اقش كوش باستاپ تۇر
قىتاي مەن رەسەي بەسىنشى بۋىنداعى جويعىشتاردىڭ ءوندىرىسىن جولعا قويا الماي جاتقاندا, اقش وسى ساناتتاعى اسكەري تەحنيكانى دامىتىپ قانا قويماي, ونى كەڭ كولەمدە پايدالانىپ, وداقتاس ەلدەرگە ساتىپ جاتىر.
Next Generation Air Dominance (NGAD) باعدارلاماسى اياسىندا قۇراما شتاتتاردىڭ اسكەري اۋە كۇشتەرى التىنشى بۋىنداعى جويعىش ۇشاقتىڭ العاشقى سىناقتارىن ءساتتى اياقتادى.
اقش اسكەري اۋە كۇشتەرى ءمينيسترىنىڭ تەحنولوگيالار جانە لوگيستيكا جونىندەگى كومەكشىسى ۋيلل روپەردىڭ ايتۋىنشا, اسكەري باسقارما قازىردىڭ وزىندە دىبىستان دا جىلدام تەحنيكانىڭ ۇشۋ ساعاتتارىن رەتكە كەلتىرىپ, الەمدىك رەكورد ورناتقان. بۇل تۋرالى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ وكىلى Defense News پورتالىنا بەرگەن سۇحباتىندا ايتتى. ء«بىز كەلەسى بۋىنداعى ۇشاقتىڭ قۇراستىرۋ جۇمىستارىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە جەتكىزۋگە دايىنبىز», دەدى ۋ.روپەر.
جاساندى ينتەللەكت ەنگىزىلەدى
ەكىنشى جاعىنان, قىتايلىق Global Times (GT) باسىلىمىندا جاريالانعان باياندامادا چەندۋ اۆياتسيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ جانە جوبالاۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ينجەنەرى جانە J-20 ۇشاعىنىڭ جوبالاۋشىسى ۆان حايفەن اسپاناستى ەلى التىنشى بۋىنداعى جويعىشتاردى تەك 2035 جىلعا قاراي شىعارۋى مۇمكىن ەكەنىن جاسىرمادى.
ازىرگە بولاشاق ۇرىس تەحنيكاسىنىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن ەرەكشەلىكتەرى جونىندە ارتىق مالىمەت جاريالانعان جوق. بىراق باس ينجەنەردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ونىڭ ارتىقشىلىعى جاساندى ينتەللەكت پەن شۇعىل جاسىرىنۋ قابىلەتىندە بولماق. سونىمەن قوسا كوپباعىتتى انىقتاۋ تەتىگى, لازەرلى قارۋ, ءوزىن-ءوزى رەتتەيتىن قوزعالتقىشتار جانە گيپەردىبىستى قارۋ ۇشاقتىڭ نەگىزگى باسىمدىعى رەتىندە قاراستىرىلادى.
دەسە دە, اعىلشىن ءتىلدى SCMP باسىلىمىندا جازىلعان ماقالادا گونكونگتىك اسكەري ساراپشى سۋن چجۋنپين ءار ەلدىڭ جويعىشتارىن سالىستىرۋ ءالى ەرتە دەپ سانايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, امەريكالىقتار بەسىنشى بۋىنداعى اسكەري ۇشاقتاردى وسىدان ون جىل بۇرىن قۇراستىرىپ بىتىرگەن. سول سەبەپتى ولاردىڭ وزىق دەڭگەيدەگى اۋە ماشيناسىن شىعارۋعا كىرىسىپ كەتكەنى تاڭعالارلىق قۇبىلىس ەمەس دەيدى.
بۇگىندە اقش اسكەري-اۋە كۇشتەرىنىڭ اۆياپاركىندە 2005-2015 جىلدارى قابىلدانعان بەسىنشى بۋىنداعى Lockheed Martin F-22 جانە F-35 جويعىشتارى قولدانىستا. ەرەكشەلىگى سول, بۇل ۇشاقتار وزىق اۆيونيكالىق جۇيەلەرمەن قامتىلىپ, شۇعىل جاسىرىنۋ جانە ۇتقىر ۇشۋ سياقتى ارەكەتتەرگە يە.
ال قىتايلىق بەسىنشى بۋىندى Chengdu-J-20 ۇشاعى اسپانعا العاش رەت 2011 جىلى كوتەرىلىپ, تەك 2017 جىلى اسكەريلەردىڭ قولىنا بەرىلدى.
سۋ-57 ءوندىرىسى تولىق شەشىلگەن جوق
سولتۇستىك اتلانتيكالىق اليانستىڭ كوشباسشىسى مەن قىتايدان بولەك, رەسەي جانە ۇلىبريتانيادا بۇل باعىتتا ىزدەنىس جۇمىستارىن ازىرلەۋدە. «روستەح» كورپوراتسياسى اۆياتسيالىق كەشەنىنىڭ ونەركاسىپتىك ديرەكتورى اناتولي سەرديۋكوۆتىڭ ايتۋىنشا, «ميگ» كومپانياسى مەن «سۋحوي» حولدينگى جاڭا بۋىنداعى جويعىشتى شىعارۋ ءۇشىن بىرىگۋى مۇمكىن.
رەسەي بەسىنشى بۋىنداعى سۋ-57 جويعىشىنىڭ وندىرىسىنە قاتىستى بارلىق ماسەلەنى ءالى دە شەشپەگەنىنە قاراماستان, جاڭا ساتىداعى ۇشاقتى ازىرلەۋدى كوزدەپ وتىر. ول «ميگ-سۋحوي» اتاۋىمەن شىعۋى مۇمكىن. مۇنداي اسكەري تەحنيكا كەڭ تارالعان دىبىستان جىلدام ميگ-21 ۇشاعىنىڭ كورسەتكىشتەرىن جاقسارتىپ, سونداي-اق ميگ-35 جانە سۋ-57-دەن دە وزىق بولا تۇسەدى دەگەن سەنىمدە رەسەيلىك اۆياكونسترۋكتورلار.
امەريكالىق The National Interest جۋرنالىندا جازىلعانداي, بۇل رەسەيلىكتەردىڭ بولاشاق جويعىشتى ازىرلەۋگە بايلانىستى العاشقى قادامى ەمەس. 2016 جىلى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بولعان دميتري روگوزين التىنشى بۋىنداعى اسكەري ۇشاقتى شىعارۋ ءىسى باستالعانىن مالىمدەپ, ونىڭ ىقتيمال جوباسى تانىستىرىلعانىن ايتقان ەدى.
«مۇمكىن «ميگ-سۋحوي» ءوندىرىسىنىڭ بىرلەسكەن ۇشاعى دەپ شىعارىلادى. بىراق ازىرگە ءبارى تالقىلانۋدا, ناقتى ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن», دەگەن ا.سەرديۋكوۆتىڭ ءسوزىن كەلتىردى امەريكالىق باسىلىم.
اسكەري قۇرامالاردى سۋ-57-مەن تولىقتىرۋ ءىسى كەشىكتىرىلسە دە اتالعان ۇشاق رەسەي اۋە كۇشتەرىندەگى ميگ-29-دى جانە سۋ-27-ءنى الماستىرۋعا ارنالعان. تەك سۋ-57-ءنىڭ امەريكالىق Lockheed Martin كومپانياسىنىڭ بەسىنشى بۋىندى F-35 Lightning II بومبالاۋشى ۇشاعىنا قالاي قارسى تۇرا الاتىنى بەلگىسىز. «راپتور» اتاۋىمەن تانىمال بۇل امبەباپ جويعىش ۇشاق قازىر الەمدە ۇستەمدىك ورناتىپ وتىر دەيدى ساراپشىلار.
F-35-ءتىڭ قاشىقتىقتى انىقتاۋ, گەولوكاتسيا جانە سايكەستەندىرۋ جۇيەلەرى دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ قاۋىپتى سىن-قاتەردى, سونىڭ ىشىندە رەسەيلىك س-300 جاڭا جۇيەسىن بارلىق دەڭگەيدە ءدال انىقتاپ, جويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
اۆتوكونتسەرن قوزعالتقىشتارمەن قامتيدى
جاھاندىق كوشتەن قالماۋعا تالپىنعان ۇلىبريتانيا 2018 جىلى «Tempest» باعدارلاماسىن جاريالاپ, اۋە فلوتىنداعى Eurofighter Typhoons-تى الماستىراتىن التىنشى بۋىنداعى ۇشاقتى شىعارۋدى قولعا العان بولاتىن.
بىرىككەن كورولدىكتىڭ اۋە كۇشتەرىنىڭ باعدارلامالارىن ىسكە اسىراتىن BAE System كومپانياسىن Rolls Royce اۆتوكونتسەرنى قوزعالتقىشتارمەن قامتىسا, ەۋروپالىق MBDA فيرماسى قارۋ ورناتۋعا, سول سەكىلدى يتاليالىق Leonardo كومپانياسى ارنايى قۇرىلعىلار مەن اۆيونيكانى دامىتۋعا كومەكتەسپەك. بريتاندىقتاردىڭ وزىق تەحنيكاسى 2035 جىلى دايىن بولادى دەپ بولجانۋدا.
قىتايلىق J-20 ۇشاعىنىڭ باس كونسترۋكتورى يان ۆەي GT باسىلىمىنا جاريالاعان ماقالاسىندا كەلەسى بۋىنداعى جويعىش بۇگىنگى قولدانىستاعى تەحنيكادان بارلىق سيپاتتاماسى جاعىنان الدەقايدا وزىق بولاتىنىن ايتتى.
« ۇلى دەرجاۆالاردىڭ باسەكەلەستىگى مەن جاڭا ءتورتىنشى بۋىندى جويعىش ۇشاقتاردى ەنگىزۋ جاعدايىندا سوعىستى جۇرگىزۋ تاسىلدەرىن وزگەرتۋ, سونداي-اق پوست-ءتورتىنشى بۋىندى ۇشاقتاردى جاساۋ تۋرالى كەڭ كولەمدى پىكىرتالاستار ءجۇرىپ جاتىر», دەدى يا.ۆەي ماقالاسىندا.
Lockheed Martin كومپانياسىنىڭ F-35 Lightning II بومبالاۋشى ۇشاعى شامامەن 145-150 ملن دوللار كولەمىندە باعالانادى. «كوممەرسانت» گازەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, سۋ-57 جويعىشىنىڭ قۇنى – 35 ملن دوللار. ال قىتايلىق Chengdu J-20-نىڭ باعاسى 85-90 ملن دوللاردىڭ اينالاسىندا.
اسكەريلەردىڭ اۋە پاركى قاشان جاڭارادى؟
قازاقستاننىڭ اسكەري-اۋە كۇشتەرىنە توقتالساق, وتاندىق اۆياپاركتە 100-دەن استام ۇرىس ۇشاعى بار. ولاردىڭ دەنى رەسەيلىك ءونىم. ونىڭ ىشىندە ەڭ وزىعى 4+ بۋىنىنداعى كوپماقساتتى سۋ-30سم جويعىش ۇشاعى. قازىر مۇنداي تەحنيكانىڭ شامامەن 20-عا جۋىعى ەلىمىزدىڭ اۋە قاقپاسىن كۇزەتۋدە.
ستوكگولم حالىقارالىق بەيبىتشىلىك ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ (SIPRI) باعالاۋىنا سايكەس, بىلتىر ەلىمىز قورعانىس سالاسىنا 1,7 ملرد دوللار جۇمساعان. بۇل 2018 جىلداعى كورسەتكىشتەن 19%-عا كوپ.
ناتيجەسىندە, 2019 جىلى قازاقستان سالىستىرمالى تۇردە اسكەري شىعىنداردىڭ ۇلعايۋى جاعىنان الەمدە 14-ءشى ورىنعا تۇراقتادى.
وتاندىق اسكەري-تەحنيكالىق ساتىپ الۋدىڭ باسىم ۇلەسى رەسەيلىك يمپورتقا تيەسىلى. سولتۇستىكتەگى كورشىمىز اقش-تان كەيىنگى الەمدەگى ەكىنشى اسكەري دەرجاۆا.
1995-2017 جىلدار ارالىعىندا رەسەي قازاقستانعا سۋ-27 جويعىشىن (14 بىرلىك), Aero L-39 وقۋ-جاتتىعۋ ۇشاعىن (13 بىرلىك), يل-76 ستراتەگيالىق اۆيالاينەرىن, سونداي-اق «سۋحوي» كومپانياسىندا شىعارىلعان ۇتقىر ۇشۋ قابىلەتتەرىنە يە 8 دانا سۋ-30 ۇشاعىن ساتقان. رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى رەسەيلىك تىكۇشاقتىڭ شامامەن 200 داناسى جاۋىنگەرلىك ساپتا تۇر. ونىڭ ىشىندە كوپماقساتتى تىكۇشاقتار مي-8/17 جانە كا-32ا11ۆس, سول سەكىلدى مي-24ۆ جانە مي-35م كولىكتىك-جاۋىنگەرلىك تىكۇشاقتارى مەن مي-26ت اۋىر كولىكتىك تىكۇشاعى بار.
بىلتىر رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك قارۋ-جاراق مەردىگەرى «روستەح» قازاقستانعا مي-8 كوپماقساتتى تىكۇشاقتارىنىڭ جەرگىلىكتى ءوندىرىسىن ىسكە قوسۋعا كومەكتەسۋگە ۋادە ەتكەن ەدى. بۇل رەسەي مەن ەلىمىز اراسىنداعى ورتالىق ازياداعى العاشقى وسىنداي كەلىسىم. سوعان سايكەس, كورشىلەس مەملەكەت 2025 جىلعا قاراي 45 تىكۇشاقتى شىعارىپ, جەتكىزۋگە, سونداي-اق اۋە تەحنيكاسىنىڭ قىزمەتتىك تسيكل جۇيەسىن ىسكە قوسۋعا جانە ينجەنەرلىك قىزمەتكەرلەردى وقىتۋعا كومەكتەسپەك.
