كەزىندە ادەبيەت بەلگىلى ءبىر يدەولوگيالىق ماقساتتا عانا ەمەس, ۇلتتىڭ رۋحىن بەكىتەتىندەي, ءوزىنىڭ تۇعىرىن نىقتايتىنداي اسا ءبىر ماڭىزدى ءرول اتقارسا, بۇگىندە سول جاۋاپكەرشىلىكتى كينو ونەرى موينىنا الىپ وتىر. وسىنداي ءبىر جاۋاپتى كەزەڭدە ءبىزدىڭ كينو مىندەتتى تۇردە ۇلتتىق بولۋى شارت. ياعني فيلم باسىنان اياعىنا دەيىن ۇلتتىق ماقساتقا, ۇلتتىق مۇددەگە قۇرىلۋى ءتيىس. ويتكەنى كينو – يدەولوگيانىڭ باستى قۇرالى.
ەستەرىڭىزدە مە, وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن تەلەارنالاردان «جۋموڭ حانزادا», «قۇيىندى مەكەن», «ساراي ءامىرشىسى», ء«تاۋىپ حو جۋن» سىندى كارىستىڭ تاريحي حيكايالارى ءجيى بەرىلەتىن. كەيىن ونىڭ ورنىن ءۇندى مەن تۇرىكتىڭ تەلەسەريالدارى الماستىردى. سونىڭ ءبىرازى قازىر دە بىرنەشە مارتە قايتالانىپ كورسەتىلىپ جاتىر. جات ەلدىڭ سەريالدارىنا دەگەن سۇرانىس, اسىرەسە, كارانتين ۋاقىتىندا ءتىپتى كۇشەيگەندەي. ۇيدە «قامالعان» حالىقتىڭ كۇنۇزىن ەكرانعا تەلمىرىپ, شەتەل تەلەحيكايالارىن تامسانا تاماشالاعانىن كورگەندە, ەرىكسىز ءبىزدىڭ دە ءىشىمىزدى ءبىر كاسىبي قىزعانىشتىڭ كەرنەگەنى راس. كارىستىڭ جۋموڭ حانزادا نەمەسە تۇرىكتىڭ سۇلەيمەن سۇلتانىنان ارتىق بولماسا, كەم تۇسپەيتىن باتىر-باعلان, سۇلتان-سەرىلەر بىزدە دە جەتكىلىكتى عوي, ايتپەسە. تەك سونى كينو تىلىندە ساپالى سويلەتە الساق, قانەكي؟!
راس, بۇگىندە وتاندىق كينەماتوگرافيا قورجىنىنا قوسىلىپ جاتقان سان الۋان جانرداعى ساپالى-ساپاسىز فيلمدەردىڭ اۋقىمىنا قاراپ, «وتاندىق ونەردىڭ وسىناۋ ءبىر سالاسى بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا ءسال دە بولسىن كوش ىلگەرى جىلجىعان ەكەن عوي» دەپ وي قورىتۋىڭىزعا نەگىز بار. بۇل اسىرەسە رۇستەم ءابدىراشتىڭ «قازاق حاندىعى» مەن اقان ساتاەۆتىڭ «توميريس» فيلمدەرى جارىققا شىققاندا ءتىپتى بەكي تۇسكەنى انىق. جالقى ءبولىمدى كوركەم فيلمدەر جاقسى ارينە! بىراق جەكەلەي باتىرلارىمىزدىڭ ءومىرى مەن ەرلىگىن تولىق قامتيتىن كارىستىڭ «جۋموڭ حانزاداسى» نەمەسە قىتايدىڭ «شىڭعىس حان» سىندى كوپسەريالى كينوتۋىندىلار ومىرگە كەلسە دەگەن تىلەكتىڭ دە كوكەيدە تىم-تىم ءجيى قىلاڭ بەرەتىنى بار. بۇل اسىرەسە «قاسىم حان» 75 سەريالى كارتيناسى تۇسىرىلگەلى جاتىر دەگەن اقجولتاي حاباردى ەستىگەن كەزدە ءتىپتى ۇدەپ, قۋانىشىمىزدا شەك بولماعان. الايدا كەيىنىرەك ول سەريالدىڭ ستسەناريى مەن جالپى ءتۇسىرىلىم جۇمىستارى قازاقتىڭ تاريحىن تەرەڭنەن بىلەتىن ءتول پەرزەنتتەرىنە ەمەس, تۇرىك رەجيسسەرى مەتين گيۋنايعا تاپسىرىلعانىن ەستىگەندە ءبىز عانا ەمەس, جالپى قازاق قوعامى ءدۇر سىلكىنگەن. ويتكەنى قاسقا جولىن سالىپ كەتكەن حان قاسىمدى قازاقتان ارتىق, قازاقتان اسىرىپ كىم جىرلاپ, اسپەتتەي الماق تەگىندە؟! حوش, تۇرىك رەجيسسەر ءتۇسىرىلىم جۇمىسىندا تەڭدەسسىز مامان دەلىك, بىراق قازاق تاريحىن قازاقتان ارتىق جەتكىزە الا ما؟ جەتكىزۋ بىلاي تۇرسىن, ۇلتتىڭ تابيعاتى مەن بولمىسىن تولىققاندى تۇسىنە الا ما؟ مىنە, ماسەلە وسىندا!
«ستسەناريست, رەجيسسەر, اكتەر شەتەلدەن شاقىرىلىپ 30 ميلليون دوللارعا تۇسىرىلگەن «كوشپەندىلەر» تاعدىرى قازاقستانعا تيتتەي دە ءبىر ساباق بولماعان ءتارىزدى. رەجيسسەرى, ستسەناريسى جانە تاعى دا باسقا مامانى تۇرىكتەن جاساقتالعان «قاسىم حان» تاعدىرى دا سول «كوشپەندىلەر» تاعدىرىن قايتالاماسىنا كىم كەپىل؟ قاشانعا دەيىن قازاققا قازاق تاريحىن ەكراندا شەتەلدىكتەر ۇيرەتىپ جۇرۋگە ءتيىس؟! ەرتەڭ ەكراننان قازاق ەمەس, باسقا قاسىم حاندى كورىپ, تۇگەل قازاقستان شۋلاپ كەتپەسىنە كىم كەپىل؟ «بۇعان كىم كىنالى؟» دەپ سۇراماسىنا كىم كەپىل؟» دەپ شارق ۇرعان جازۋشى-دراماتۋرگ سماعۇل ەلۋبايدىڭ الاڭى ابدەن ورىندى.
بۇل جەردە ەسكەرەتىن جالعىز-اق ماسەلە – كينونى ەشقانداي ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرسىز, ۇلت تاڭدامايتىن شەكاراسىز ونەر رەتىندە قابىلداۋعا بولمايدى. بىزدە كەشەندى تۇردە بولسا دا ساياسات جۇرگىزىلۋگە مىندەتتى. بۇل ارادا حالقىمىزدىڭ مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنەن حابارى مول, تانىم كوكجيەگى كەڭ تالانتتى قازاقتىلدى جاستاردى وقۋعا قابىلداۋ ساياساتى قولعا الىنۋى ءتيىس. ال قازىرگى كەزدە, وكىنىشكە قاراي, ونداي نارسە جاسالىپ جاتقان جوق. جوعارى وقۋ ورىندارىندا كينو ماماندارىنىڭ دەنى قازاق بولىمىنە تۇسكەنىمەن, نەگىزىنەن ورىس تىلىندە ءبىلىم الادى. بۇگىندە كوپتەگەن جاس الەم ادەبيەتىن جاتقا بىلگەنىمەن, قازاق ادەبيەتىنە كەلگەندە وسالدىق تانىتىپ جاتادى. مۇنى ايتىپ جاتقان سەبەبىمىز – ساپالى ءونىم تىكەلەي ساپالى ستسەناري مەن ونى ۇقساتاتىن مامانعا بايلانىستى. وكىنىشكە قاراي, بۇل جاعى بىزدە ءالى دە اقساپ تۇر. «كينونىڭ جۇرەگى – ستسەناري» دەسەك, جۇرەك سوعىسىمىز وتە ءالسىز, باياۋ. ونىڭ ايقىن دالەلى – «كوشپەندىلەر» مەن «قاسىم حان» فيلمدەرىنىڭ جاعدايى. ءتۇسىرىلىپ جاتقان كينولارىمىزدىڭ دەنى اۋەلى شەتەلدىك مامانداردىڭ قولىنان وتەدى. ستسەناريى, وڭدەلۋى, ونى وينايتىن اكتەرى, ءتىپتى ءتۇسىرىلۋ تىلىنە دەيىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنە تاۋەلدىمىز. قازاق اكتەردى قيناپ قويىپ ەكراندا ورىسشا شۇلدىرلەتەمىز. سوڭىنان ونى قازاق تىلىنە اۋدارىپ جانە اۋرەلەنەمىز. ال سول تەلەحيكايالاردى تولىقتاي تۋعان تىلىمىزدە تۇسىرسەك, قالاي اسەرلى شىعار ەدى! كينو وندىرىسىمەن اينالىسىپ جاتقان قاي مەملەكەتتى الساق تا, ءفيلمى انا تىلىندە ءتۇسىرىلىپ, سودان كەيىن بارىپ قانا وزگە تىلدەرگە دۋبلياجدالادى. ال بىزدە بارلىعى كەرىسىنشە, ءتول تۋىندىمىزدى اۋەلى جات تىلدە ءتۇسىرىپ الىپ, ءوز تىلىمىزگە قايتا اۋدارامىز. نونسەنس! مۇنداي ماعىناسىز ءارى پايداسىز ماشاقاتتىڭ كىمگە قاجەتى بولدى ەكەن؟ بۇل ساۋالىمىزعا مامانداردان: ء«بىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – تەلەحيكايالارىمىزدى تمد ەلدەرىنە شىعارۋ. سوندىقتان كينولارىمىزدى ورىس تىلىندە تۇسىرۋگە ءماجبۇرمىز», دەگەن جاۋاپ الدىق.
ەندى ويلانىپ كورىڭىزشى, تمد ەلدەرىنىڭ كوبىسى تۇركىتەكتەس حالىقتار عوي. بىزدىڭشە, ولارعا ورىس تىلىنە قاراعاندا, قازاق تىلىندە ءتۇسىرۋ تيىمدىرەك دەپ ايتار ەدىك. توقەتەرىن ايتقاندا, ءتۇپتىڭ ءتۇبى كورسەتىلەتىن, مەملەكەت تىلىنە ءبارىبىر اۋدارىلاتىن بولعاننان كەيىن, بۇل جەردە تۋعان ءتىلىمىزدى ءوز ەلىندە وگەيسىتۋدەن ەش ءمان كورىپ تۇرعان جوقپىز.
ال ستسەناري ءۇشىن دە شەتەلدىك مامان پىكىرىنە جالتاقتاپ-جالپاقتاعاننان كەيىن, فيلم ءسوزسىز رۋحىنان ايىرىلادى. وسىنىڭ سالدارىنان ەلىڭىزدىڭ تاريحى جايىندا تۇسىرىلگەن كوركەم دۇنيەلەردى تاماشالاپ وتىرىپ, بۇرىن وقىپ كورمەگەن, مۇلدەم «تىڭ تاريحتىڭ» كۋاگەرى بولىپ شىعا كەلەسىز. بۇل دا كينو اتالاتىن وسى ءبىر يدەولوگيانىڭ قۋاتتى قۇرالىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن مامانداردىڭ اتى قازاق بولعانىمەن, جانىنىڭ قازاق بولماۋىنىڭ سالدارى. اششى دا بولسا شىندىق وسى!
بۇگىندە ستسەناريدى تولىققاندى جازىپ شىعاتىن مامان ازىرگە ءوز ەلىمىزدە تابىلماي وتىر. بولسا دا, ەسكەرىلمەي كەلەدى. وسى سەبەپتى دە وزگە ەلدىڭ ماماندارىنا جۇگىنۋگە ءماجبۇرمىز. ماسەلەن, كەزىندە كورەرمەنىنەن ءسۇيىنشى سۇراتقان «استانا – مەنىڭ ماحابباتىم» تەلەحيكاياسىنىڭ ستسەناريىن ءلايلا اقىنجانوۆا جازىپ شىققانىمەن, ديالوگتەرىن جازۋ ءۇشىن رەسەيلىك ستسەناريستەر – ەۆگەني نيكيشوۆ, مارينا بارتينوۆا جانە ۆالەري فەدوروۆيچتەردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە تۋرا كەلگەن. وسىدان كەيىن ءتول مادەنيەتىمىزگە قانىق, تازا ۇلتتىق ناقىشتاعى فيلم تۇسىرىلە مە؟ ايتپەسە, تاريحقا باي ءبىزدىڭ ەلدە فيلم ستسەناريىنە وزەك بولاتىن دۇنيە جوق دەگەنگە كىم سەنەدى؟! تەك سونى ەكرانعا لايىقتاپ جازىپ, كورەرمەننىڭ جۇرەگىنە جەتكىزەتىن ماماندارعا ءزارۋمىز, وكىنىشكە قاراي. وسى ورايدا ۇلى كەمەڭگەر مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن دانالىق ءسوزىن اڭگىمە ەتىپ وتىرعان سالامىزعا قاراي لايىقتاپ, ەل بولامىز دەسەك, ەڭ اۋەلى كينومىزدى تۇزەۋ كەرەك-اۋ دەگىمىز كەلەدى. ال ءسىز قالاي ويلايسىز؟
