرەڭ ماعلۇمات الۋعا بولادى. انا ءتىلىمىزدى ۇلىقتاۋ, ءسۇيۋ, قادىرلەۋ, ونىڭ بولاشاعى ءۇشىن تولعانۋ, كۇرەسۋ مەملەكەت قۇرۋشى حالىق رەتىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدى تانىتاتىن ايعاقتى فاكتور. مۇندايدا «ءتىل تۇعىرلى بولماي – ەل تۇعىرلى بولمايدى» دەگەن قاعيدانى استە ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. «قازاق ءتىلى – ءبىزدىڭ رۋحاني نەگىزىمىز, – دەدى پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىندا. – ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ونى بارلىق سالادا بەلسەندى پايدالانا وتىرىپ دامىتۋ. ءبىز ۇرپاقتارىمىزعا بابالارىمىزدىڭ سانداعان بۋىنىنىڭ تاجىريبەسىنەن ءوتىپ, ءبىزدىڭ دە ۇيلەسىمدى ۇلەسىمىزبەن تولىعا تۇسەتىن قازىرگى ءتىلدى مۇراعا قالدىرۋعا ءتيىسپىز...».
تىلگە دەگەن كوزقاراس, شىنداپ كەلگەندە, ەلگە, سول ءتىل تىرەگى سانالاتىن ۇلتقا, حالىققا دەگەن كوزقاراس ەكەنى داۋسىز. «حالىقتىڭ ماڭگى عۇمىرى ونىڭ تىلىندە. ءاربىر ءتىل ءوزىنىڭ حالقى ءۇشىن ۇلى» (ش.ايتماتوۆ). سوندىقتان وعان بەيجاي قاراماعان ءجون. قازاق ءتىلى جاپپاي قولدانىس تىلىنە اينالىپ, شىن مانىندەگى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە كوتەرىلگەندە, ءبىز ەلىمىزدى قازاق مەملەكەتى دەپ ايتاتىن بولامىز. مۇنى ەلباسى قاداپ ايتىپ كەلەدى. شىنىندا دا قازاق ەلى بولۋ ءۇشىن ءبىز مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىن ايرىقشا قۇرمەتتەپ, ونىڭ قادىر-قاسيەتىنە ەرەكشە دەن قويۋىمىز كەرەك ەكەنىن «قازاق ەلى» ساباعىندا ۇستازدار جاستار ساناسىنا ەرەكشە ءسىڭىرۋى ءتيىس. ويتكەنى, قازاق ءتىلى – ۇلان-بايتاق جەردى مەكەندەگەن ەل بىرلىگىنىڭ, ىنتىماعىنىڭ, تۋىسقاندىعىنىڭ ءتىلى رەتىندە, حالىقتار دوستىعىنىڭ دانەكەرى تۇرعىسىنان قاراستىرىلۋى كەرەك.
پاتريوتيزم پارمەنى
مىنە, وسى ايتىلعانداي, ۇلتىن ءسۇيۋ, ءتىلىن, ءدىلىن, سالت-ءداستۇرىن قاستەرلەۋدەن كەلىپ پاتريوتيزم ماسەلەسى تۋىندايدى. وسى ارادا مەن تاعى دا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ مىنا تۇجىرىمداماسىنا سۇيەنۋ ارتىق بولماس دەپ ويلايمىن: «ءوز بويىمىزدا جانە بالالارىمىزدىڭ بويىندا جاڭا قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى تاربيەلەۋىمىز كەرەك, – دەيدى «قازاقستان-2050» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىندا. – بۇل, ەڭ الدىمەن, ەلگە جانە ونىڭ يگىلىكتەرىنە دەگەن ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتادى... ءبىزدىڭ بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىز سىرت ەلدەن گورى وتانىندا ءومىر سۇرگەندى ارتىق كورەتىندەي, ويتكەنى, ءوز جەرىندە ءوزىن جاقسى سەزىنەتىندەي بولۋعا ءتيىس. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى ءوزىن ءوز جەرىنىڭ قوجاسى رەتىندە سەزىنۋگە ءتيىس».
«قازاق ەلى» ءپانىنىڭ نەگىزگى تارماقتارىنىڭ ءبىرى – ءدىني ماعلۇماتتار بەرۋ, ياعني اتا-بابادان مۇرا بولىپ كەلە جاتقان ءداستۇرلى ۇلتتىق ءدىن جايلى ءبىلىم بەرىلۋى كەرەك. ءبىز ءبارىمىز يسلام ءدىنىن ۇستاناتىنىمىز انىق. بۇل جەردە «ۇلتتىق ءدىن» دەگەنىمىزدىڭ ۇلكەن ءمانى بار. قازاق حالقى يسلامدى تۇتىنعانىمەن, ىلگەرىدەن ونى وزىندىك ۇلتتىق سيپاتپەن قابىلداعانى بەلگىلى. بىلايشا ايتقاندا, وزىندىك ءدىني سالت-داستۇرلەرىمىز بار. ول عاسىرلار سىنىنان ءوتىپ, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جەتىپ وتىر. سوندىقتان بۇگىنگى ۇرپاق وسى ماسەلەلەردى جاقسى بىلۋگە ءتيىس. مۇندا جاستارىمىز باسقا ءدىني اعىمداردىڭ ىقپالىنا ءتۇسىپ كەتپەس ءۇشىن قازاقى نۇسقاداعى يسلام ء(ابۋ حانيفا مازھابىن) جولىن اجىراتا ءبىلۋى كەرەك.
سونىمەن بىرگە, «ەتنوپەداگوگيكا» ءىلىمى دە اتالعان ءپاننىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلادى. جالپى, ەتنوپەداگوگيكا – حالىق پەداگوگيكاسى مەن ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ويلار تۋرالى عىلىم, ول حالىق پەداگوگيكاسىنان, ۇلتتىڭ پەداگوگيكالىق ويلار تاريحىنان باستاۋ الادى. سوندىقتان, ءاربىر جاستىڭ ەتنوپەداگوگيكادان ءتيىستى ماعلۇماتى بولعانى ءجون.
ءرامىز رۋحى
جاستاردىڭ وتانشىلدىق رۋحىن وياتۋدا مەملەكەتتىك رامىزدەرگە دەگەن قۇرمەتتىڭ ورنى بولەكشە بولاتىندىعى داۋسىز. مەملەكەتتىك تۋىمىز, ەلتاڭبامىز, ءانۇرانىمىزدى قاستەرلەۋدى ۇيرەتۋ ارقىلى ءبىز ولاردى ءوز ەلىنىڭ ۇلتجاندى, مەملەكەتشىل ازاماتى ەتىپ تاربيەلەۋگە قول جەتكىزبەكپىز.
سوناۋ ءبىر كەڭەستىك قىزىل يدەولوگيانىڭ قىلىشىنان قانى تامىپ تۇرعان كەزىندە, ءوز ەلىڭدى مەنىڭ ەلىم, ءوز ۇلتىڭدى مەنىڭ ۇلتىم دەپ ايتا المايتىن قىزىل تىلگە ساياساتتان شىنجىر سالىنعان كەزدە, قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى جۇبان مولداعاليەۆ «مەن – قازاقپىن» دەگەن بيىك پافوستى, اسقاق ءۇندى, ءورشىل پوەما جازىپ, ءيىسى قازاقتى ءبىر كوتەرىپ تاستاعانى ءالى جادىمىزدا.
«مەن – قازاقپىن مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن.
جورگەگىمدە تانىستىم مۇڭ تىلىمەن.
جىلاعاندا جۇرەگىم كۇن تۇتىلىپ,
قۋانعاندا كۇلكىمنەن ءتۇن تۇرىلگەن...
... مەن قازاقپىن, مەن ەندى بايتاق ەلمىن,
ايتا بەرگىم كەلەدى, ايتا بەرگىم», –
دەپ اقىن ءوزىنىڭ قازاق ەكەنىن بايتاق ەلگە, قالا بەردى بۇكىل الەمگە جار سالا, ماقتانىشپەن ءۇن قاتقان ەدى. بۇگىن, مىنە, قۇدايعا شۇكىر, تاۋەلسىز ەلمىز, «مەن – قازاقپىن» دەپ قالاي ماقتانساق تا, ءوزىمىزدىڭ قازاق ەلى ەكەنىمىزدى قالاي پاش ەتسەك تە ەشكىم تىلىمىزگە تۇساۋ سالىپ جاتقان جوق. تەك باتىستان سوققان دۇلەي داۋىلداي شاپشاڭ جىلجىپ كەلە جاتقان جاھاندانۋ ءۇردىسى تاربيەمىزدىڭ, مىنەز-قۇلقىمىزدىڭ باعىت-باعدارىن وزگەرتىپ, ۇلتتىق سانامىزعا اسەر ەتىپ جاتقانى الاڭداتادى. سوندىقتان دا «قازاق ەلى» ءپانىن ەنگىزۋدەگى ماقسات – جاس ۇرپاقتى رۋحسىزدىقتان ساقتاپ, ەلىن, جەرىن, وتانىن سۇيەتىن ۇلتجاندى ۇرپاق قالىپتاستىرۋ ەكەنىن استە ۇمىتپاعانىمىز ماقۇل. ءاربىر ازامات «مەنىڭ ەلىم», «مەنىڭ قازاقستانىم» دەگەن ماقتانىشپەن كەۋدە كوتەرىپ, ەلى ءۇشىن بايگەگە باس تىگەتىن ءوز مەملەكەتىنىڭ شىنايى پاتريوتى دارەجەسىنە كوتەرىلگەن كەزگە جەتكەندە عانا ءبىز ناعىز قازاق ەلى – ماڭگىلىك ەل بولىپ بوي كوتەرەمىز.
سەرىك پىراليەۆ,
اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق
پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ
كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, پروفەسسور.
