الەم • 01 قازان، 2020

اۋەدەگى ۇستەمدىك (التىنشى بۋىنداعى جويعىش ۇشاقتار ءداۋىرى)

219 رەت كورسەتىلدى

اسكەري اۆيايندۋستريا جاڭا كەزەڭگە قادام باسىپ، سالاداعى ويىنشىلار التىنشى بۋىنداعى جويعىش ۇشاقتاردى قۇراستىرۋعا كىرىستى. بۇل باعىتتا اقش، رەسەي، قىتاي، ۇلىبريتانيا، گەر­مانيا، جاپونيا، فرانتسيا جانە يسپانيا ايتارلىقتاي جەتىس­تىككە جەتكەنى بايقالادى. الايدا نەگىزگى تارتىس امەريكا­لىق­تار مەن بەيرەسمي تۇردە بىرلەسكەن قىتايلىق جانە رەسەيلىك اۆياكونسترۋكتورلار اراسىندا ءوربىپ كەلەدى.

 

اقش كوش باستاپ تۇر

قىتاي مەن رەسەي بەسىنشى بۋىن­داعى جوي­عىش­تاردىڭ ءوندى­رىسىن جولعا قويا الماي جات­قاندا، اقش وسى ساناتتاعى اسكەري تەحنيكانى دامىتىپ قانا قويماي، ونى كەڭ كولەمدە پايدالانىپ، وداقتاس ەلدەرگە ساتىپ جاتىر.

Next Generation Air Dominance (NGAD) باعدارلاماسى اياسىندا قۇراما شتاتتاردىڭ اسكەري اۋە كۇشتەرى التىنشى بۋىنداعى جويعىش ۇشاقتىڭ العاشقى سىناقتارىن ءساتتى اياقتادى.

اقش اسكەري اۋە كۇشتەرى ءمينيسترىنىڭ تەحنولوگيالار جانە لوگيستيكا جونىندەگى كومەكشىسى ۋيلل روپەردىڭ ايتۋىنشا، اسكەري باسقارما قازىردىڭ وزىندە دىبىستان دا جىل­دام تەحنيكانىڭ ۇشۋ ساعاتتارىن رەتكە كەل­تىرىپ، الەمدىك رەكورد ورناتقان. بۇل تۋرالى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ وكىلى Defense News پورتالىنا بەرگەن سۇحباتىندا ايتتى. ء«بىز كەلەسى بۋىنداعى ۇشاقتىڭ قۇ­راس­تىرۋ جۇمىستارىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە جەتكىزۋگە دا­يىنبىز»، دەدى ۋ.روپەر.

 

جاساندى ينتەللەكت ەنگىزىلەدى

ەكىنشى جاعىنان، قىتايلىق Global Times (GT) باسىلىمىندا جاريالانعان باياندامادا چەندۋ اۆياتسيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ جانە جوبالاۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ينجەنەرى جانە J-20 ۇشاعىنىڭ جوبالاۋشىسى ۆان حايفەن اسپاناستى ەلى التىنشى بۋىنداعى جويعىشتاردى تەك 2035 جىلعا قاراي شىعارۋى مۇمكىن ەكەنىن جاسىرمادى.

ازىرگە بولاشاق ۇرىس تەحنيكا­سىنىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن ەرەك­شەلىكتەرى جونىن­دە ارتىق مالىمەت جاريالانعان جوق. بىراق باس ينجەنەردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، ونىڭ ارتىقشىلىعى جاساندى ينتەللەكت پەن شۇعىل جاسىرى­نۋ قابىلەتىن­دە بولماق. سونى­مەن قوسا كوپباعىت­تى انىق­تاۋ تەتىگى، لازەرلى قارۋ، ءوزىن-ءوزى رەت­تەي­­تىن قوزعالتقىشتار جانە گيپەر­دى­­بىستى قارۋ ۇشاقتىڭ نەگىزگى با­سىم­­دىعى رەتىندە قاراستى­رىلادى.

دەسە دە، اعىلشىن ءتىلدى SCMP باسى­لىمىندا جازىلعان ماقالادا گونكونگ­تىك اسكەري ساراپشى سۋن چجۋنپين ءار ەلدىڭ جويعىشتارىن سالىستىرۋ ءالى ەرتە دەپ سانايدى. ونىڭ ايتۋىنشا، امەري­كا­لىق­تار بەسىنشى بۋىنداعى اسكە­­ري ۇشاقتاردى وسىدان ون جىل بۇرىن قۇراستىرىپ بىتىرگەن. سول سەبەپ­تى ولار­دىڭ وزىق دەڭگەيدەگى اۋە ما­شينا­سىن شى­عارۋعا كىرىسىپ كەتكەنى تاڭعالارلىق قۇبىلىس ەمەس دەيدى. 

بۇگىندە اقش اسكەري-اۋە كۇش­تەرى­نىڭ اۆياپاركىندە 2005-2015 جىلدارى قابىلدانعان بەسىن­شى بۋىنداعى Lockheed Martin F-22 جانە F-35 جوي­عىش­­تارى قولدانىستا. ەرەكشەلىگى سول، بۇل ۇشاقتار وزىق اۆيونيكالىق جۇيە­لەرمەن قامتىلىپ، شۇعىل جاسىرىنۋ جانە ۇتقىر ۇشۋ سياقتى ارەكەتتەرگە يە. 

ال قىتايلىق بەسىنشى بۋىندى Chengdu-J-20 ۇشاعى اسپانعا العاش رەت 2011 جىلى كوتەرىلىپ، تەك 2017 جىلى اسكەريلەردىڭ قولىنا بەرىلدى.

 

سۋ-57 ءوندىرىسى تولىق شەشىلگەن جوق

سولتۇستىك اتلانتيكالىق اليانس­تىڭ كوشباسشىسى مەن قىتاي­­دان بولەك، رەسەي جانە ۇلى­بريتانيادا بۇل باعىت­تا ىزدەنىس جۇمىستارىن ازىرلەۋدە. «روستەح» كورپوراتسياسى اۆيا­تسيالىق كەشە­نى­نىڭ ونەركاسىپتىك ديرەكتورى اناتو­لي سەرديۋكوۆتىڭ ايتۋىن­شا، «ميگ» كومپانياسى مەن «سۋحوي» حولدينگى جاڭا بۋىنداعى جويعىشتى شىعارۋ ءۇشىن بىرىگۋى مۇمكىن.

رەسەي بەسىنشى بۋىنداعى سۋ-57 جوي­عى­شىنىڭ وندىرىسىنە قاتىستى بارلىق ماسەلەنى ءالى دە شەشپەگەنىنە قاراماس­تان، جاڭا سات­ىداعى ۇشاقتى ازىرلەۋدى كوز­دەپ وتىر. ول «ميگ-سۋحوي» اتاۋىمەن شىعۋى مۇمكىن. مۇنداي اسكەري تەحنيكا كەڭ تارالعان دىبىستان جىلدام ميگ-21 ۇشاعىنىڭ كور­سەتكىشتەرىن جاقسارتىپ، سون­داي-اق ميگ-35 جانە سۋ-57-دەن دە وزىق بولا تۇسەدى دەگەن سەنىمدە رەسەيلىك اۆياكونسترۋكتورلار.

امەريكالىق The National Interest جۋرنالىندا جازىلعانداي، بۇل رەسەي­لىكتەردىڭ بولاشاق جويعىشتى ازىرل­ەۋگە بايلانىستى العاشقى قادامى ەمەس. 2016 جىلى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىن­با­سارى بولعان دميتري روگوزين التىنشى بۋىن­داعى اسكەري ۇشاق­­تى شىعارۋ ءىسى باس­تالعانىن مالىم­دەپ، ونىڭ ىقتيمال جوبا­سى تانىستىرىلعانىن ايتقان ەدى.   

«مۇمكىن «ميگ-سۋحوي» ءوندىرىسىنىڭ بىرلەسكەن ۇشاعى دەپ شىعارىلادى. بىراق ازىرگە ءبارى تالقىلانۋدا، ناقتى ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن»، دەگەن ا.سەرديۋكوۆتىڭ ءسوزىن كەلتىردى امەريكالىق باسىلىم.

اسكەري قۇرامالاردى سۋ-57-مەن تولىقتىرۋ ءىسى كەشىكتىرىلسە دە اتالعان ۇشاق رەسەي اۋە كۇشتەرىندەگى ميگ-29-دى جانە سۋ-27-ءنى الماستىرۋعا ارنالعان. تەك سۋ-57-ءنىڭ امەريكالىق Lockheed Martin كومپانياسىنىڭ بەسىنشى بۋىندى F-35 Lightning II بومبالاۋشى ۇشاعىنا قالاي قارسى تۇرا الاتىنى بەلگىسىز. «راپتور» اتاۋىمەن تانىمال بۇل امبەباپ جويعىش ۇشاق قازىر الەمدە ۇستەمدىك ورناتىپ وتىر دەيدى ساراپشىلار.

F-35-ءتىڭ  قاشىقتىقتى انىق­تاۋ، گەولوكاتسيا جانە سايكەس­تەن­دىرۋ جۇيەلەرى دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ قاۋىپتى سىن-قاتەردى، سونىڭ ىشىن­دە رەسەيلىك س-300 جاڭا جۇيە­سىن بارلىق دەڭگەيدە ءدال انىقتاپ، جويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

 

اۆتوكونتسەرن قوزعالتقىشتارمەن قامتيدى

جاھاندىق كوشتەن قالماۋعا تال­پىن­عان ۇلىبريتانيا 2018 جىلى «Tempest» باعدارلاماسىن جاريالاپ، اۋە فلو­تىنداعى Euro­fighter Typhoons-تى الماس­تىرا­تىن التىنشى بۋىنداعى ۇشاق­تى شىعارۋدى قولعا العان بولاتىن.

بىرىككەن كورولدىكتىڭ اۋە كۇشتەرى­نىڭ باعدارلامالارىن ىسكە اسىراتىن BAE System كومپانياسىن Rolls Royce اۆتو­كونتسەرنى قوزعالتقىشتارمەن قامتىسا، ەۋروپالىق MBDA فيرماسى قارۋ ور­نا­تۋعا، سول سەكىلدى يتاليالىق Leonar­do كوم­پانياسى ارنايى قۇرىلعىلار مەن اۆيو­نيكانى دامىتۋعا كومەكتەسپەك. بري­تاندىقتاردىڭ وزىق تەحنيكاسى 2035 جىلى دايىن بولادى دەپ بولجانۋدا. 

قىتايلىق J-20 ۇشاعىنىڭ باس كونسترۋكتورى يان ۆەي GT باسىلىمىنا جا­ريالاعان ماقالاسىندا كەلەسى بۋىن­داعى جويعىش بۇگىنگى قولدانىستاعى تەح­ني­كا­دان بارلىق سيپاتتاماسى جاعىنان الدەقايدا وزىق بولاتىنىن ايتتى.

« ۇلى دەرجاۆالاردىڭ باسەكە­لەستىگى مەن جاڭا ءتورتىنشى بۋىندى جويعىش ۇشاقتاردى ەنگىزۋ جاعدايىندا سوعىستى جۇرگىزۋ تاسىلدەرىن وزگەرتۋ، سونداي-اق پوست-ءتورتىنشى بۋىندى ۇشاقتاردى جاساۋ تۋرالى كەڭ كولەمدى پىكىرتا­لاستار ءجۇرىپ جاتىر»، دەدى يا.ۆەي ماقالاسىندا.

Lockheed Martin كومپانيا­سىنىڭ F-35 Lightning II بومبالاۋشى ۇشاعى شامامەن 145-150 ملن دوللار كولەمىندە باعالانادى. «كوممەرسانت» گازەتىنىڭ حابارلاۋىنشا، سۋ-57 جويعىشىنىڭ قۇنى – 35 ملن دوللار. ال قىتايلىق Chengdu J-20-نىڭ باعاسى 85-90 ملن دوللاردىڭ اينالاسىندا.

 

اسكەريلەردىڭ اۋە پاركى قاشان جاڭارادى؟

قازاقستاننىڭ اسكەري-اۋە كۇشتەرى­نە توقتالساق، وتاندىق اۆياپاركتە 100-دەن استام ۇرىس ۇشاعى بار. ولاردىڭ دەنى رەسەيلىك ءونىم. ونىڭ ىشىندە ەڭ وزىعى 4+ بۋىنىنداعى كوپماق­ساتتى سۋ-30سم جويعىش ۇشاعى. قازىر مۇنداي تەحنيكانىڭ شامامەن 20-عا جۋىعى ەلىمىزدىڭ اۋە قاقپاسىن كۇزەتۋدە.

ستوكگولم حالىقارالىق بەيبىتشىلىك ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ (SIPRI) باعالاۋىنا سايكەس، بىلتىر ەلىمىز قورعانىس سالاسىنا 1،7 ملرد دوللار جۇمساعان. بۇل 2018 جىلداعى كورسەتكىشتەن 19%-عا كوپ.

ناتيجەسىندە، 2019 جىلى قازاق­ستان سالىستىرمالى تۇردە اسكەري شىعىن­داردىڭ ۇلعايۋى جاعىنان الەمدە 14-ءشى ورىنعا تۇراقتادى.

وتاندىق اسكەري-تەحنيكالىق ساتىپ الۋ­دىڭ باسىم ۇلەسى رەسەيلىك  يمپورتقا تيە­سىلى. سولتۇستىكتەگى كورشىمىز اقش-تان كە­يىنگى الەم­دەگى ەكىنشى اسكەري دەرجاۆا.

1995-2017 جىلدار ارالىعىندا رەسەي قازاقستانعا سۋ-27 جوي­عىشىن (14 بىرلىك)، Aero L-39 وقۋ-جاتتىعۋ ۇشا­عىن (13 بىرلىك)، يل-76 ستراتەگيالىق اۆيا­لاينەرىن، سونداي-اق «سۋحوي» كومپانيا­سىندا شىعارىلعان ۇتقىر ۇشۋ قابىلەت­تەرىنە يە 8 دانا سۋ-30 ۇشاعىن ساتقان. رەس­پۋب­ليكا اۋماعىنداعى رەسەيلىك تىكۇشاق­تىڭ شامامەن 200 داناسى جاۋىن­گەرلىك ساپتا تۇر.  ونىڭ ىشىندە كوپماق­ساتتى تىكۇشاقتار مي-8/17 جانە كا-32ا11ۆس، سول سەكىلدى مي-24ۆ جانە مي-35م كولىكتىك-جاۋىنگەرلىك تىكۇشاقتارى مەن مي-26ت اۋىر كولىكتىك تىكۇشاعى بار.

بىلتىر رەسەيدىڭ مەملەكەت­تىك قارۋ-جاراق مەردىگەرى «روستەح» قازاقستانعا مي-8 كوپماقسات­تى تىكۇشاقتارىنىڭ جەرگىلىك­تى ءوندىرى­سىن ىسكە قوسۋعا كومەكتە­سۋگە ۋادە ەتكەن ەدى. بۇل رەسەي مەن ەلىمىز اراسىنداعى ورتالىق ازيا­داعى العاش­قى وسىنداي كەلىسىم. سوعان سايكەس، كورشىلەس مەملەكەت 2025 جىلعا قاراي 45 تىكۇشاقتى شىعارىپ، جەتكىزۋگە، سونداي-اق اۋە تەحنيكاسىنىڭ قىزمەتتىك تسيكل جۇيەسىن ىسكە قوسۋعا جانە ينجە­نەرلىك قىزمەتكەرلەردى وقىتۋعا كومەكتەسپەك.

سوڭعى جاڭالىقتار

اتىراۋدا 9 بالانى يت تالادى

ايماقتار • 24 قازان، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار