تىنىشتىقتىڭ ءتاتتى ءدامى نەمەسە ونى كىمنىڭ, قالاي ءسوزىنىپ جۇرگەنى حاقىندا بىرەر ءسوز

سوڭعى 100 جىلدىڭ ىشىندە ميلليونداعان ادامدى ومىرمەن قوشتاستىرعان, قانشاما وتباسىنا قايعى-قاسىرەت اكەلگەن, الەمدە 40-قا جۋىق مەملەكەت قاتىناسقان ەكى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ دا كارى قۇرلىق – ەۋروپادا تۇتانعانى ءمالىم. ال بۇگىنگىدەي عالامداسقان ۋاقىتتا جەكە ءبىر ەلدەگى تيىش­سىز­دىقتىڭ تۇتاستاي ايماقتى, ال اي­ماقتاعى داۋدىڭ بۇكىل الەمدى ءدۇر­لىكتىرگەن زامانىندا تەك ەۋروپا­داعى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن جەكە كوتەرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دا ەۋروپا قاۋىپسىزدىگىن ازيامەن, سون­داي-اق بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك قاۋىپسىزدىكپەن بىرگە كەشەندى قاراستىرۋ اسا ماڭىزدى. ونىڭ ۇستىنە جاراتۋشىنىڭ ءوزى ەكى قۇرلىقتى ءبىر-بىرىنەن تەك ورال تاۋىمەن عانا شارتتى تۇردە ءبولىپ جاتقاندىعىنان, ەقىۇ-نى ەۋرازياداعى, سودان كەيىن بارىپ الەمدەگى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ۇيىمى دەسەڭ دە سىياتىنداي. اۋزى كۇيگەن ەۋروپا ءۇشىن سوندىقتان دا قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ماسەلە­لەرىمەن اينالىساتىن ۇيىم قاجەتتىگى تۋىپ, ول 1975 جىلى حەلسينكيدە ومىرگە كەلگەن. ءوزىنىڭ جارعىسىندا تولىق كونسەنسۋستىق, ياعني ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتىڭ بىرەۋى قارسى بولسا شەشىم قابىلدانبايتىن, قازىر ۆانكۋۆەر مەن ۆلاديۆوستوك ارا­سىن­دا جاتقان 56 ەل مۇشە ەۋرو­پا­داعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتى­ماقتاستىق ۇيىمىنىڭ مادريدتە وتكەن سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىندە 2010 جىلعى توراعا­لىق­قا قازاقستاندى لايىق دەپ تابىلعانى ءمالىم. مۇنىڭ ەقىۇ كەڭىستىگىندە بۇرىن-سوڭدى كەز­دەس­پە­گەن توسىن تاڭداۋ بولعانى دا انىق. وعان قازاقستاننىڭ دە­موكرا­تيالىق قوعام قۇرۋداعى جولى مەن نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋى, ەكونوميكا سالاسىن تۇ­تاس­تاي ليبەرالداۋى سەبەپكەر ەكەنىنە داۋ جوق. ال بۇعان دەيىن بولماعان جاعداي دەپ باعالاۋدىڭ دا وزىندىك سىرى بار. ويتكەنى, بۇعان دەيىن وسى ۇيىمعا ازيا قۇرلىعىندا جاتقان ەل, ونىڭ ۇستىنە حالقىنىڭ نەگىزى يسلام ءدىنىن ۇستاناتىن مەملەكەت توراعالىق ەتىپ كورگەن ەمەس. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى حالىقارالىق بە­دەلدى ۇيىمدا وعان مۇشە ەلدەردىڭ بارلىعىنىڭ قۇقىعى بىردەي ەكەن­دىگىنىڭ دە ايعاعى بولدى. وسىلاي­شا قازاقستاننىڭ ەقىۇ توراعا­لىعىن اتقارعانىنا, مىنە, 100 كۇن تولىپتى. 100 كۇن, 100 ءتۇن. بۇل – قا­زاق­ستان ءۇشىن ناعىز تىنىمسىز كۇندەر مەن تۇندەرگە اينالدى. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتور­اعاسى, قا­زاق­ستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ مەم­لەكەت­تىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ كۇندىز مەملەكەت باس­شىلارىمەن, ساياسات­كەر­لەرمەن كەزدەسسە, ءتۇن بالاسىنا ۇشاققا وتىرىپ, قازاقستان مەم­لەكەتى موينىنا العان ءىس-شارا­لاردى ورىنداۋ ءۇشىن جولعا ءجۇردى. توراعالىققا كىرىسەردە پرە­زي­دەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۆەنا قالاسىنداعى بەينەۇندەۋىندە ءما­لىم ەتكەن 4-ت بويىنشا وسى 100 كۇن ىشىندە اتقارىلعان ىستەرگە بۇگىندە وڭ كوزقاراس قالىپتاسىپ وتىرعانىنا ساپارلار بارىسىندا كوز جەتتى. ماسەلەن, مولدوۆا سىرت­قى ىستەر جانە ەۋروپالىق ينتەگراتسيا ءمينيسترى يۋريە ليانكە قازاقستان توراعالىعىنىڭ 100 كۇنىنە تاياندى دەپ, وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە توراعا-مەملەكەتتىڭ ەقىۇ مەن وزگە دە ەۋروپالىق ارىپتەس­تەرى­نىڭ دنەستر وزەنى بويىنداعى كي­كىل­جىڭدى بەيبىت جولمەن, مامىلە­گەر­لىك سيپاتتا شەشۋدەگى ۇمتى­لىسىنا ريزاشىلىعىن جەتكىزدى. “ەقىۇ-نىڭ قازىرگى توراعاسى­نا ايماقتاعى بۇگىنگى جاعدايدى ايتىپ بەردىك. دنەستر بويىنداعى ۇزاققا سوزىلعان وسى داۋدى اۋىز­دىق­تاۋدى كەشەندى شەشۋ باعى­تىن­دا مولدوۆا رەسپۋبليكاسى ۇكىمە­تىنىڭ بەيبىت ۇنقاتىسۋدى قالايتىن­دىعىن ءمالىم ەتتىك. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسىنىڭ دا ۇنقا­تىسۋدى رەسمي سيپاتقا اينالدىرۋ ارقىلى ورىن العان قيىندىق­تار­دى ەڭسەرۋگە, شيەلەنىسكەن ءتۇيىندى شەشۋگە بولادى دەگەن قولداۋى اسا ماڭىزدى”, دەگەن يۋريە ليانكە 5+2 فورماتىنداعى كەزدەسۋدى جالعاس­تى­رۋدىڭ ماڭىزىنا باسا ءمان بەردى (كەلىسە الماي وتىرعان داۋلى ەكەۋ – مولدوۆا-پريدنەستوۆە جانە جاپسارلاس كورشى ەلدەر رەسەي, ۋك­راينا مەن ەقىۇ, ارااعايىندىق ءرول اتقارۋشى اقش جانە ەۋرو­وداق). بۇل جەردە داۋلى ماسەلە­لەر­دى قاراستىرۋدا قازاقستان تاراپى­نىڭ قاي مەملەكەتتىڭ دە تەرري­توريالىق تۇتاستىعىنىڭ ساقتالۋى قاجەت دەگەن ۇستانىمى بار ەكەنى بەلگىلى. الەمدە بۇكىل ادامزات بالاسىن الاڭداتىپ وتىرعان بىرنەشە قا­رۋلى قاقتىعىس وشاقتارى بولسا, سولاردىڭ ءبىرازى كەڭەستەر وداعى تۇسىندا قوردالانىپ, كەيىن ەلدەر تاۋەلسىزدىك العان تۇستا قالعىپ جاتىپ-جاتىپ ويانعان جانارتاۋداي جان-جاعىن سىلكىندىردى. ولار–قاپ تاۋىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى ابحازيا, وسەتيا, تاۋلى قاراباق پەن دنەستر بويىندا وزدەرىن تاۋەل­سىزبىز دەپ جاريالاعان, بىراق تا­نىل­ماعان “مەملەكەتتەر” داۋى. ساياساتشىلار دارمەنسىزدىگى تۇتاس ەلدى پۇشايماندىققا اكەلەدى. ۇعىنىستىق پەن تۇسىنىستىك قارۋى–سوز كەيىنگە ىسىرىلىپ, قارۋ ءسوي­لەگەن ايماقتاردا قاراپايىم حا­لىق تارتقان تاۋقىمەت حالىقارا­لىق بەدەلى بار ۇيىمدى الاڭدا­تا­دى. بۇل رەتتە ەقىۇ-عا توراعا مەم­لەكەتتىڭ سول جەرلەردەگى ادام­دار كورگەن قيىندىقتاردى ازاي­تۋعا دەگەن ۇمتىلىسى وتە ماڭىزدى. ويتكەنى, دنەستر بويىنا بارعاندا قاراپايىم حالىقتىڭ قۇجاتتارىن راسىمدەۋدىڭ وزىنە قينالعانىن كوردىك. سەبەبى, پريدنەستروۆەنىڭ ءوز كونستيتۋتسياسى, بيلىكتىڭ بار­لىق تارماقتارى بار دا, ال ەشبىر ەل ونى مەملەكەت دەپ تانى­ما­عاندىقتان, ونىڭ بارلىعى كىش­كەن­تاي بالالاردىڭ ءۇي ويناعانىنداي عانا. قۇجاتتارىنىڭ ەشقانداي دا زاڭدى كۇشى جوق. بۇدان ازامات­تار­دىڭ قۇقىقتىق ماسەلەلەرىمەن ءبىر­گە, تولىپ جاتقان وزگە دە كەشەندى پروبلەمالار تۋىنداپ وتىر. سول سەبەپتەن ديپلوماتيا قۋاتىن قاراپايىم ادامداردىڭ مۇڭ-مۇق­تاجىن قاراستىرۋعا جۇمساپ, سول جەردەگى حالىقتىڭ پسيحولوگياسىنا اسەر ەتۋ اسا ماڭىزدى. ماسەلەن, مولدوۆا مەن پري­دنەس­تروۆە اراسىنداعى قارۋلى قاق­تىعىس باستالعاننان كەيىن تۋعان بالالاردىڭ الدى 18-گە جەتىپ قالدى. بىلايشا الىپ قاراساڭ, تۇتاستاي جاڭا ۇرپاق بۋىنى ومىرگە كەلدى. ولار قازىرگى 40-قا, 50-گە كەل­گەندەردەي ەمەس, وق داۋىسىن ەس­تىمەگەندەر. ەندەشە, وق-ءدارى ءيىسىن سەزبەگەن جاس بۋىندى بۇلدىرۋگە ەمەس, بىتىستىرۋگە ۇمتىلدىرۋ باع­بان­نىڭ ساۋ وسكىندى جەرگە ءسىڭىرىپ, ودان جاقسى ءونىم كۇتكەنىندەي يگىلىكتى ءىس بولماق. ونى ەكى جاق تا مويىنداپ وتىر. پريدنەستروۆە ليدەرى يگور سميرنوۆ ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسىمەن بولعان كەزدەسۋدەن كەيىن وتكەن بريفينگتە: ء“بىز قازاقستاننىڭ ءتا­جىريبەسى مەن بەدەلىنىڭ ارقاسىندا جاعدايدى جاقسارتۋعا قول جەت­كىزى­لەدى دەپ ويلايمىز”, دەگەن. جالپى, دنەستر بويىنداعى 20 جىلعا سوزىلعان داۋدى شەشۋدە 5+2 فورماتىنداعى كەزدەسۋلەر وتكىزۋ جايىنداعى كەلىسسوزدەر 2006 جىلدىڭ اقپانىندا ۇزىلگەن بولا­تىن. 2008 جىلى رەسەي كومەگىمەن اراعا 7 جىل سالىپ بارىپ ءساۋىر ايى­ندا سول كەزدەگى مولدوۆا پرەزيدەنتى ۆلاديمير ۆورونين مەن پريدنەستروۆە ليدەرى يگور سميرنوۆتىڭ كەزدەسۋىنە قول جەتتى. بىراق, ونان كەيىن مولدوۆاداعى كونستيتۋتسيالىق داعدارىس ۇدەرىستى توقتاتىپ تاستادى. داعدارىس سول قالپىندا, مولدوۆا مەملەكەتىنىڭ تىزگىنى قازىر كونستيتۋتسيا بويىنشا پارلامەنت سپيكەرىنىڭ قولىندا. ميحاي گيمپۋ مولدوۆا رەسپۋبلي­كاسى پرەزيدەنتىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى عانا بولىپ وتىر. دەسەك تە, ۇنقاتىسۋ قاجەتتىگىن سەزىنۋ­شىلەر ەكى جاقتان دا تابىلادى. ماسەلەنىڭ تەك سىندارلى, ءبىر-بىرىمەن كەتىسۋگە ەمەس, كەلىسۋگە ۇمتىلعانىندا عانا شەشىلەتىنىن باسا ايتقان استانا مامىر ايىندا 5+2 فورماتىندا كەزدەسۋدى جاڭعىرتۋدى ۇسىنىپ وتىر. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ ءوزىنىڭ توراعالىعى تۇسىندا ۇيىمعا مۇشە بارلىق مەملەكەتتەردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ونداعى حالىقتاردىڭ وركەندەۋى جولىندا ايانبايتىنىن جەتكىزگەن. ونىڭ ۇستىنە ءوزىنىڭ جاعراپيالىق ورنالاسۋى مەن حالقىنىڭ قۇرامى جاعىنان دا شىعىس پەن باتىستىڭ ءبىر كورىنىسىندەي بولعان ەلىمىزدىڭ الەمدىك قوعامداستىق الدىنا ۇلگى ەتىپ كورسەتەرلىك وزىندىك بەينەسى, كوشباسشىسىنىڭ حالىقارالىق ارەنادا تانىلعان بەدەلى مەن بەيبىتسۇيگىش ساياساتى دا بار. يسپانيانىڭ ەلىمىزدەگى ەلشىسى البەرتو كورتەس سوزىمەن ايتساق: “ەقىۇ-عا قازاقستاننىڭ توراعا­لىعى ۇيىم تاريحىنىڭ جاڭا بەتى جانە ونىڭ دامۋىندا ورتالىق ازيا ايماعىنىڭ ماڭىزىن كورسە­تەدى. سىزدەر توراعالىق بارىسىندا بىرىككەن ەۋروپانىڭ جانە ەو-نىڭ قازاقستانداعى 19 ميسسياسىنىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ قولداۋىنا سۇيەنە الاسىزدار”. ەلشىنىڭ ءسوزىن بە­لا­رۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكا­شەنكو دا قايتالادى: ء“بىز ءسىز­دەردىڭ بارلىق باستامالارىڭىزدى قولداپ, قاجەت كەزىندە يىعىمىزدى توسۋعا ءازىرمىز”, دەگەن ول ءوز ەلىنىڭ ادام ساۋداسى, زاڭسىز ميگراتسيا, شەكارا جانە ەنەرگەتيكا قاۋىپسىزدىگى ءما­سە­لەلەرىن شەشۋدە وزگەلەرگە ۇلگى كورسەتىپ, ەقىۇ-نىڭ ەكونوميكا-ەكولوگيا سالا­سىندا جۇرگىزىپ جات­قان جۇمىس­تارىنا بەلسەندى اتسا­لىسىپ وتىر­عانىن اتاپ كورسەتتى. تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاس­تى­عى اتىنان ۇجىمدىق كانديدات قازاقستان كوتەرگەن جۇكتىڭ سال­ما­عى دا قوماقتى. ۋكراينا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى كونستانتين گري­ششەن­كو: “ۋكراينا قازاقستان ءتور­اعالىعىنىڭ وسى كەزەڭىن وڭ باعا­لايدى. ءبىز توراعا ەلدىڭ بەلسەندى جۇمىسىنا جانە ءىس باسىنداعى توراعانىڭ تىنىمسىزدىعىنا كۋا­مىز. ونىڭ ەقىۇ حاتشىلىعى مەن وزگە دە حالىقارالىق دارەجەدەگى ساياساتكەرلەر الدىندا بەدەلىنىڭ مىق­تىلىعىن كورىپ وتىرمىز. قازاقستان توراعالىعىنىڭ باستا­لۋى وتە جاقسى, ونىڭ توراعا رەتىن­دەگى قيمىلدارى كوڭىلدەگىدەي جانە, سونىمەن بىرگە, ءبىز جىل ايا­عىندا, توراعالىق تىزگىنىن تاپسىرار ۋاقىتتا دا وسىنداي باعاعا يە بو­لا­دى دەپ ويلايمىز”, دەدى ۋكراي­نا­لىق ديپلومات. ەلىمىزدىڭ توراعالىق كەزىندە العا قويعان ماسەلەسىنىڭ ىشىنەن اۋعانستان ويىپ ورىن الادى. وسى ءبىر پروبلەماسى شاش-ەتەكتەن, سو­عىستان قيراپ ءب ۇلىنىپ, قاۋساعان ەلدى بەيبىت رەتتەۋدى ماقسات تۇتقان قازاقستان اۋعانستاندىق 1000 جاس­تى ءوز ەلىمىزدە وقىتىپ, ماماندار دايارلاۋ ىسىنە 50 ميلليون دوللار ءبولىپ وتىر. ەگەر جوعارعى دەڭگەيدە سامميت وتكىزىلگەن جاعدايدا اۋعان­ستاندى بەيبىت رەتتەۋ كۇن ءتارتى­بىندەگى ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ءارى بەرەگەيى بولاتىنى دا كۇمانسىز. نەمەسە وزدەرىنىڭ كانديداتۋراسىن 2013 جىلعى توراعالىققا ۇسىنىپ وتىرعان ەل – ۋكراينا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى كونستانتين گري­ششەن­كونىڭ سوزىمەن جەتكىزسەك: “ارينە, توراعالىقتى بارلىق ماسەلەلەر شەشىلگەن كەزدە اتقار­عان وتە ءتيىمدى بولار ەدى, بىراق بىزگە دە اينالىساتىن كوپ جۇمىس قالاتىن شىعار”, دەۋى شىندىق. مينسكىدە بەلارۋس ۇلتتىق كەڭەسى وكىلدەر پالاتاسىنىڭ ءتور­اعاسى ۆلاديمير اندرەيچەنكومەن كەزدەسۋ بارىسىندا ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قانات ساۋدا­باەۆتىڭ: “بۇگىنگە دەيىن حالىق­ارا­لىق قوعامداستىق قانشا تالپىن­عانىمەن, اۋعانستاندا تۇراقتى­لىق­قا قول جەتپەي وتىر. سامميت وتكىزىلمەگەن 10 جىل ىشىندە الەمدە جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەر پايدا بولدى. قازاقستان ءوزىنىڭ توراعالىعى كەزىندە ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ كوز­قاراستارىن جاقىنداستىرۋدى ماقسات تۇتادى, ولاردىڭ اراسىندا سەنىم مەن ءوزارا كومەك ورناعانىن قالايدى”, دەۋى قازاق ەلىنىڭ ەڭ قاسيەتتى ۇستانىمى دەسەك, قاتە­لەسپەيتىن شىعارمىز. تەك سول نيەت­كە جەتىپ, ادامزات بالاسى قارۋ­عا جۇگىنگەنشە, بەيبىت كەلىسىم, سىندارلى ۇنقاتىسۋ ارقىلى ۇعى­نىسۋعا بەت بۇرىپ جانە تىنىش­تىقتىڭ ءتاتتى ءدامىن سەزىنە تۇسسە ۇتارى كوپ بولماق. انار تولەۋحانقىزى.