تانىم • 08 قازان، 2020

حابارسىز كەتكەن بوزداقتىڭ مايدان جولى ينتەرنەت ارقىلى ءمالىم بولدى

183 رەت كورسەتىلدى

اتامىز ءالىپباي مەن اجەمىز ءسابيلا فايزوللا، زەينوللا، زەينەل-قابدەن، قايروللا اتتى ءتورت ۇلدى ومىرگە اكەلدى. اتامىز 61 جاسىندا (مەنىڭ جاسقا تولار-تولماس كەزىمدە) ومىردەن وزدى. اجەمىز توقسانعا تاياپ كەلىپ، بەرتىن قايتىس بولدى.

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي، «EQ»

 

اجەمىزدىڭ ەرتەگىسىن تىڭداپ، باۋىرىندا وسكەن سوڭ ول كىسىنىڭ ايتقان اڭگىمە­لەرى قۇلاعىمدا قال­دى. مولدانىڭ الدىن كور­گەن، تۇرمىسقا شىققانعا دەيىن اۋىلدا وتكەن تالاي اقىن­­دار ايتىسىنا قاتىسىپ، ەش­ۋا­قىت­تا جەڭىلمەگەن اجەمىز «سەي­فۇل­مالىك-باديعۇلجامال»، «زى­لي­حا-ءجۇسىپ»، «مۇڭلىق-زار­لىق»، «شاكىم-شاكىرت» سەكىلدى شىعىستىڭ قيس­سا-داس­تاندارىن جاتقا ايتاتىن. سوعىس­تان ورال­ماعان، حابارسىز كەتكەن ۇلى زەي­نوللانى ءجيى ەسىنە الىپ، كەلىپ قا­لار ما ەكەن دەپ ءومىر بويى كۇ­تۋمەن ءوتتى. بىراق زەينوللادان ەش حابار بولمادى. اجەمنىڭ كوزى ءتىرى كەزىندە اكە-شەشەمىز ىزدەستىردى. بەرتىن مايدانگەرلەرگە ارنالعان «زەردە» كىتابى جارىق كورىپ، مايداندا بەلگىسىز جاع­دايدا قازا تاپقان جاۋىنگەرلەر ومى­رىنەن جاڭا دەرەكتەر پايدا بولعان سوڭ ءبىز دە ىزدەستىرە باستادىق، بى­راق سولاردىڭ ەش­قايسىسىنان اعا­مىز زەينوللا جايىندا حابار الا المادىق. كەيبىر مالىمەت كوز­دەرىندە جاستاي مايدانعا الىنىپ، وتباسىن قۇرىپ ۇلگەرمەگەن، سوڭىنان ءىز قالماعان بوزداقتىڭ ەسىمى ەسكەرۋسىز قال­ماسىن دەگەن نيەتپەن اكە-شەشەمىزدىڭ زەي­نوللا تۋرالى وزدەرىنىڭ بەرگەن دەرەكتەرى عانا تىركەلگەن ەكەن. ال جاڭا دەرەكتەر مۇلدەم بولعان جوق.

كەيىنگى جىلدارعى ينتەرنەت ارقىلى ىزدەستىرۋلەرىمىز دە ءساتسىز بولىپ ءجۇردى. دەگەنمەن سوڭعى جىلدارى تمد ەلدەرىندە، سونىڭ ىشىندە ۋكراينا، بەلورۋسسيا سە­كىل­دى سوعىس ءورتى شارپىعان ەلدەردە ىزدەس­تىرۋشىلەر قىزمەتىنىڭ جاندانۋىنا وراي ءبىزدىڭ كوڭىلى­مىز­دەگى ءۇمىت وتى وشپەدى. قايتا ول جىلدان-جىلعا جالىنداي ءتۇس­تى. جىل سايىن جەڭىس مەرەكەسى قار­ساڭىندا ءوزى­مىز دە كورمەگەن اعا­مىزدى ينتەرنەت­تەن ءبىر ىزدەپ كورۋ ءالىپباي اتامىزدان تارايتىن ۇرپاقتاردىڭ سالتىنا اينال­عان ەدى. كەيدە ءبىزدىڭ ارامىزدا: «زەي­نوللا اعامىزعا سايكەس كەلەتىن ءبىر جاۋىنگەردىڭ دە­رەگى پايدا بولىپتى، سول ەمەس پە ەكەن؟» دەگەندەي اڭگىمە بۇرق ەتە قالادى. تەكسەرىپ كورسەك، اتى-ءجونى ۇقساس بول­عانىمەن، اس­كەرگە الىنعان جەرى باسقا بولىپ شىعادى.

وسى ادەت بويىنشا وسىدان ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىن ۇلىمىز ەراسىل «مىنا سايت بويىنشا ىزدەستىرىپ كورىڭىزشى» دەپ «پاميات نارودا» اتالاتىن رەسەي قور­عانىس مينيسترلىگىنىڭ ەلەكتروندى ءارحي­ۆىنىڭ ينتەرنەتتەگى مەكەنجايىن ۇسىن­دى. مۇنداي سايتتىڭ بارىن بۇرىن دا بىلەتىنبىز. ودان اكەمىز فايزوللا ءالىپباي ۇلىنىڭ دەرەگىن تاپقان دا ەدىك. ون­دا اكەمىزدىڭ سوعىس جىلدارىندا «قىزىل جۇل­دىز» وردەنىمەن، «گەرمانيانى جەڭ­گەنى ءۇشىن»، «جاپونيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالدارىمەن ماراپاتتالعانى جانە ول قۇجاتتاردىڭ قموا (رەسەي قور­عانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ءارحيۆى) 3-شكافىنىڭ 8-جاشىگىندە جاتقاندىعى تۋرالى جازىلعان. اكەمىز سوعىستان امان-ەسەن ورالىپ، انامىز ماستۋرامەن وتباسىن قۇرىپ، ءبىزدى ومىرگە اكەلىپ، 1992 جىلى 72 جاسىندا باقيلىق بولعان. اكەمىزدىڭ العان وردەن، مەدالدارى ءالى كۇنگە دەيىن ۇيىمىزدە ساقتاۋلى تۇر. ونى ماق­تانىش قىلامىز. ال اكەمىزدىڭ ءىنىسى زەينوللا اعا تۋرالى ەشبىر دەرەك جوق، مار­قۇمنىڭ سوڭىندا ۇر­پاق تا قالمادى. سون­دىقتان ول كىسىنى ءبىز ىزدەمەگەندە كىم ىز­دەي­دى؟!

دەگەنمەن سوعىستا بەلگىسىز جاعدايدا قازا تاپقان، حابارسىز كەتكەن بوزداقتار تۋرالى ارحيۆ دەرەكتەرى جىلدان-جىل­­عا تولىقتىرىلىپ جاتىر ەمەس پە؟ وسىنداي ۇمىتپەن جاڭا­عى سايتتىڭ ىزدەۋ جۇيەسىنە «اليپ­باەۆ زەينوللا» دەپ جازىپ ەدىك، و توبا! بۇل جولى ءوزىمىز دە كورمە­گەن اسىل اعامىز تۋرالى دەرەكتەر جارق ەتىپ الدىمىزدان شىقتى. شا­ماسى، سايتتىڭ ىزدەۋ جۇيەسى بۇرىنعىدان دا جاڭارتىلعان سەكىلدى. «اليپباەۆ زەينوللاعا» اتى-ءجونى ۇقسايتىن بىرنەشە جا­ۋىن­گەردىڭ دەرەكتەرى بەرىلىپتى. ءبىز­دىڭ اعامىزدىڭ اتى-ءجونى ارحيۆ بويىنشا «اليپاەۆ زەينۋللا» دەپ ءسال وزگەرىستەرمەن بەرىلگەن ەكەن، ياعني «ب» ءارىپى ءتۇسىپ قا­لىپتى. بىراق ءبىزدىڭ ىزدەگەن اعا­مىز ءدال وسى كىسى ەكەندىگىن اي­عاق­تاپ، ودان ءارى: «داتا روجدەنيا ...1924. مەستو روجدەنيا كازاحسكايا سسر، ۆوستوچنو-كازاح­ستانسكايا وبل.، زايسان­سكي ر-ن، مار­سۋيسكي س/س (دۇرىسى – جار­سۋسكي س/س س.ءا)، ك/ز كالينين. مەستو پري­زىۆا زايسانسكي رۆك، كازاحسكايا سسر، ۆوستوچنو-كازاحستانسكايا وبل.، زايسانسكي ر-ن. ۆوينسكوە زۆانيە كراسنوارمەەتس. ۆوينسكايا چاست 261 گۆ. سپ 87 گۆ. سد.» دەپ تايعا تاڭبا باس­قان­داي جازىلىپ تۇر.

سونىمەن ءبىزدىڭ اعامىزدىڭ 87-گۆار­ديا­لىق اتقىشتار ديۆي­زياسىنىڭ 261­-­­گۆار­­­ديالىق ات­قىشتار پولكىنىڭ قۇ­را­­­­مىن­­دا سوعىسقا قاتىسقانى بەلگىلى بولىپ، ماي­­دان جولى تۋرالى العاشقى دەرەك قولعا ءتيدى.

مۇنان ءارى اعامىزدىڭ ءوز تۋعان جەرىنەن اسكەرگە الىنعانىنان باستاپ، توقتاعان سوڭعى مەكەنىنە دەيىنگى جورىق جولىنىڭ سىزباسى كارتاعا ءتۇسىرىلىپ كورسەتىلىپتى. قانداي كەرەمەت! وسى بويىنشا الساق، اعامىز جولاي كەزدەسكەن قاسىنداعى ساپارلاس دوستارىمەن پويىزعا وتىرعىزىلىپ، ول پويىز قاراعاندى، اقتوبە قالالارىن با­سىپ ءوتىپ دونداعى روستوۆ قالا­سىنا كە­لەدى. مىنە، وسى جەردە زەي­نوللا اعا جاۋىنگەر رەتىندە 261-اتقىشتار پولكىنىڭ قۇ­را­مىنا قابىلدانىپ، العاشقى اسكەري دايارلىق جۇمىستارىن باس­تايدى. كوپ ۇزاماي وسى پولك قۇ­رامىندا مايدان دالاسىنا قا­راي بەت تۇزەيدى. العاشقى سو­عىسقا تۇسكەن جەرىن انىقتاي ال­مادىم. دەگەنمەن بۇدان ءارى قا­تار­داعى قىزىل اسكەر زەينوللا ءالىپ­باي ۇلىنىڭ جورىق جولى بە­لورۋسسيا، ۋكراينا جەرىندە جال­عاسادى. مينسك، كيەۆ قالالارىن جاۋدان بوساتۋ وپەراتسيالارىنا قاتىسادى. ودان ءارى ليتۆا اۋما­عىنا كىرىپ، ۆيلنيۋس قالا­سىن تاياۋ ماڭنان وراپ وتەدى. كوپ­تە­گەن شاعىن ەلدى مەكەندەردى با­سىپ ءوتىپ، وڭ­تۇستىك-باتىسقا قاراي بۇرىلا تارتىپ بال­تىق تەڭىزىنىڭ جاعا­لاۋلارىن بەتكە الادى. ارينە وسى جەرلەردىڭ بارلى­عىن­­­دا ۇرىس قيمىلدارىنىڭ بول­عا­نى انىق.

بۇدان ءارى اعامىزدىڭ گۆار­­ديالىق اتقىشتار پولكى گەر­مانيا قۇرامىنداعى شىعىس پرۋسسيانىڭ كەنيگسبەرگ  (قازىرگى اتاۋى كالينينگراد) قالاسىنا تاياپ كەلەدى. الايدا وعان جەتە الماي ليتۆانىڭ شەكارالىق تاۋراگ ۋەزىنىڭ ناتكيشكياي ستاروس­تا­لىعىنىڭ تۇسىنا كەلگەن كەزدە اعامىزدىڭ بۇل ومىردەگى قايران سا­پارى جانە جورىق جولى ۇزىلەدى. قا­زا تاپتى دەپ ايتۋعا ءتىل بارمايدى. بىراق اعامىزدىڭ زايسانداعى كالينين كولحوزىنىڭ ورتا­لىعى كەڭوتكەل اۋىلىنان باستالىپ، بۇ­كىل جورىق جولىن كورسەتىپ كەلە جاتقان كار­تاداعى قىزىل سىزىق وسى تاۋراگ ۋەزى­نىڭ پاگەگياي كەنتى مەن ناتكيشكياي اۋى­لىنىڭ ورتاسىندا  توقتايدى. دەمەك اعا­مىزدىڭ سۇيەگى ءبىزدىڭ بولجامىمىز بويىنشا وسى پاگەگياي كەنتى مەن ناتكيشكياي اۋىلىنداعى كە­ڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ باۋىرلاستار زي­راتىنىڭ بىرىندە جەرلەنگەن سەكىلدى. مۇندا جەرلەنگەندەردىڭ كو­بىنىڭ اتى-ءجونى ءمالىم ەمەس. ياعني سوعىستىڭ بەلگىسىز سولداتتارى. اعامىزدىڭ سوڭىنان قا­را قاعاز كەلمەۋىنىڭ ءبىر سىرى وسىندا بولسا كەرەك.

سونىمەن ليتۆانىڭ قازىرگى رەسەيدىڭ كالينينگراد وبلىسى­مەن شەكتەسەتىن ءدال وسى ما­ڭىن­داعى اسكەري ءىس-قيمىل­دار­دى كەڭەس اسكەرىنىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى كە­نيگس­بەرگ ءۇشىن بول­عان داڭقتى شاي­قاسىنىڭ تا­بال­دىرىعى بولدى دەپ اتا­ساق، قاتەلەسە قويمايتىن سەكىل­دىمىز. سو­نىڭ بەلگىسىندەي مۇن­داعى باۋىرلاستار زيراتىنىڭ ار­قايسىسىندا مىڭداعان كەڭەس جاۋىن­گەرىنىڭ سۇيەگى جەرلەنگەن. ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ اتى- ءجونى ءالى كۇنگە دەيىن انىقتالا قويعان جوق. دەمەك قاتارداعى جاۋىنگەر زەينوللا ءالىپ­باي­ ۇلىنىڭ بار بولعانى جيىرما جاسىندا قىرشىنىنان قيى­لىپ، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىسىنىڭ بەل­گىسىز قۇرباندارىنىڭ بى­رى­نە اينالۋى ونىڭ تۋىستارى، بىز­دەردى وسىندا وتكەن قاندى قا­ساپ قىرعىننىڭ جۇمباق سىرلارىن بىلۋگە جەتەلەيتىندىگى انىق. اعامىز ناقتى قاي جەردە جاتىر ەكەن؟ قاي كۇنى، قاي ساتتە دەمى ءۇزىلدى؟ ونى ناقتى ايقىنداۋ قيىن بولعانىمەن ەندى شامالاپ بولسىن بىلۋگە مۇمكىندىگىمىز بار. ويتكەنى زەينوللا اعا قاتارىندا بولعان 261-گۆارديالىق اتقىشتار پولكىنىڭ كو­مان­ديرى مايور گون­چارۋكتىڭ، باسقا دا وفي­تسەر­لەر پولك­تىڭ جورىق جولدارىنان، ۇرىس قيمىلدارىنان ناقتى دا اي­قىن حابار بەرەتىن بىرقاتار راپورتى مەن حابارلاماسى اتالعان ارحيۆتە ساقتالعان جانە ولاردىڭ قۇپيالىلىعى الىنعان ەكەن. سول قۇجاتتىڭ ءبىرىن كوشىرىپ ساق­تاپ قويۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. وندا 261-اتقىشتار پولكىنىڭ نەمان وزە­نىنىڭ سول جاعالاۋىندا جاۋ اسكەرلەرىمەن 1944 جىلدىڭ 21-22 قازان كۇندەرى بولعان ۇرىس قي­مىلدارىنىڭ قورىتىندىلارى، ەكى جاقتان بولعان ادامدار مەن قارۋ-جاراق شىعىنى تۋرالى باياندالادى. اعامىزدىڭ وسى شايقاستارعا قاتىسقانى انىق. ويتكەنى بۇل كەزدە ونىڭ جورىق جولى ءالى اياقتالماعان ەدى.   

بىراق ۇلى جەڭىس قارساڭىندا ءارحيۆتىڭ ىزدەستىرۋ جۇيەسىنە تۇ­سەتىن جۇكتەمەنىڭ شەكتەن­ تىس كوبەيۋىنە بايلانىس­تى 261-ات­قىشتار پولكى كومان­ديرلەرى­نىڭ جو­عارعى جاققا جول­داعان باسقا دا راپورت­تارى مەن جاۋىنگەرلەرگە بەرگەن بۇيرىقتارىن اشۋعا مۇمكىندىك بولمادى. ەگەر ءبىز ول قۇجاتتاردى قولعا تيگىزسەك، جەت­پىس بەس جىل بويى ەش دەرەگىن بىلدىرمەي مايدان دالاسىندا حابارسىز كەتكەن بوزداقتىڭ جو­رىق جولدارىنىڭ جالپى كارتينا­سىن جاساۋ مۇمكىندىگىنە يە بولار ەدىك. بالكىم ونىڭ جەكە باسىنا قا­تىستى قوسىمشا دەرەك­تەر دە پاي­دا بولىپ قالار. ءتىپتى جاتقان جەرىن انىقتاپ، باسىنا بارىپ قاي­تۋدىڭ دا ءساتى تۇسەر. قازىرگى اق­پاراتتىق تەح­نولوگيالاردىڭ جەدەل دامۋى، دەرەكتەر بازاسىنىڭ جىلدان-جىلعا نىعايۋى ءبىزدى وسىنداي ۇمىتكە قاراي جەتەلەي تۇسەدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەسىل وزەنىنە جاڭا كوپىر سالىنادى

ايماقتار • بۇگىن، 15:16

ۇقساس جاڭالىقتار