ديسسيدەنت (ۇشقىر ويلى جاس ۇلان قايىربەك اجىباەۆ تۋرالى ءبىر ۇزىك اڭگىمە)

سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە قوستاناي وبلىستىق مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كو­ميتەتى باسقارماسىنا ورتا بويلى, سىمباتتى قازاق ايەلى كەلىپ كىردى. جاۋاپتى كەزەكشى رەتىندە مەن ونى قابىلداپ, بۇيىمتايىن سۇرادىم. ءالى ەسىمدە, الگى كەلىنشەك ءوزىن اقمارجان سماعۇلوۆا دەپ تانىستىردى دا وبلىستىق پوشتاداعى حاتتاردى سۇرىپتاۋ بولىمىندە ىستەيتىندى­گىن ايتتى. جۇبايى مۇقتار بۇرىندارى كگب ورگانىندا قىزمەت اتقارعان ەكەن. وسىلاي دەگەن ول سومكەسىنەن اشىلعان كونۆەرتتى الىپ ۇستەل ۇستىنە قويدى. ءسوز يەسىنىڭ مالىمدەۋىنشە, بۇل حات الماتىدان اد­رەساتى دۇرىس كورسەتىلمەگەندىكتەن, كە­يىن قايتارىلعان بولىپ شىقتى. «پوش­تا ەرەجەسىنە ساي اشىلعان نە سىر­تى بۇ­­لىنگەن حاتتىڭ مازمۇنىمەن تانىسق­ا­نىمدا, ونىڭ وكىمەتكە قارسى ءبىر كىسى­نىڭ تانىسىنا جازعان دۇنيەسى ەكەنىن اڭعاردىم, – دەدى كەلىنشەك. – انا جولى سىزدەردىڭ ءبىر قىزمەتكەرىڭىز كەلىپ, ءبىزدىڭ ۇجىمعا «كەڭەس ازاماتتارىنىڭ ساياسي قىراعىلىعى» تۋرالى لەكتسيا وقىعان. كگب ورگانىنا قاتىستى فاكتىلەر كەزدەسسە, بىزدەرمەن بايلانىستا بولىڭىزدار دەپ ەدى. سوندىقتان مىنا حاتتىڭ سىزدەرگە قاتىسى بار شىعار دەپ اكەلىپ تۇرمىن», دەپ ءسوزىن اياقتادى.

الدىمداعى بەلگىسىز قاعاز پاراق­تا­رى­نا كوز جۇگىرتىپ شىقسام, بۇل ءبىزدىڭ وڭىر­دەگى بوروۆسكوي اۋدانىنداعى ميحاي­لوۆ ەلدى مەكەنىنىڭ تۇرعىنى اجىباەۆ دەگەن ازاماتتىڭ جازباسى بولىپ شىقتى. ول ونى «جاس تۇلپار» اتتى جاسىرىن ۇيىمنىڭ مۇشەسى رەتىندە الماتى قالا­سىندا تۇراتىن ءوزىنىڭ پىكىرلەسىنە جول­داعان ەكەن. وسىنى بىلگەننەن كەيىن مەكە­مەمىزدەگى اسكەري ءتارتىپ بويىنشا مەن اتالعان حاتتى اكەلگەن ازاماتشادان جازباشا تۇسىنىك الدىم. ءسويتتىم دە ونى كونۆەرتكە قوسا تىركەپ, كەزەكشىلىكتىڭ سوڭىندا باسقارما باستىعىنا تاپسىردىم.

سودان كوپ ۋاقىت وتپەي بۇل حات­قا وبلىستىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى باس­قار­ماسى عانا ەمەس, رەسپۋبليكالىق مقك باسشىلىعى دا كوڭىل اۋدارىپ, ءوز باقى­لاۋىنا الدى. ونىڭ ايقىن بەلگىسى بىزدە ارنايى توپ قۇرىلىپ, وعان وبلىستىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى باسقارماسىنداعى يدەولوگيا ءبولىمىنىڭ باستىعى, پولكوۆنيك پ.سافرىگين, وسى مەكەمەنىڭ اعا تەرگەۋشىسى, پولكوۆنيك پ.دادىكين, ­يدەو­لوگيا ءبولىمىنىڭ جاۋاپتى قىزمەت­كە­رى كا­پيتان ج.تاسماعامبەتوۆ پەن اعا لەي­تەنانت ە.ىبىراەۆ ەندى.

وسى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى اياق­تالعان كەزدە باسقارما باستىعى پولكوۆنيك س.سەنكەەۆيچ مەنى كابينەتىنە شاقىردى. بارسام, وندا جوعارىدا ايتىلعان توپ مۇشەلەرى وتىر ەكەن. باستىق: «بۇگىن اجى­­باەۆتىڭ ۇيىنە ءتىنتۋ جۇرگىزەسىڭدەر, – دەپ باستادى ءسوزىن. – بۇعان وبلىس پروكۋرورى پ.گراچەۆتىڭ كەلىسىمى بار. ال سە­نى, ماۋلەتوۆ ارامىزداعى قازاق ءتىلدى جال­عىز تەرگەۋشى بولعاندىقتان, وسى ءىس-شا­راعا ارنايى قوسىپ وتىرمىن. سە­بەبى وندا جەرگىلىكتى ۇلت تىلىندەگى قۇجات­تار بولۋى مۇمكىن. سونى ىرىكتەپ الۋ كە­رەك». مۇنى ەستىگەن مەن: «جولداس, پول­كوۆنيك, قىلمىستىق ءىس قوزعالماي تۇ­­­رىپ ءتىنتۋ امالدارىن جۇرگىزۋگە بولماي­دى عوي. ول سول ماسەلەگە قاتىستى كو­دەكس­­­تە كورسەتىلگەن», دەي باستاپ ەدىم, س.سەن­كەەۆيچ ءسوزىمدى ءبولىپ جىبەردى. ءسويت­­­­تى دە: «وعان باسىڭ اۋىرماسىن. بى­رىن­­شىدەن, توپتى دادىكين باسقارادى. زاڭ­بۇزۋشىلىق بولسا, وعان سەن ەمەس, اعا تەرگەۋشى جاۋاپتى. ەكىنشىدەن, پروكۋرور پ.گراچەۆ ءتىنتۋ جۇرگىزۋگە كە­لى­سى­مىن بەرگەن دەپ جاڭا ايتتىم عوي. وب­لىس­تىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى دا بۇل ماسەلەدەن حاباردار. سودان كەيىن... اينالىسايىق دەپ وتىرعان ادامىمىز تەكسەرۋىمىزگە العان قاتارداعى كىسى ەمەس. ونى رەسپۋبليكالىق مقك كۇندەلىكتى نازارىندا ۇستاپ وتىر», دەدى.

زاڭسىزدىقپەن كەلىسۋگە تۋرا كەلدى. ول كەزدە پارتيانىڭ قاي سالادا بولسا دا نۇسقاۋ بەرىپ وتىراتىن, وعان ەشكىم قارسى شىقپايتىن كەزى ەدى. باعىنباي كور, سەنىمەن كوپ سويلەسپەيدى, تاجىكەلەسپەيدى. سوتسياليستىك قوعامنىڭ سارا جولىن تۇ­سىنبەيتىن كەزدەيسوق جان دەپ ويلايدى دا, پارتبيلەتىڭدى ۇستەلگە قوي دەيدى. ال ونداي ۇيعارىمعا ەشكىم قارسى تۇرا المايدى.

سول كۇنى جۇمىس اياعىنا تامان ءبىز ­مي­­­حايلوۆكا پوسەلكەسىنە كەلدىك. قايىر­بەك اجىباەۆتىڭ ءۇيى پوسەلكەنىڭ كۇن­باتىس جاعىندا ەكەن. ول قايىڭدى ورمان­نىڭ ىرگەسىنە ورنالاسىپتى. شاعىن, ەكى پاتەرلى قۇراستىرمالى فينن ءۇيى. وسىعان جانە اۋلاداعى قورا-قوپسىعا قاراپ, ىزدەپ كەلگەن ادامىمىزدىڭ جۇمىسىنان ورالۋىن كۇتىپ ءبىراز تۇردىق. كەشكى ساعات التىلاردىڭ شاماسىندا كوشەدەن بويى قۇددى باستاۋىش مەك­تەپتىڭ بالاسىنداي كىشكەنتاي عانا ءبىر جىگىت كەلە جاتتى. ونى سىرتتاي بارلاپ جۇرگەن تاسماعامبەتوۆ: ء«بىز ىزدەپ كەلگەن ادام وسى بولۋ كەرەك», دەدى اقىرىن عانا. ويتكەنى ارىپتەسىم, بۇعان دەيىن وزىنە بەكىتىلگەن ۇشاياقتى موتوتسيكلىمەن بۇل پوسەلكەگە ءبىر-ەكى رەت كەلىپ كەتكەن ەدى. كوپشىلىك ونى اتا-ەنەسى وسى ەلدى مەكەندە تۇرىپ جاتقاندىقتان, «جامان كۇيەۋ قايىنشىل» دەگەندەي, سولارعا باراتىن شىعار دەپ جورامالدايتىن-دى. بىراق ماسەلە باسقادا بولاتىن.

ءبىز امانداسىپ, ءوزىمىزدى تانىستىرىپ بولعان سوڭ قايىربەك اجىباەۆپەن بىرگە ىلەسىپ ۇيىنە كىردىك. بويداق, شەشەسىمەن ەكەۋى عانا تۇرادى ەكەن. كورشىلەرىنەن ەكى كۋاگەر شاقىرىپ ىسكە كىرىستىك. مۇنى كورگەن كارى اناسى ءبىر جاعدايدى سەزگەندەي, ءبىز كەتكەنشە جىلاۋمەن بولدى. «جالعىزىمدى سوتتاپ جىبەرسەڭدەر, مىنا اۋرۋ, ەرتەڭ بە, بۇگىن بە دەپ وتىرعان دىم­كاس مەنى كىم باعادى؟ ولەيىن دەپ جاتقانىم­دا كىم اۋزىما سۋ تامىزادى؟ ەرتەڭگى كۇنىم نە بولماق؟» دەپ زارلاعاندا, بىزدەردىڭ ءبارىمىزدىڭ تۇلا بويىمىز تۇرشىگىپ كەت­تى. بىراق قولىمىزدان نە كەلمەك؟ ۇكى­مەت­تىڭ مەيىرىمسىز, الىپ ماشيناسىنا كىم قارسى تۇرا الادى؟ «ابىرجىماڭىز», دەپ قويامىز كەيۋاناعا. بۇل ايتەۋىر جاي جۇ­باتۋ عوي. باسقا ءسوز ايتا المادىق.

قايىربەك اجىباەۆتىڭ ءۇيى وتە جۇ­پىنى بولىپ شىقتى. تەك قابىرعا سورە­سىندەگى كوپ كىتاپ قانا كوزگە تۇسەدى. جي­ھاز-م ۇلىك دەگەننەن ۇلكەن, ەسكى ساندىق, قا­زاقى كورپە, جاستىق. باسقا ەشتەڭە جوق. ءۇيدى ۇزاق تىنتتىك. سورەنىڭ جوعارى جاعىنا قويىلعان ەسكى شاباداننان قا­زاق­ستاننىڭ كوپتەگەن قالاسىنان كەل­گەن حاتتار جانە ۇساق ارىپتەرمەن تولتىرىلىپ جازىلعان بىرنەشە داپتەردى تاۋىپ, تاركىلەدىك. ءسوز رەتىنە قاراي ايتا كەتەيىن, ءتىنتۋدىڭ ءبىر كەزەڭى قازىر ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. مەنىڭ مىندەتىم, ورتادا ءۇيىلىپ جات­قان قۇجاتتاردى ىرىكتەپ الىپ, كەرەكتىسىن حات­­تاماعا تىركەۋ-ءتىن. سولاردى وقىپ وتىر­­­عانىمدا كوزىمنىڭ شالىپ قالعانى, جا­نىمداعى ءۇي يەسى اقىرىنداپ ءبىر داپ­تەر­دى جىمقىرماقشى بولىپ جاتىر ەكەن. ونى كورىپ وتىرعان ىبىراەۆ وعان باسىن يزەپ, كەلىسىمىن بەرگەن سياقتى بولدى. مەن: «قايدا اپاراسىڭ؟» دەگەندەي قولىنان شاپ بەردىم. اجىباەۆ ەشتەڭە دەي الماي ساسىپ قالدى. الىستان قاراپ وتىرعان ۆاسيلي دەگەن جۇرگىزۋشىمىز وسى وقيعانى كەيىن: «عاليحان نۇرجانوۆيچ «ستوپ» دەگەندەي اجىباەۆتىڭ قولىنان شاپ بەردى», دەپ جولداستارىنا كۇلدىرگى ءسوز رەتىندە سان قۇبىلتىپ ايتىپ ءجۇردى. جاسىرمايمىن, بۇل دا سول كەزدەگى ءبىز­دىڭ ۇكىمەت پەن پارتياعا مەيلىنشە بەرىل­گەندىكتىڭ ءبىر كورىنىسى عوي.

تاعى دا ءبىر جاعداي, جەتى قابات جەر­دىڭ استىنداعى سىبىردىڭ ءوزى بىردەن ەستىلىپ جاتاتىن بۇل ورگانعا كەيىن ءبىز­دىڭ قىزمەتكەرلەرىمىز ىبىراەۆتىڭ ءتىن­تۋ جۇرگىزىلىپ جاتقان كەزدە ءۇي يەسىنە «بۇيرەگى بۇرعانى» تۋرالى قۇپيا قۇجات كەلىپ تۇسكەنى بار. وندا اجىباەۆتىڭ داپتەردى جاسىرىپ قالۋعا ارەكەت ەتكەنى جانە بىزدەر تۋرالى, سونداعى سوزدەرىمىزگە دەيىن جەتكەن. مۇنى سودان ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ جاۋاپ العاندا اجىباەۆتىڭ ءوزى دە ايتىپتى. سوندا ول: «تىنتۋشىلەردىڭ ىشىنەن مەن ءوزىم وقىعان ورتا مەكتەپتىڭ ديرەكتورى ىبىراەۆ اعايدىڭ بالاسىن بىردەن تانىدىم. ول دا وسى ءبىلىم ۇياسىنىڭ تۇلەگى ەدى. ول مىنەزى جۇمساق, ۇلتجاندى كىسى ەكەن. نەگىزگى داپتەرىمدى قىمقىرىپ قالۋعا ءوز ريزاشىلىعىن بەرگەندەي بولدى. بىراق قۇجاتتاردى تەكسەرىپ وتىرعان ەكىنشى ۇلتى قازاق, قاتىگەز, ەش­كىمگە جۇرەگى ەلجىرەي قويمايتىن ادام بولىپ شىقتى. ول كورمەي قالعاندا, توپ مۇشەلەرى جارتىمدى ەشتەڭە تابا المايتىن ەدى», دەپتى.

مقك ورگانى جوعارىداعى جاعدايدان سوڭ قۇپيا حاتقا ۇلكەن ءمان بەرىپ, ىبى­راەۆتىڭ ساياسي سەنىمسىزدىگى تۋرالى ماسەلە كوتەرىلدى. ابىروي بولعاندا بۇل تۋرالى ول وسىنىڭ الدىندا توپ جەتەكشىسى دادىكينگە ايتقان ەكەن. ول كىسى: «بۇل جونىندە مەن بىلەمىن, شەكتەن شىققان ەشتەڭە جوق. ىبىراەۆ ماعان ايتقان», – دەپتى. سونىمەن ەرشات ورنىندا قالىپ, بۇرىنعى جۇمىسىن جالعاستىرا بەردى.

قازىر ەسكە تۇسىرسەم, اجىباەۆ­تىڭ وي-پىكىرى سول كەزگى وكىمەتتىڭ قاي سالا­داعى بولسىن ء«ىس-ارەكەتتەرى قازاق حالقىنا زياندى» دەپ ايتىلعان قۇجاتتار ەكەن. «شىندىقتى ايتۋعا بولمايدى. وكىمەت­كە قارسى كەلىپ ءوز پىكىرىڭدى بىلدىرسەڭ, جۇي­كە اۋرۋىمەن اۋىرادى دەگەن جالامەن اۋرۋحاناعا سالادى, نە سوتتايدى», دەپتى. ءبىراز ۋاقىت وتسە دە, ءالى ەسىمدە, قالعا­نى مەملەكەتتى باسقارۋ سالاسىنداعى پارتيانىڭ ءرولىن ازايتىپ, ونىڭ ورنىنا حالىق سايلاعان پرەزيدەنتتىك باسقارۋ­عا كوشۋ تۋرالى ءبىراز سالىستىرمالى دا­لەلدەر كەلتىرىلگەن. مۇنى ول سوناۋ 60-جىل­­دارى ايتىپ وتىر. سونداي-اق تاعى ءبىر تە­زيسىندە اجىباەۆ ۆارشاۆا شارتىنا كىرەتىن ەلدەر سياقتى كسرو-داعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردا دا باسقا پارتيالاردىڭ بولۋى كەرەكتىگىن ايتقان. بۇل مەن الىپ قالعان داپتەردە كوبىرەك جازىلىپتى. وندا ءتىپتى رەسپۋبليكانىڭ بولاشاق پرەزيدەنتى, ۇكىمەت مۇشەلەرى مىنا كىسىلەر بولعانى دۇرىس دەگەن ناقتى فاميليالار دا كەلتىرىلگەن. وعان جولداعان حاتىندا ءبىر پىكىرلەسى: ء«سىز ءوزىڭىزدى وسى لاۋازىمدى پرەزيدەنتتىك قىزمەتكە ۇمىتكەرمىن دەپ نەگە ايتپايسىز؟» دەگەنىنە, ول: «قۇداي ماعان بوي بەرمەگەن. ەل باسشىسى بوي­­شاڭ, سىمباتتى ءارى جوعارى ءبىلىمدى, جان-جاق­تى ساۋاتتى ازامات بولۋى كەرەك. ال مە­نىڭ ءبىلىمىم ارنايى ورتا عانا, ارالاسقان ورتام دا وزىق ويدىڭ يەلەرى ەمەس», دەگەن.

داپتەردىڭ «جاس تۇلپار» باعدار­لا­ماسى» دەگەن بولىمىندە ۇلت ماسەلەسىنە بايلانىستى ويلار جيناقتالىپتى. وندا رەسپۋبليكاداعى وبلىستار مەن اۋداندار باسشىلارىنىڭ باسىم بولىگى نەگىزگى ۇلت وكىلدەرىنەن بولۋى كەرەك دەلىنگەن. «بىراق قوستاناي وبلىسىنان مىسال كەلتىرەر بولساق, امانگەلدى, جانگەلدين اۋداندارىنان باسقا وڭىرلەردە ءبىرىنشى حاتشى قازاق جوق. ءىرى كاسىپورىنداردىڭ, ءتىپتى كەڭشار ديرەكتورلارىنىڭ ءبارى ورىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى. سوندا 50 جىلدا بۇل مەملەكەت ۇلت كادرلارىن دايارلاپ شىعا­را الماعان با, الدە جەرگىلىكتى ۇلتقا دە­گەن سەنبەۋشىلىك پە؟» دەپ جازعان. «وب­لىس ورتالىعىندا ءبىر قازاق بالاباقشا­سى جوق, قوستاناي قالاسىندا جالعىز-اق قازاق مەكتەبى بار», دەيدى كۇيزەلگەن ول. داپتەر يەسى: ء«باسپاسوز كوبىنە ورىس ءتىلدى, راديودان قازاق ءۇنىن ەستۋ قيىن, ال حالىقارالىق ارەناعا كەلسەك, قازاق دەگەن ۇلتتى باسقا ەلدەر بىلمەيدى. نەگە ءبىز, قازاق رەسپۋبليكاسى ۋكراينا, بەلو­رۋسسيا سياقتى بۇۇ-عا مۇشە ەمەس­پىز», دەيدى دە: «سىناقتار نەگە ادام جوق تايگادا وتكىزىلمەيدى؟ – دەپ سەمەي يادرولىق پوليگونىنا توقتالادى. جازۋى وتە ساۋاتتى, ءبارى قازاق تىلىندە. مۇنداي باتىل ويدى سول كەزدە ايتۋدىڭ ءوزى ءبىر ۇلكەن ەرلىك! مىنە, ونىڭ جوعارىداعىداي ۇشقىر ويىنا مەن بۇگىندەرى ەرەكشە تاڭعالامىن.

ءتىنتۋ ناتيجەسى بويىنشا, رەسپۋب­لي­كالىق مقك باسشىلىعىنا جانە وب­لىس­تىق پارتيا كوميتەتىنە كولەمدى انىق­تاما قۇجات جازىلدى. زاڭ ورىندارى­نا ەندى قايىربەك اجىباەۆتى قىلمىس­­تىق كودەكستىڭ قايسى بابىمەن جاۋاپقا تار­تۋ تۋرالى ماسەلە تۇردى. بۇل جەردە پى­كىر ەكىگە ءبولىندى. توبىمىزداعى ء«وز جۇ­­مىسىن» كورسەتكىسى كەلگەن وزگە ۇلت وكىل­­­دەرى قاتاڭ جازالاۋدى ۇسىندى. كى­نالى ازاماتىمىز ۇمىتپاسام, اتالعان زاڭ­­نامانىڭ 161-1-بابىمەن سوتتالىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. بۇل كەڭەستىك قو­عامدى ويدان شىعارعان جالامەن قارا­لاۋ دەگەن تۇجىرىمعا كەلەتىن ۇعىم ەدى. بى­راق رەسپۋبليكالىق مقك-دەگى تەر­گەۋ ءبو­لىمىنىڭ باستىعى, پولكوۆنيك ن.لوۆيا­گين دەگەن كىسى وتە ءبىر پاراساتتى, وسى ور­گانداعى بەدەلدى ادام بولاتىن. ءارى ءوزى باسقا ۇلت وكىلى بولعاندىقتان با, قايىربەك اجىباەۆتى قاتاڭ جازالاماۋدى ۇسىندى.

وسىدان كەيىن: «قۇجاتتارمەن تەرگەۋ­شى رەتىندە جۇمىس ىستەگەن سەن, اعا لەيتەنانت پىكىرىڭ قالاي؟» دەپ باستىق ماعان ء­سوز بەردى. مەن: «لوۆياگين جولداس وتە ءبىلىم­دى, مۇنداي ىستەردى رەسپۋبليكا بويىنشا تالاي كورىپ, قولىنان وتكىزگەن ادام. جانە ولار بويىنشا ءوزىنىڭ دۇرىس شەشىمىن ايتقان كىسى. مۇنداي مامان پىكىرىمەن كەلىسپەۋگە بولمايدى. بۇنى رەسپۋبليكالىق مقك تەرگەۋ ءبولىمىنىڭ پىكىرى دەپ ۇققان ءجون», دەدىم. ءسويتتىم دە: «قولىمىزداعى قۇجاتتا اجىباەۆ تەك ءوز پىكىرىن جازعان. ول ۇكىمەتكە قارسى شىعۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرمەگەن. جانە قوعامعا قارسى پىكىرى ءالى تولىق قالىپتاسپاعان. كەڭەستىك قازاقستاننىڭ 50 جىل ىشىندەگى جەتىستىكتەرىن ايتىپ جاتقانىمىزدا, ءدال قازىر مىناداي ءسوز كوتەرۋ ورىنسىز. ونىڭ ۇستىنە بۇل ازاماتتى قۇداي اياماعان. وتباسى جوق, كارى اناسىن ەڭىرەتىپ قالدىرۋ ورىنسىز جانە ەرتەڭ سوت بولا قالعان كۇندە ونىڭ ورىندىعىندا بويى 1,5 مەترگە ارەڭ جەتەتىن ادام وتىرسا, جۇرتشىلىق مەملەكەتكە قارسى شىققان ادامدارىنىڭ ءتۇرىن قارا دەپ كۇلمەي مە؟» دەپ قىزبالانىپ كەتكەنىمدە, باستىق مەنى توقتاتىپ تاستادى. «جەتەدى, – دەدى. – پىكىرىڭ تۇسىنىكتى بولدى. اجىباەۆتىڭ جازۋلارى ساعان دا اسەر ەتكەن بە دەپ وتىرمىن».

ويىن-كۇلكىگە ارالاستىرىپ ايتقان بۇل سوزگە ەل دۋ كۇلدى. سونىمەن كوپشىلىك ونى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتپاۋ تۋرالى شەشىمگە كەلدى. ناقتىلاپ ايت­قاندا, باسقارمامىزدىڭ يدەولوگيا ءبولىمى اجىباەۆپەن پروفيلاكتيكالىق, قىلمىستىڭ الدىن الۋ شارالارىن جۇر­گىزۋ جونىندە تاپسىرمالار الدى. بۇل تەر­گەۋ جۇمىسىنا كىرمەيتىن ءىس-شا­را بول­عاندىقتان, مەن وعان قاتىسقان جوق­پىن.

ءسوز ەتىلىپ وتىرعان ادام, ياعني قايىر­بەك اجىباەۆ تۋرالى جازامىن دەگەن وي مەندە جوق ەدى. 2009 جىلى «ەگەمەن قا­زاقستان» گازەتىندە قوستانايلىق ديسسيدەنت م.قۇلماعامبەتوۆ تۋرالى ماقالام جارىق كورگەننەن كەيىن باسىلىمنىڭ سول كەزدەگى باس رەداكتورى جانبولات اۋپباەۆ ءىنىمىز تەلەفون شالىپ, وعان ءوزىنىڭ وڭ باعاسىن بەرگەن. سودان بيىل ول: «تاياۋدا پاۆلوداردا ءبىر جيىن وتەدى. ديسسيدەنتتىك تاقىرىپقا بايلانىستى ماقالاڭىز بولسا جىبەرسەڭىز. ءبىز رەسپۋبليكا بويىنشا كەڭەستىك كەزەڭدەگى سونداي كۇرەسكەرلەر تۋرالى ۇجىمدىق جيناق شىعارىلسا دەپ ەدىك», دەدى.

 سول ساتتە وسى اجىباەۆ تۋرالى جازسام قالاي بولادى دەگەن ويدىڭ كەلگەنى. بىراق كوپ جىلدار وتكەندىكتەن, بۇل ازا­ماتتىڭ اتى-ءجونى ەسىمە تۇسپەي-اق قوي­دى. ارحيۆ­تەردەن دە ەشتەڭە تابا المادىم. ءبىر كۇنى, كەزىندە وسى ءىس بويىنشا جۇمىسقا تارتىلعان, قازىر الماتىدا تۇرىپ جاتقان ەرشات ىبىراەۆ ەسىمە ءتۇستى. تەلەفون شالىپ, اجىباەۆ تۋرا­لى سۇرادىم. ول: «عالەكە, ونىڭ اتى – قايىربەك. مەنىڭ نۇرشات دەگەن ىنىم­مەن بىرگە 1965 جىلى قوستانايداعى ى.التىنسارين اتىنداعى دارىندى بالالار ورتا مەكتەپ-ينتەرناتىن بىتىرگەن. ول تۋرالى ءىنىمنىڭ ازداپ ايتقانى – سى­نىپتاسىنىڭ ەكونوميست ماماندىعىن العانى. مەڭدىقارا اۋدانىنداعى ميحاي­لوۆكا استىق قابىل­داۋ پۋنكتىندە ەسەپشى بولىپ جۇمىس ىستە­گەندىگى. ودان كەيىن 70-جىلدارى ءبىر بالانى قۇتقارامىن دەپ سۋعا كەتكەنىن ەستىگەندىگى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا, – دەدى ەرشات, – ءىنىم ول تۋرا­لى سىنىپتاستارىنىڭ ءبىرى, بۇرىنعى قوس­تاناي وبلىستىق سوتى تور­اعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولعان زەينەتكەر تۇرسىنباي جارمۇحامبەتوۆ­تىڭ بىلەتىنىن ايتىپ, مەكتەپ بىتىرگەندە ­ۇجىم بولىپ تۇسكەن فوتوۆينەتكانى بەردى».

نۇرشاتتىڭ اعاسى ەرشاتقا ايتقان سوزىنەن كەيىن ول نۇسقاعان تۇرسەكەڭ, تۇرسىنباي ىنىمە تەلەفون شالىپ بۇيىم­تايىمدى ايتتىم. ول دا 1965 جىلى قوس­تانايداعى ىبىراي التىنسارين اتىن­داعى دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرناتتى قايىربەكپەن بىرگە بىتىرگەنىن ءسوز ەتتى. سودان سوڭ: «ول ءوزى 1946 جىلى قوستاناي قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى نەچاەۆ­كا پوسەلكەسىندە دۇنيەگە كەلگەن قانداسى­مىز ەدى», – دەدى. – مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن الماتىداعى پوليتەحنيكۋمعا ءتۇسىپ, قارجىگەر ماماندىعىن يگەردى. سودان سوڭ مەڭدىقارا اۋدانىنىڭ ميحايلوۆكا كەنتىندەگى استىق قابىلداۋ پۋنكتىندە ىستەپ ءجۇر دەگەندى ەستىگەنىم بار. 70-جىلدارى سۋعا كەتىپ قايتىس بولىپتى. مەنىڭ ويىمشا ول ەكى جىل الماتىدا وقىعاندا وي-پىكىرى دامىپ, سول كەزدەگى مۇرات اۋەزوۆ توڭىرەگىنە توپتاسقان قىز-جىگىتتەردىڭ «جاس تۇلپار» ۇيىمىمەن بايلانىستا بولۋى ابدەن مۇمكىن».

تۇرسىنبايدىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار. ولاي دەيتىنىم, ءتىنتۋ كەزىندەگى قايىر­بەكتىڭ قاعازعا تۇسىرگەن ويلارى مەن ءار جەر­دەن كەلگەن حاتتار ونىڭ «جاس تۇل­پار» ۇيىمىمەن مۇراتتاس بولعانىن دالەل­دەيدى. وسىلاردى ەستىپ-بىلگەن سوڭ قايىربەك جۇمىس ىستەگەن ميحايلوۆكا استىق قابىلداۋ پۋنكتىندە بۋحگالتەر بولىپ ىستەگەن داريعا ماحامبەتوۆا, نا­دەجدا تولستىح سەكىلدى كىسىلەرمەن دە سوي­لەسىپ, پىكىر سۇرادىم. ولار ءبىزدىڭ كەيىپ­كەرىمىزدىڭ ءوز مەكەمەلەرىندە ەكونوميست بولىپ قىزمەت اتقارعانىن راستادى. «قايىربەك جۇمىسىنا تياناقتى, ارتىق ءسوزى جوق, كوپ كىسىلەرمەن ارالاسا بەرمەيتىن جىگىت ەدى. مىنەزى تۇيىق بول­عاندىقتان, كەيبىرەۋلەر بۇل «شپيون» ەمەس پە ەكەن دەپ تە كۇدىكتەنەتىن. جۇمىس­شىلاردىڭ ەڭبەكاقىلارىن كەسپەي, ايلىقتارىن ءادىل تولەۋگە كوپ جۇمىس جاسادى. ەل وسىنىسى ءۇشىن ونى جاقسى كورىپ: «ناش مالەنكي كوليا», دەيتىن. باسقا ايتارىمىز جوق», دەدى...

...كەڭەس وكىمەتى كەزىندە سوتسياليستىك قوعامعا نارازى بولىپ, ونى سىناعان نەمەسە ارنايى باعدارلاما جاساپ, ۇيىم قۇرۋعا ارەكەت ەتكەن ادامدار ونشا كوپ ەمەس. بۇلاردى ساۋساقپەن سانارلىق دەپ ايتۋعا بولادى. ولار – سوناۋ 40-جىل­داردىڭ باسىندا رەسپۋبليكانىڭ ۇلت ساياساتىنداعى قيعاشتىقتاردى اشىنا ايتىپ, بۇكىلوداقتىق توراعا م.كالينين­گە حات جازعان باتىس قازاقستانداعى جاس­تار توبىنىڭ جەتەكشىلەرى مەن 50-جىلدار­عى سول تۇسىنىكتەگى تىڭ يگەرۋگە بايلانىس­تى كەۋدەمسوقتىققا قارسى شاققان «ەسەپ», 60-جىلدارى قاراعاندى وڭى­رىندە ومىرگە كەلگەن «جاس قازاق» پار­تيالارى مەن الماتىداعى «جاس تۇل­پار» قوزعالىسىنىڭ باسشىلارى بولا­تىن. وعان سونداي-اق پاۆلودارداعى «جاس ۇلان» ۇيىمىن قوسۋعا بولادى. وسى­لاردىڭ جەتەكشىلەرىن ەسەپتەي كەلىپ, سول ۋاقىتتا ءوزى جەكە-دارا ارەكەت ەتكەن م.قۇلماعامبەتوۆ پەن مىنا ماقالامىزدا ءسوز ەتكەن قانداسىمىز ق.اجىباەۆتى قوس­قاندا, ول كەڭەس قوعامىنداعى بوگدە ويلى 13-ءشى ادام بولىپ شىعادى ەكەن. بۇل جەردەگى اڭگىمە 1940-1970 جىلدار ارالىعىنداعى ديسسيدەنتتەر تۋرا­سىندا بولىپ وتىر. كەيىن مۇنداي جان­داردىڭ الماتى مەن قىزىلوردا جانە تسەلينوگرادتا بوي كورسەتكەنى انىق. قايىر­بەك اجىباەۆ تا سول ۋاقىتىنان ەرتە تۋ­عان نامىسقوي قانداسىمىزدىڭ ءبىرى ەدى.

عاليحان ماۋلەتوۆ,

ۇقك-ءنىڭ قۇرمەتتى ارداگەرى, وتستاۆكاداعى پودپولكوۆنيك

قوستاناي