– شەتەلدە تۋىپ-وسكەن قانداستارىمىزدىڭ ەلگە ورالۋىنىڭ قانداي جولدارى بار؟
– قانداس جاستاردىڭ اتاجۇرتقا كەلۋ جولدارىنىڭ ءبىرى – ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنا وقۋعا ءتۇسۋ. قانداستارىمىزدىڭ قازاقستاندا ءبىلىم الۋىنا مەملەكەت تاراپىنان جاعداي جاسالىپ, بىرنەشە جولى قاراستىرىلعان. قازىرگى تاڭدا ولار كەز كەلگەن وقۋ ورنىنا تۇسە الادى. ول ءۇشىن ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدەن ءوتۋ كەرەك. ادەتتە جاستار, اسىرەسە ۇبت-عا دايىندىعى از تالاپكەرلەر الدىمەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا دايارلايتىن كۋرسقا قابىلدانادى. دايارلىق كۋرسىندا تالاپكەرلەر ءبىلىم دەڭگەيىن ارتتىرىپ, جاڭا ورتاعا ۇيرەنىپ, جاڭا ورتاعا بەيىمدەلۋگە مۇمكىندىك الادى. مۇنداي باعدارلاما ەلىمىزدىڭ 20-دان استام ۋنيۆەرسيتەتىندە بار. دايىندىق ءبولىمى دە مەملەكەتتىك گرانت نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى, ياعني وقۋ تەگىن. سونداي-اق اي سايىنعى ستيپەنديا تولەنىپ, جاتاقحانا بەرىلەدى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن مەملەكەتتىك گرانت نەگىزىندە قىتاي, موڭعوليا, وزبەكستان, رەسەي, يران, تۇرىكمەنستان, اۋعانستان, قىرعىز رەسپۋبليكاسى جانە ەۋروپانىڭ بىرقاتار ەلىنەن قازاق جاستارى كەلىپ, ءبىلىم الدى. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, 2018-2019 وقۋ جىلىندا دايىندىق بولىمىندە وقىعان تالاپكەرلەردىڭ سانى 992, 2019-2020 وقۋ جىلىندا 1238-ءدى قۇرادى. 2020-2021 وقۋ جىلىنا 1300 ورىن ءبولىندى.
جالپى, مەملەكەتتىك گرانتتان باكالاۆريات ءۇشىن 4% كۆوتا قاراستىرىلعان. ول ءۇشىن ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدەن مەجەلەنگەن ۇپاي جيناۋ جەتكىلىكتى. ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋراعا دا جىل سايىن گرانتتار بولىنەدى. ونىمەن قوسا جوعارى وقۋ ورىندارى رەكتورلارىنىڭ گرانتتارى دا بار ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. كەلەر جىلدان باستاپ «وتانداستار قورى» مەن Nazarbayev University ەلدەن شالعايداعى قازاق جاستارى ءۇشىن «اباي» گرانتىن تاعايىندايتىن بولدى.
– بۇگىنگە دەيىن وتانعا قانشا جاس ورالدى, ولار قازىر نەمەن اينالىسىپ ءجۇر؟
– بۇل كۇردەلى سۇراق. ويتكەنى ناقتى سانىن ايتاتىن ارنايى ستاتيستيكا جۇرگىزىلمەگەن. بىراق سوڭعى جىلدارى اقپارات جيناقتاۋ قولعا الىنا باستادى. 2008 جىلعا دەيىن ەلگە ورالعان قانداستارىمىزدىڭ سانى كوپ-ءتى. كەيىن جىلدان-جىلعا ازايىپ وتىرعانىن بايقاۋعا بولادى.
ورتا ەسەپپەن جىل سايىن مىڭنان اسا بالا تاريحي وتانىنا ءبىلىم قۋىپ كەلەدى. ولاردىڭ باسىم بولىگى ازاماتتىق الىپ, قازاقستاننىڭ جارقىن بولاشاعى جولىندا ەڭبەك ەتەدى. مىسالى, «وتانداستار قورىنىڭ» مادەني-گۋمانيتارلىق دەپارتامەنتىنىڭ قىزمەتكەرى تالاپبەك تىنىسبەك ۇلى قازاقستانعا 2002 جىلى وقۋعا كەلدى. بۇگىندە قوردىڭ قانداستاردى قولداۋ دەپارتامەنتىنىڭ مەنەدجەرى بولىپ قىزمەت اتقارادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن بىرقاتار جوبانىڭ ءساتتى ىسكە اسىرىلۋىنا اتسالىسىپ, قانداستارىمىزدى قولداۋدا تەر توگىپ ءجۇر.
– قازاقستاندا ءبىلىم الىپ جۇرگەن قانداس جاستاردىڭ قوعاممەن بايلانىسى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز.
– قازاقستاندا ءبىلىم الىپ جۇرگەن قانداستارىمىز قوعامدىق ومىردە وتە بەلسەندى. ولار «وتانداستار قورى» مەن دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى ۇيىمداستىراتىن بارلىق ءىس-شاراعا بەلسەندى قاتىسادى. قانداستارىمىز قۇرعان ارنايى ۆولونتەرلىك توپ بىرقاتار حالىقارالىق جيىنعا قاتىسىپ, ولاردىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا جاردەم ەتتى. سونداي-اق جاستار وزدەرى وقيتىن وقۋ ورىندارىنداعى جاستار ۇيىمدارىنىڭ بەلدى مۇشەلەرى.
«وتانداستار قورى» دا بۇل ماسەلەگە مۇددەلى. قور تاراپىنان جاستاردىڭ الەۋمەتتەنۋىنە قاتىستى بىرقاتار جوبا قولعا الىنعان. العاش رەت «قازاقستان – قانداستاردىڭ كوزىمەن» اشىق ديالوگ الاڭى ءوتتى. وندا قانداس جاستار ءوزىنىڭ ويىن, كوزقاراسىن, سۇراقتارى مەن ۇسىنىستارىن اشىق ايتىپ, ءوز جوبالارىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا مۇمكىندىك الدى. سونداي-اق پىكىرسايىس داعدىلارىن, ورىس ءتىلىن ۇيرەتۋ ساباقتارى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلەدى.
– قانداس جاستارىمىز اتاجۇرتقا ورالعاندا قانداي پروبلەمالارعا كەزدەسەدى؟ «وتانداستار قورى» بۇل ماسەلەنى قالاي شەشەدى, قانداي مەحانيزمدەر قولدانادى؟
– كوبىنە مەديتسينالىق ساقتاندىرۋعا قاتىستى ماسەلە تۋىندايدى. بۇل ءالى جولعا قويىلماعان. الايدا قور ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, كەلىسسوز جۇرگىزىلۋدە. سونىمەن بىرگە ۆيزالىق جانە تاعى باسقا سۇراقتار بويىنشا قولداۋ كورسەتىلىپ كەلەدى. ولار كەز كەلگەن ۋاقىتتا «وتانداستار قورى» مەن دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ بايلانىس ورتالىعىنا حابارلاسا الاتىنىن تاعى دا ەسكە سالعىمىز كەلەدى.
قانداس جاستاردىڭ قازاقستانعا كەلگەندە پايدا بولاتىن پروبلەمالارىنىڭ ءبىرى – ولاردىڭ تىلدىك ەرەكشەلىكتەرى. تىلدىك ىقپالى باسىم ايماقتاردا شوعىرلانۋىنا بايلانىستى قازاق ءتىلى قولدانىسىنىڭ ازايۋى, ونىڭ جەرگىلىكتى تىلمەن جۇتىلۋى, كيريل قارپىن تۇسىنبەۋى سياقتى ماسەلەلەر بار. وسى رەتتە قور قىزمەتىنىڭ «شەتەلدەگى ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ ءبىلىم الۋىنا جانە ءتىلىن ساقتاپ قالۋىنا جاعداي جاساۋ» تارماعىن نەگىزگە الىپ قازاقتار كوپ تۇراتىن 12 ەل, 21 قالادا 31 «ونلاين» كلاسس اشىپ, اپتاسىنا 3 رەت, كۇنىنە 4 مارتە قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋدەمىز. ساباقتار قازاق, ورىس, اعىلشىن, پارسى, قىتاي تىلدەرىندە جۇرگىزىلەدى.
– قانداس جاستاردىڭ ارمانى – قازاقستاندا وقۋ. وسى ورايدا ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ 3-وتىرىسىندا شەتەلدەگى قازاق جاستارىنا بولىنەتىن گرانت سانىن كوبەيتۋ باستاماسى كوتەرىلدى. وسى بويىنشا كەلەر جىلعا جوسپارلانعان وزگەرىستەر تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز.
– ارينە, ەتنوستىق قازاق جاستارىنا بولىنەتىن گرانت سانىن ارتىرۋ جاقسى باستاما. العاشىندا نەبارى 2% كۆوتا بولاتىن, قازىر 4%-عا كوتەرىلدى. گرانت سۇرانىسقا بايلانىستى ءبولىنىپ وتىرادى. سوندىقتان ونى يگەرۋ دە ماڭىزدى. ول ءۇشىن قازاقتار كوپ تۇراتىن شەتەلدەردە وقۋعا تارتۋ بويىنشا اقپاراتتىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋ قولعا الىندى. جىل سايىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن ءبىلىم كورمەلەرى وتكىزىلىپ تۇرادى. 2019 جىلى مينيسترلىك تاراپىنان ستيپەنديالىق باعدارلاما قۇرىلىپ, ماگيستراتۋراعا 125 ورىن ءبولىندى. ال 2020 جىلى 525 ورىن ءبولىندى, بىراق پاندەمياعا بايلانىستى توقتاتىلدى. كەلەسى جىلى قايتا جالعاسادى دەپ سەنەمىز.
– قازاق جاستارىن ەلىمىزگە شاقىرۋ ماقساتىندا قانداي شارالار ۇيىمداستىرىلۋدا؟
– ءتۇرلى كونكۋرستار وتكىزىپ تۇرامىز, جازعى لاگەرلەرىمىز جۇمىس ىستەيدى. جازعى لاگەرلەرگە شەتەلدەن 600 قازاق بالاسى كەلىپ, تاريحي وتانىندا دەمالدى. اتالعان شارالارمەن قاتار «تۋعان ەلگە ساياحات» بالالار تۋريستىك پويىزى», « ۇلى دالا ەلى» حالىقارالىق ادەبي شىعارماشىلىق كونكۋرسى, «ZEREN 2019» رەسپۋبليكالىق جازعى لاگەرى, «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» دببۇ بازاسىنداعى شەتەلدەگى قازاق بالالارىنا ارنالعان جازعى لاگەر, «تۋعان جەر – التىن بەسىك» – حالىقارالىق بالالار قۇرىلتايى, «كيەلى قازاقستان» جوبالارى وڭ ناتيجەلەرىمەن قۋانتىپ كەلەدى.
سونداي-اق قازاق جاستارىنىڭ بويىندا پاتريوتتىق سەزىمدى وياتۋ, الەۋمەتتىك بەلسەندى جانە تالانتتى جاستاردى انىقتاۋ, شەتەلدە تۇراتىن وتانداستاردىڭ شىعارماشىلىق جانە ءبىلىم الەۋەتىن ارتتىرۋ, قازاق دياسپورالارىنىڭ جاستارىنا ءوزارا مادەني الماسۋ, وسكەلەڭ ۇرپاقتى ءداستۇرلى ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ باستاۋىنا تارتىپ, تاريحي جانە مادەني مۇرانى ساقتاۋ مەن قولداۋ جولىندا بىرقاتار جۇمىس جۇرگىزىلۋدە.
– جاقىندا «جاس قازاق» جاستار ۇيىمىنىڭ قۇرىلعانى تۋرالى ەستىدىك. بۇل ۇيىم نەمەن اينالىسادى, قانداي ماقساتى بار؟
– قازاقستاندا ءبىلىم الىپ جاتقان جاستاردىڭ وسىندا تۇراقتاپ قالۋىنا جاعداي جاساۋ ماڭىزدى. بىرىنشىدەن, ولاردىڭ قوعامدىق ومىرمەن بايلانىسىن ارتتىرىپ, وزىندىك ورنىن قالىپتاستىرۋدا جان-جاقتى قولداۋ قاجەت. «وتانداستار قورىنىڭ» باستاماسىمەن 2019 جىلعى قازان ايىندا اقتاۋ قالاسىندا وتكەن جاستار سلەتىندە «جاس قازاق» حالىقارالىق جاستار ۇيىمى قۇرىلدى. ۇيىمنىڭ ماقساتى – الەمدەگى قازاق جاستارىن ءبىر ورتاعا بىرىكتىرىپ, ءتۇرلى باعىتتا جوبالار مەن ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ. بەيرەسمي اقپاراتتارعا سۇيەنسەك, قازاقستاننان تىسقارى جەردە تۇراتىن 7 ميلليون قازاق بار. ونىڭ 40 پايىزى – جاستار. قانداس جاستارمەن بايلانىس ورناتۋ ماڭىزدى. سەبەبى اتاجۇرتقا قايتا ورالۋى مۇمكىن اعايىننىڭ باسىم بولىگى – جاستار.
«جاس قازاق» جاستار ۇيىمى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى, «وتانداستار قورى» كەاق جانە دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى قولداۋىمەن ءىرى جوبالاردى ۇيىمداستىرۋدا بەلسەندىلىك تانىتىپ كەلەدى. ولاردىڭ قاتارىندا «وتانداستار: بولاشاققا باعدار» حالىقارالىق دوڭگەلەك ۇستەلى, «كيەلى قازاقستان» قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنە ساياحات, «Qazaq Club» الەۋمەتتىك جوباسى, بالالار مەن جاستارعا ارنالعان جازعى لاگەرلەر بار.
الداعى ۋاقىتتا «جاس قازاق» ۇيىمىن الەمدەگى قازاق جاستارىنىڭ ورتاق پلاتفورماسىنا اينالدىرۋدى كوزدەيمىز. «جاس قازاق» جاستار ۇيىمى تەك رەسپۋبليكا كولەمىندە عانا ەمەس, حالىقارالىق دەڭگەيدە بايلانىستار جاساپ كەلەدى. توتەنشە جاعدايعا قاراماستان, فرانتسيا, يران, تۇركيا, رەسەي, موڭعولياداعى قازاق جاستارىمەن ونلاين كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلىپ, ەكىجاقتى تاجىريبە الماستى.
– «وتانداستار قورىنىڭ» تورتكۇل دۇنيەنىڭ شارتارابىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاق جاستارىنا ارنالعان تاعى قانداي جوسپارى بار؟
– الداعى ۋاقىتتا قانداس جاستاردى ەلىمىزدە وتەتىن بارلىق ءىس-شاراعا بەلسەندى تۇردە قاتىستىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز. سونىمەن قاتار شەتەلدەردە قازاق جاستارىنىڭ كەزدەسۋىن وتكىزۋ جوسپارلانۋدا.
قانداستارىمىزدىڭ ەلدە تۇراقتاپ قالۋى جۇمىس جايىمەن تىعىز بايلانىستى. وسى ماقساتتا قانداس ستۋدەنتتەرگە جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارىنىڭ ماماندارىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزۋدى ويعا الىپ وتىرمىز. سونداي-اق جازعى ۋاقىتتا كومپانيالار مەن جەكە كاسىپورىنداردا تاعىلىمدامادان ءوتۋ جولدارىن قاراستىرماقپىز.
اڭگىمەلەسكەن
سۆەتلانا عالىمجانقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
