اباي • 21 قازان، 2020

اباي – قازاقتىڭ ايناسى

248 رەت كورسەتىلدى

مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ 95-ماۋسىمى «ابايدىڭ جۇمباعى» اتتى جاڭا پرەمەرامەن اشىلدى. ۇلت رۋحانياتى كوشباسشىسىنىڭ بەينەسى تەاتر رەپەرتۋارلارىنان بەرىك ورىن العان بەلگىلى دراما پەرسوناجى رەتىندە ومىرشەڭدىگى ەشقاشان باسەڭدەگەن ەمەس. اكتەرلەر مەن رەجيسسەرلەردىڭ شەبەرلىگى ارتىپ، تاجىريبەسى مولايعان سايىن ۇلى ابايدىڭ وبرازىنا اينالىپ سوعىپ، ءار كەزەڭنىڭ تالابىنان كەلۋى زاڭدىلىققا اينالعانى قاشان.

 

ءبىر تاريحي تۇلعا بەينەسىنىڭ بىرنەشە رەت ساحنالانۋى كەيىپكەر بولمىسىنىڭ قايشىلىققا تولى بولىپ، دراماعا سۇراناتىندىعىنا عانا بايلانىستى ەمەس، اكتەر مەن رەجيسسەردىڭ تۇل­عاعا ۋاقىت بيىگىنەن كوز سالىپ، كوركەمدىگى جوعا­رى جاڭا سپەكتاكل جاساۋعا ۇمتىلىسىنىڭ تو­لاس­تامايتىن تابيعاتىنان ىزدەگەن ءجون سەكىلدى. بەلگىلى اكتەر، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى بولات ءابدىلمانوۆتىڭ اراعا جيىرما جىل سالىپ، ەشقاشان ەسكىرمەيتىن، كەرىسىنشە، زامانمەن بىرگە جاڭارىپ، بيىكتەپ وتىراتىن اباي بەينەسىندە ەكىنشى مارتە ويناعانى دا سول شىعارماشىلىق تولىسۋ تاجىريبەسىنىڭ ارتا تۇسكەنىنە بايلانىستى بولعانى انىق.

1988 جىلى ءدال وسىنداي قوڭىر كۇزدە ع.مۇسى­رەپوۆ اتىنداعى №86 قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ 9 سىنىپ وقۋشىلارى اكەمتەاترعا ءا.مامبەتوۆ ساحنالاعان «ابايدى» تاماشالاۋعا كەلگەنىمىز كۇنى بۇگىنگىدەي كوز الدىمىزدا. ساحنالىق قوز­عالىسى جىلدام، قىزىلدى-جاسىل كيىنگەن كەيىپ­كەرى مول، شىم-شىتىرىق شيەلەنىستى وقيعالارعا تولى سپەكتاكلدىڭ ءار دەتالى ءجاسوسپىرىم جۇرەكتى تەبى­رەنتكەنى سونداي، «اباي» دەگەندە ءالى كۇنگە دەيىن قاز-قالپىندا سول قويىلىم كوز الدىمىز­دا قىلاڭ بەرىپ وتەدى. جالت-جۇلت ەتكەن جانارى ساحنانىڭ جارىعىمەن شاعىلىسا، حالىق اراسىنان شىعىپ، ەندى قايتا حالىققا بەت­تەپ بارا جاتقانداي، بىرتە-بىرتە دوڭگەلەنە بيىك­تەپ بارا جاتقان جولدى قۋالاي، ەكپىندەي باسىپ، جاس ۇرپاققا امانات ايتىپ قول بۇلعاعان اباي – ءابدىلمانوۆتىڭ كۇرەسكەر بەينەسى بالا كوڭى­لىمىزدە وشپەستەي بولىپ تاڭبالانىپ قالدى. قا­لىڭ قازاقتىڭ كوكەيىندە اباي بولىپ جاتتالىپ قالعان سول كۇرەسكەر بەينە جىلدارمەن بىرگە كەمەلدەنىپ، كەۋدەسىن قازىناعا تولتىرىپ، تولىس­قان شاعىندا «اباي جۇمباعىنىڭ» شەشى­مىن سۇ­راپ، كورەرمەن ورتاسىنا قايتا ورالۋى تەاتر الە­مىن­دە كۇندە بولا بەرمەيتىن سيرەك جاعداي­دىڭ ءبىرى.

«اباي جولى» رومانىنىڭ جەلىسىمەن، اباي­دىڭ ءوز قاراسوزدەرى مەن ولەڭدەرى بويىنشا جازىلعان كومپوزيتسيالىق قويىلىمنىڭ ساحنالىق نۇسقاسىن جاساعان بەلگىلى جازۋشى-دراماتۋرگ مادينا وماروۆا مەن ب.ءابدىل­مانوۆتىڭ ءوزى بولعاننان كەيىن اۆتورعا اينالعان اكتەر پەسانى ءوز بويىنا، ءوزىنىڭ ابايدى وسىلاي ويناسام دەگەن ارمان-اڭسارىنا لايىق­تاپ جازىپ شىققانىن دا قويىلىمنىڭ باستى ەرەك­شەلىكتەرىنىڭ قاتارىندا اتاۋعا بولادى. ەكىن­شى ەرەكشەلىگى، رەجيسسۋرانىڭ، تۇتاس شىعار­ما­شىلىق توپتىڭ فورمالىق ىزدەنىسكە بوي ۇرعانى. جاس رەجيسسەر ءاريداش وسپانباەۆانىڭ ساحنالاۋىنداعى «اباي جۇمباعى» اباي تۋرالى بۇرىنعى كلاسسيكالىق سپەكتاكلدەردەن مۇلدە وزگەشە. ءاريداش – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءتول پەر­زەنتى، ءححى عاسىردىڭ جاڭاشىل جاستارىنىڭ ءبىرى. سون­دىقتان بولار، ونىڭ ماتەريالدى كورۋ، فور­ماعا سالۋ ءادىس-ءتاسىلى زاماناۋي، سونى، ءداستۇر­لى ساحنالىق شەشىمنەن سانالى تۇردە باس تارتقان. ءحىح عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ، قازاقتىڭ كەلەشەگى ءۇشىن كۇيىنىپ، كوكىرەگى قارس ايرىلعان «اباي» سپەكتاكلىن جاڭاشىل جاستىڭ، قازاق بالاسىنىڭ ءوز ينتەرپرەتاتسياسىندا بەرۋى، ءسوز جوق، بارشا ونەر سالاسىنداعى ماماندار ءۇشىن دە، كۇللى قازاق قاۋىمى ءۇشىن دە قىزىقتى بولعانى داۋسىز. دراماتۋرگ مادينا وماروۆا: «ابايدىڭ جۇمباعى» – عاسىرلار توعىسىنان تۋعان سپەكتاكل. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز – اباي ءحىح عاسىر، اۋەزوۆ حح عاسىردىڭ باسى، بولات اعا ەكەۋمىز حح عاسىردىڭ سوڭى، ال ءاريداش ءححى عاسىر قازاقتارىمىز. وسىنداي ميكستەن، ءتۇرلى ءداۋىر قازاقتارىنىڭ شىعارماشىلىعىنان تۋعان وزگەشە تۋىندى بولدى بۇل. جاقسى ماعى­ناسىن­داعى ەكسپەريمەنت جاسادىق دەپ ويلايمىن»، دەيدى سپەكتاكل يدەياسىن تارقاتقان اڭگى­مە­سىندە.

وتكەن عاسىر، بۇگىنگى ۋاقىت، بولاشاق «اباي­دىڭ جۇمباعىندا» قاتار ءومىر سۇرەدى. اباي قاي داۋىردە دە بىزبەن بىرگە جۇرەدى. ءار ۇرپاقتىڭ زامان­داسى، ولار ءومىر سۇرگەن ءداۋىردىڭ اجىراماس، اينىماس سەرىگى. كەشەگى كۇنى كۇرەسكەر اباي­دى كەيىپتەگەن ب.ءابدىلمانوۆ وسى جولى دا اقىن­نىڭ تۇلعالىق سۋرەتىن ءدال تاۋىپ، دانالىق، وي­شىلدىق تۇنعان بايسالدى بەينەدە كورىندى. جالپى، قويىلىمعا اكتەرلەردى تاڭداۋ بارىسىندا بۇرىنعى قالىپتاسقان ستەوروتيپتى بارىنشا سىندىرۋعا تىرىسقان ارەكەت بايقالادى. كورەرمەن ساحنادان نازدانا قارايتىن، قيمىل-قوزعالىسى نازىك توعجاندى ەمەس، دينارا ۇسەنو­ۆا كەيىپتەگەن ەركىن، ەركە، باتىلداۋ مىنەز ارۋدى كورىپ «نەسى بار، الۋان قىرلى ابايدىڭ جۇرەگىن جالىنداعان جاستىق سەزىمىن جاسىرا الماعان جىگەرلى قىز جاۋلاماسا، باسقاعا كوڭىلى بۇرىلماس ەدى-اۋ» دەگەن وي قالدىرادى. زەرە وبرازىنداعى گۇلشات تۇتوۆانىڭ ەپيكالىق كەڭ تىنىستى شەبەرلىگى پەسا سالماعىن ارتتىرا تۇسەدى.

دراما اۆتورلارى بۇرىنعى كەڭەستىك تسەنزۋرامەن بۇرمالانعان تاريحي جايتتاردى، قۇنانباي ءتارىزدى نەگىزسىز قارالانعان عازيز تۇلعالاردى اقتاپ، ونى قازىرگى تاۋەلسىز ەل تۇرعىسىنان ءوز تۇعىرىنا قوندىرۋدى ماقسات ەتكەن، ولاردىڭ بۇل يدەياسىن قۇنانباي بەينەسىندە كورىنگەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى سايات مەرەكە ۇلى سالماقتى مىنەزبەن ورىنداپ شىقتى.

سپەكتاكلدە ابايدى بالا كەزىنەن، زەرە مەن ۇلجان ءتارىزدى قوس اناسىنا ەركەلەپ جۇر­گەن ساتىنەن باستاپ، ازاماتتىق كوزقاراسى ايقىن­دالىپ، ۇلت اقىل-ويى، رۋحانيات كوسەمى دەڭگەيىنە كوتەرىلگەنگە دەيىنگى كەزەڭدەر تۇتاستىقتا ەمەس، اباي ومىرىندەگى نەگىزگى، ەرەكشە وقيعالاردى جەكە كورىنىستەر تۇرىندە الىپ، ەكسپرەسس شولۋ ءتارىز­دى كورەرمەن نازارىنا جالت ەتكىزىپ ۇسىنۋ كوزدەلگەن. وقيعا جەلىسى ابايدىڭ ءوز ولەڭدەرىمەن ورىلە وتىرىپ، فيلوسوفيالىق مازمۇنىنىڭ زاماناۋي ستسەنوگرافيالىق تىڭ تاسىلدەرمەن با­يىتىلا تۇسكەنى – سپەكتاكلدىڭ ۇتىمدى تۇسى. ستسەنوگرافيا دەمەكشى، ساحنا «ويعا تۇنىپ تۇردى»، كوزگە كورىنگەننىڭ ءبارى اكتەرگە قوسىلىپ «وينادى»، قىسقاسى، ساحنا «سويلەدى». بۇل م.اۋە­زوۆ تەاترىندا كوپتەن بەرى كورىنبەي كەتكەن جاڭاشىلدىق. تەاتردىڭ قويۋشى سۋرەتشىسى مۇرات ساپاروۆتىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىسىنەن تۋعان دەكوراتسيا سپەكتاكل جەتىستىگىنىڭ ەلۋ پايىزىن قۇرادى دەسەك، بۇل ءسوزىمىز ۇشقارى بولماس. مەيلىنشە مينيماليزمگە باعىندىرىلسا دا، ساحنادا بىرنەشە رەت تەحنيكالىق تۇرعىداعى اسا كۇردەلى امال-تاسىلدەر ورىندالدى. ادەتتەگى ءولى دەكوراتسيانىڭ ءىزى دە بولعان جوق. ستسەنوگرافيا تولىقتاي ماتىنمەن بايلانىستىرىلدى. اباي­دىڭ يىعىنا ارتقان اۋىر جۇكتى، جۇرەگىن كەرنەگەن باتپانداي قايعىسىن، كۇيىنىشىن اق، قىزىل ءتۇستى اۋىر اتلاس شىمىلدىقتاردىڭ «كوتەرىپ تۇرۋى»، ال اقىننىڭ ء«سوز ۇقپايتىن ناداننان كۇن­دە جەڭىلىپ» كوڭىلى جەرمەن-جەكسەن بولعان سات­تەردە سول شىمىلدىقتاردىڭ ءبىر مەزەتتە ءۇزى­لىپ، سۋسىپ جەرگە ءتۇسۋى رەجيسسەر مەن سۋرەتشى ويى­نىڭ عاجاپ ۇيلەسىمىن كورسەتتى.

سپەكتاكل ساحنا توبەسىنە ىلىنگەن ۇلكەن دومالاق اينانىڭ تۇبىندە وتەدى. ءومىردىڭ، قوعامنىڭ شىندىعىن، ادامداردىڭ سۇمدىعىن وسى اينا كورسەتىپ تۇر. ءوزىمىزدى وزىمىزگە كورسەتىپ تۇر. سىرتقا كەرى شاعىلىسىپ تۇسكەن ىشكى شىن­دىعىمىزدىڭ جۇزىنە قاراۋ مۇمكىن ەمەس، جۇرەك داۋالامايدى، ال قاراۋعا باتىلدىعى جەتسە، كوزى­مەن شەر شۇقيدى. ياعني اباي – ءبىزدىڭ اينامىز. ءبىزدىڭ شىندىعىمىز. بۇكىل كەمشىلىگىمىزدى، قاتە­لىگىمىزدى ىشىمىزدەن سۋىرىپ الىپ، الاقانعا سالعانداي ەتىپ كورسەتەدى. «اينا – اباي الەمى. ەكىنشى، توبەدەن ءبارىن كورىپ، باقىلاپ تۇرعان كوز تارىزدەس. ءبارىن كورۋشى، ءبىلۋشى اللانىڭ كوزى دەسەڭىز دە، ابايدىڭ كوزى دەسەڭىز دە، بارىنە سايادى. كەيدە ول شاڭىراقتىڭ دا قىزمەتىن ات­قارادى. ال درامانىڭ شارىقتاۋ شەگىندە كورەر­مەنگە «ال ەندى ءوز ىشكى جان دۇنيەڭە دە ءبىر مەزەت كوز سالشى، سەن قاندايسىڭ – تازاسىڭ با؟» دەگەن يشارانى تۇسپالدايدى دەيدى ساحنا سۋرەتشىسى مۇرات ساپاروۆ.

«ابايدىڭ جۇمباعى» – كوپشىلىك ساحنامەن مولىنان قامتىلعان، كوركەمدىك بيىگى جوعارى، ءان-بيمەن تولىقتىرىلعان كەڭ تىنىس­تى، اۋقىمدى قويىلىم. اباي سەكىلدى ۇلتتىق دراماتۋرگيانىڭ كلاسسيكالىق بەينەسىنە كوتەرىلگەن تاريحي ءىرى تۇلعانى جاڭا ۋاقىت تالابىنا ساي بەينەلەۋ جولىنداعى تەاتردىڭ سۇبەلى تابىسى.

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اسىل اعانىڭ شاراپاتى

رۋحانيات • كەشە

قۇيماقۇلاق

رۋحانيات • 26 قازان، 2021

قوعامنىڭ بىتەۋ جاراسى

قوعام • 26 قازان، 2021

گاز باعاسى نەگە قىمبات؟

ايماقتار • 26 قازان، 2021

فرانتسيا تىزگىنى ءۇشىن تايتالاس

ساياسات • 26 قازان، 2021

ەربوسىن ۇلىن اۋىر سىناق كۇتىپ تۇر

كاسىپقوي بوكس • 26 قازان، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار