بيولوگيالىق قارۋ – ۇيقىداعى قاۋىپ
بۇگىنگىدەي اۋمالى-توكپەلى زاماندا ادامزات جىلدار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان جانجالداردان بولەك, ءبىر ميلليونعا جۋىق ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان قاۋىپتى ىندەتپەن بەتپە-بەت كەلدى. جاھاندىق پاندەميا الەمنىڭ ءار تۇرعىنىنىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىن تولىعىمەن وزگەرتىپ جىبەردى. قاراپايىم حالىقتان باستاپ, ءىرى حالىقارالىق ۇيىمدارعا دەيىن الداعى جوسپارىن قاۋىپسىزدىك شارالارىن ەسكەرە وتىرىپ بەيىمدەۋگە, ءتىپتى كەيبىرىنەن باس تارتۋعا ءماجبۇر. ءسوزىن ءدال وسى وزەكتى ماسەلەدەن باستاعان قاسىم-جومارت توقاەۆ الەمدى جاۋلاعان جاھاندىق پاندەمياعا بايلانىستى بيولوگيالىق قارۋدى باقىلاۋ جۇيەسىن ازىرلەۋ جانە ىسكە قوسۋ ماسەلەسى بۇرىنعىدان دا وزەكتى بولىپ وتىرعانىن العا تارتتى. سول سەبەپتى پرەزيدەنت بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ الدىندا ەسەپ بەرەتىن ارنايى كوپجاقتى ورگان – بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك قۇرۋدى ۇسىندى.
مۇنداي ۇسىنىستىڭ استارىندا نە جاتۋى مۇمكىن؟ ءبىر قاراعاندا بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك قىرعيقاباق سوعىس, يادرولىق قارۋ نەمەسە تەرروريزمنەن قاۋىپتى بولىپ كورىنبەۋى مۇمكىن. الايدا ۇزاق عىلىمي ىزدەنىستەن پايدا بولعان مۇنداي قارۋدىڭ تۇتاس ءبىر ەلدىڭ حالقىن جويىپ جىبەرۋگە قاۋقارى بار. وسىلايشا بيوتەرروريزم تۇسىنىگى تۋادى. اسىرەسە ەمى جوق اسا قاۋىپتى ىندەتتەردىڭ ءومىرىمىزدى قالاي وزگەرتەتىنىن بيىلعى پاندەميا انىق كورسەتىپ بەردى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل ۇسىنىسى كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنىڭ جاپپاي تارالۋىنان تۋعان وي ەكەنى داۋسىز. دەسە دە بۇل باستاماعا تۇرتكى بولعان ءوز ەلىمىزدىڭ تاعدىرى دا اسەر ەتكەنى انىق. قازاقستان كەڭەس وكىمەتى كەزىندە يادرولىق قارۋ عانا ەمەس, بيولوگيالىق قارۋلاردى دا سىناۋعا ارنالعان ايماققا اينالعان. وزبەكستانمەن ەكى ەل شەكاراسىندا ارال تەڭىزىندە ورنالاسقان ۆوزروجدەنيە مەكەنىندە اسكەري ماقساتتاعى بيولوگيالىق قارۋ مەن جابدىقتار سىنالىپ كەلدى. بۇل – كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ قۇپيا اسكەري نىسانى ەدi, ءتىپتى, ەش كارتادا بەلگىلەنبەگەن. كەيىننەن اقش وداقتىڭ بۇل ارەكەتىن اشكەرە قىلعان سوڭ, تەز ارادا ءسىبىر جاراسىن تۋدىراتىن اسا قاۋىپتى ينفەكتسيانى ارال تەڭىزى ماڭىنا كومىپ, جويىپ جىبەرۋگە ءماجبۇر بولعان. ودان بەرى ارال ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردىڭ احۋالىنا قازاقستان عانا ەمەس, باتىس ەلدەرى دە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ءتۇرلى عىلىمي ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرعان-دى. ەل ۇكىمەتى ايماقتىڭ ەپيدەميالىق جاعدايىنا بايلانىستى 2018-2020 جىلدارعا ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارىن دا بەكىتكەن. ول بويىنشا ارالدىڭ قازاقستاندىق بولىگىن شارۋاشىلىق قاجەتتىلىكتەرگە پايدالانۋعا, سونداي-اق بولاشاقتا كومىرسۋتەك شيكىزاتى كەنىن وڭدەۋگە جارامدىلىعىن زەردەلەۋگە قاتىستى تاپسىرما بەرىلگەن. زارداپ شەككەن ايماقتى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ءالى تالاي جىل كەرەك. سول سىناقتىڭ ءىزى جەر قويناۋىندا قالىپ كەتپەسە بولعانى.
بۇل – الەمدەگى ءبىر عانا ەلدىڭ مىسالى. وسى رەتتە مەملەكەتتەردىڭ بيولوگيالىق نەمەسە حيميالىق قارۋدى ءوندىرۋىن شەكتەيتىن حالىقارالىق قۇجات بار ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. قازاقستان پرەزيدەنتى ۇسىنعان ورگان وسى بيولوگيالىق قارۋ تۋرالى كونۆەنتسياعا نەگىزدەلەدى. بۇل كەلىسىمدى 182 ەلدىڭ وكىلدەرى قولداعانىمەن, قارۋدى وندىرۋدەن باس تارتۋعا ءسوز بەرمەگەندەرى دە بار.
قاسىم-جومارت توقاەۆ, سونداي-اق بۇۇ اياسىندا اۋرۋلار مەن بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى باقىلاۋ جونىندەگى وڭىرلىك ورتالىقتار جەلىسىن قۇرۋ يدەياسىن مۇقيات زەرتتەۋدى ۇسىندى. ول قازاقستان مۇنداي ورتالىقتىڭ ءبىرىن ءوز اۋماعىندا ورنالاستىرۋعا دايىن ەكەندىگىن دە جەتكىزدى. ەلىمىزدى بۇل ماسەلەنىڭ اينالىپ وتپەگەنىن جانە ارال ماڭىنداعى قاۋىپتىڭ ءالى دە سەيىلە قويماعانىن ەسكەرسەك, باستامانىڭ قازاقستان جانە الەم ەلدەرى ءۇشىن اسا وزەكتى ەكەنىنە كوزىمىز جەتەدى.
قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك زارەما شاۋكەنوۆا اتالعان ۇندەۋدىڭ مەملەكەت باسشىسى عانا ەمەس, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ساياساتكەردىڭ جاھاندىق ماسەلەلەرگە قاتىستى كوزقاراسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«بۇل – بۇۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءبىرىنىڭ باسشىسىنىڭ سويلەگەن ءسوزى عانا ەمەس, بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان تۇلعانىڭ جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ديپلوماتتىڭ كوزقاراسى. ياعني قازىرگى زامانعى ادامزاتتىڭ وتكىر ماسەلەلەرىن, اسىرەسە قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ادامزات ءۇشىن وسى ءبىر جانكەشتى ماسەلەلەر تۋرالى تولىق اقپارات پەن تەرەڭ بىلىمگە يە ساياساتكەردىڭ وي-تۇيىندەرى» دەدى ز.شاۋكەنوۆا.
قازىرگىدەي بيوتەحنولوگيانىڭ قارىشتاپ دامىعان زامانىندا ادامزاتتى قانداي قاۋىپ كۇتىپ تۇرعانىن بولجاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. بۇل ۇسىنىستار الىستاعى جاۋدىڭ الدىندا قاۋقارسىز قالماي, قازىردەن اۋىزدىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قادامداردىڭ ءبىرى بولار ەدى. ايتپەسە جاۋ جاعادان العاندا جاعداي قانداي بولاتىنىن بيىلعى پاندەميا دالەلدەپ بەرگەندەي.
تەرروريزمنەن ادا الەم قۇرۋ وزەكتى
قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بۇۇ مىنبەرىندە جاساعان ۇندەۋدە كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى تەرروريزم توڭىرەگىندە بولدى. ءدىني ەكسترەميستىك ارەكەتتەردەن زارداپ شەككەن, ءالى دە كۇرەسىپ جاتقان ەلدەر قاتارى جىلدان-جىلعا ازايماي تۇر. قازاقستان ءۇشىن دە بۇل تۇيتكىلدى ماسەلە ەكەنى ءسوزسىز. مەملەكەت باسشىسى ەلىمىز ايەلدەرى مەن بالالارىن سوعىس الاڭىنا اينالعان سيريا مەن يراكتان الىپ شىققان العاشقى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى ەكەنىن باسا ايتتى.
تەرروريزمنىڭ ورتالىق ازيا قاپەرىندە ۇستايتىن قاۋىپتەردىڭ ءبىرى ەكەنىن بەلگيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى يۆ لەتەرم دە بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا ايتقان ەدى. دەگەنمەن ساياساتكەر قازاقستان ءۇشىن بۇل قاتەردىڭ الدىن الۋ قيىن بولمايتىنىن ايتىپ, سەنىم بىلدىرگەن. سونىمەن قاتار بىلتىر ەلوردادا وتكەن «استانا كلۋبى» ساياسي فورۋمىنىڭ بەسىنشى وتىرىسىندا جاريالانعان «2020 جىلى ەۋرازياعا تونەتىن 10 باستى سىن-قاتەر» تاۋەكەلدەر رەيتينگىندە تەرروريزمنىڭ جاڭا تولقىنى سەگىزىنشى ورىنعا جايعاستى. وتاندىق جانە شەتەلدىك ساراپشىلار تەررورلىق ارەكەتتەرگە باسا نازار اۋدارۋ كەرەكتىگىن بۇرىننان ايتىپ كەلەدى.
جاھاندىق تەرروريزم يندەكسىنىڭ (GTI) مالىمەتى بويىنشا سوڭعى جىلدارى تەررورلىق ارەكەتتەن قايتىس بولعان ادامدار سانى 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا تومەندەگەن. الايدا كەمىندە ءبىر ادام تەرروريزم سالدارىنان قايتىس بولعان ەلدەر قاتارى ساندىق ەسەپتە ارتقان. ستاتيستيكاعا سەنسەك, تەررورلىق وقيعالار بولعان ەلدەردىڭ سانى 2002 جىلى ەڭ كوپ بولعان. ال 2018 جىلى ەكىنشى جوعارعى كورسەتكىش تىركەلگەن. سول جىلى ەسەپ بويىنشا الەمنىڭ 71 ەلىندە كەمىندە ءبىر قايعىلى وقيعا بولعان.
قازاقستان – تەرروريزمگە قارسى كۇرەستە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىلارىنىڭ ءبىرى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن ەلىمىزدىڭ باستاماسىمەن بۇۇ-نىڭ الاڭىندا جاڭا قۇجاتقا 70-تەن استام مەملەكەت قول قويعان ەدى. ق.توقاەۆ بۇل جولى دا وزگە ەلدەردى «تەرروريزمنەن ادا الەمگە قول جەتكىزۋ ءتارتىبى كودەكسىنە» قوسىلۋعا شاقىردى. قازاقستان جاھاندىق ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان ءار باستاماسىمەن ەلىمىزدىڭ اسقارالى ماقساتتاردى كوزدەيتىنىن, اركىم ءوز قارا باسىن ويلايتىن زاماندا بەيبىتشىلىك, تاتۋلىق ۇعىمدارىن تۋ ەتىپ ۇستاعانىن, ءار ازاماتتىڭ قاۋىپسىز الەمدە ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋگە بارىنشا ارەكەت ەتەتىنىن دالەلدەپ كەلەدى.
سۋ – بولاشاقتىڭ ەڭ قىمبات تاۋارى
القالى جيىندا ەل پرەزيدەنتى ادامزاتقا تونگەن قاۋىپتەردەن بولەك, وڭىرلىك سىن-قاتەرلەرگە دە توقتالدى. قازاقستاننىڭ ورتالىق ازياداعى ىقپالى وڭىردەگى ماسەلەلەردى انىقتاپ, ونىڭ شەشۋ جولدارىن تابۋدا ۇلكەن ءرول اتقارادى. قازىر وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتە ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن ۇتىمدى پايدالانۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. وسىعان بايلانىستى قاسىم-جومارت توقاەۆ وڭىرلىك سۋ جانە ەنەرگەتيكالىق كونسورتسيۋم قۇرۋدى ۇسىندى. قازاقستان حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ايماقتاعى وزگە ەلدەردىڭ اراسىندا قارىم-قاتىناس ورناتۋدا باستى دانەكەرلەردىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. وسى رەتتە قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيانى دامىتۋ باعىتىنداعى كۇن ءتارتىبىن ۇيلەستىرۋ ءۇشىن الماتى قالاسىنداعى ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى جونىندەگى بۇۇ-نىڭ وڭىرلىك ورتالىعىن ينستيتۋتقا اينالدىرۋعا نيەتتى ەكەنى دە ايتىلدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كوشباسشىلىعى تۇسىندا قازاقستان مەن بۇۇ اراسىنداعى ونسىز دا جەمىستى ىنتىماقتاستىق ودان دا ارتا تۇسەتىن سەكىلدى. قازاقستان ۇسىنعان باستامالاردىڭ سالماعى مەن ماڭىزىن ەرەكشە اتاپ وتكەن وتاندىق ديپلوماتتار بۇۇ مىنبەرىندە ايتىلعان ۇسىنىستاردىڭ ەسكەرۋسىز قالمايتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. مەملەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە اتاپ وتكەندەي, بولاشاق ۇرپاقتىڭ تاعدىرى ءبىرىنشى كەزەكتە ەل كوشباسشىلارىنىڭ جاعدايدى ءتۇسىنۋى مەن الداعى ارەكەتتەرىنە تىعىز بايلانىستى بولماق. سول سەبەپتى قازاقستاننىڭ بولاشاققا العان باعىتى اداستىرمايتىنى ءسوزسىز.
وقيعاعا ورايلاس وي
ادامزات ويلانسا ەتتى
حح عاسىردىڭ ادام بالاسىنا اكەلگەن ويرانى مەن قاسىرەتى از بولماعانى انىق! سول عاسىردىڭ دۇنيەسى تەك سوعىسۋ مەن قاقتىعىستار جاساۋعا بەيىمدەلىپ دامىعان ىسپەتتەس. ەڭ اياعى اتوم يادروسىنىڭ ءوزى ادامزات بالاسىن قىرۋ ماقساتىندا يگەرىلگەنى دە انىق. قىرعيقاباق ساياساتى ءتىپتى عىلىم مەن ءبىلىمدى دە, اقىل-ويدى دا, بار رەسۋرستاردى دا تەك سوعىس مۇددەسىنە جۇمىلدىرعانى دا انىق. ەندىگى قالعانى – جەر الەمدەگى حالىقتىڭ سانىن ازايتۋ ەكەن!..
پرەزيدەنتىمىزدىڭ: «بۇۇ جارعىسىندا بەكىتىلگەن مۇرات-ماقساتتار بۇدان بىلاي كادەگە اسپايدى دەگەن پىكىر تاراۋدا. مەن ءوز ەلىمنىڭ پرەزيدەنتى جانە بۇۇ-نىڭ بۇرىنعى جوعارى لاۋازىمدى تۇلعاسى رەتىندە بۇل كوزقاراسپەن مۇلدە كەلىسپەيمىن. بۇعان قاراماستان, ءبىز ءۇمىت وتىن وشىرمەي, قايتا ونى لاۋلاتۋىمىز كەرەك; ورتاق مۇرات-ماقساتتان باس تارتپاي, وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن كۇش-جىگەرىمىزگە تىڭ سەرپىن بەرۋىمىز قاجەت; انارحياعا جول بەرمەي, حالىقارالىق قۇقىققا نەگىزدەلگەن قوعامداستىق قۇرۋدى جالعاستىرۋعا ءتيىسپىز», دەگەن وسى ءبىراۋىز ءسوزى قازىرگى الەم تاعدىرىن, ادامزات تاعدىرىن شەشۋگە دەگەن ادال نيەتتى ادال وي دەپ قابىلدانسا كەرەك-ءتى!
دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىندا قازىرگىدەي داۋ مەن جانجال, قارۋلى قاقتىعىستار مەن سانكتسيالار, ءتىپتى جالپى ادامزاتتى قىرىپ-جويۋ, ازدىرىپ, توزدىرۋ, ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن مادەنيەتتەردى اياقاستى ەتۋ سياقتى ارام پيعىلدار اشىق ايتىلىپ, ەتەك الا باستاعان, بۇعان قوسا جانە پاندەميا ءبىر جاعىنان قاۋىپتى بولىپ تۇرعان وسى ءبىر سىندارلى ساتتە قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اقىلدى دا پاراساتتى ءسوز ايتۋى ورىندى بولدى!
ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ وتىز جىلدىعى قارساڭىندا تۇرعان قازاق ەلى وسى كەزەڭدە الەمدە بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىق بولۋىنا زور ۇلەس قوسا بىلگەندىگى جەر جاھانعا ايان. بۇل جايىندا پرەزيدەنتىمىز «سوڭعى وتىز جىلدا قازاقستان بۇۇ-نىڭ بارلىق باستى ورگاندارىندا, سونىڭ ىشىندە, قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە جانجالداردى رەتتەۋ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە قارۋسىزدانۋ, تەرروريزمگە قارسى كۇرەس, كونفەسسياارالىق جانە ۇلتارالىق ديالوگ, تەڭىزگە شىعا المايتىن دامۋشى ەلدەردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ سياقتى باسىمدىقتاردى دارىپتەۋگە اتسالىستى», دەپ بار اقيقاتتى ايتا ءبىلدى. جانە دە قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «وكىنىشكە قاراي, وتكەن 75 جىل ىشىندە الەمدى قايعى-قاسىرەتتەن ارىلتۋعا باعىتتالعان ورتاق ماقساتتارىمىز بەن قۇندىلىقتارىمىزدى ىلگەرىلەتۋ جولىندا كوپتەگەن مۇمكىندىكتى قولدان جىبەرىپ الدىق», دەپ تاعى دا ءبىر اقيقاتتى اشىق مالىمدەگەنى كەز كەلگەن مەملەكەت باسشىلارى مەن ساياساتكەرلەرىنىڭ ەسىن جيناتسا ەدى.
جابال ەرعاليەۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
كوكشەتاۋ
