تاريح • 24 قىركۇيەك، 2020

«مەن ول كىسىنى ۇمىتپايمىن، ۇمىتا المايمىن»

22 رەت كورسەتىلدى

– سۇراعىڭ بار ما؟

– بار. ۇستازدارىڭىزدىڭ ىشىندە كىم­نىڭ ورنى ەرەكشە؟

– گەنەرال يۆان ۆاسيلەۆيچ پانفي­لوۆتىڭ ورنى وزگەشە. ول كىسى مەنىڭ ويىمدا، پىكىرىمدە، ەستەلىگىمدە، تۆورچەستۆومدا وزگەشە ورىن الادى.

 

مەن ول كىسىنى وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇس­تازىم دەپ سانايمىن.الدەقاشان ءولىپ كەتكەن يۆان ۆاسيلەۆيچتى ۇمىتپايمىن، ۇمىتا المايمىن.

باسقالارمەن جىلداپ بىرگە ءجۇردىم. قالدىرعان ىزدەرى شامالى. پانفيلوۆ بار-جوعى بەس-التى اي ىشىندە تەرەڭ، ءتىپتى بۇكىل ومىرىمە ۇمىتىلماس ءىز قالدىردى. سول سەبەپتى تۆورچەستۆومدا شاما-شار­قىم جەتكەنشە ول كىسىنىڭ وبرازىن جاساۋ­عا تىرىستىم. يۆان ۆاسيلەۆيچ ءوزىنىڭ اقىلدىلىعىمەن، دانالىعىمەن ءوز وبرازىن جاسادى.

باۋكەڭ ءبىر قاۋىم ۋاقىت ءۇنسىز قالىپ:

– ە، «جازۋشى» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى ءابىلماجىن جۇماباەۆقا بارعانىم ەسىمە ءتۇستى، – دەدى قاباعىن جازىپ. – ول: «باۋكە، بىزگە اشۋلانعانىڭىز ورىنسىز. ەكى تومدىق تاڭدامالى شىعارمالار جيناعىڭىزدى بيىل، ال «گەنەرال پان­فيلوۆ» تۋرالى كىتاپتى كەلەسى جىلى شى­عارايىق»، – دەسە بولا ما؟

– جوق! مەنىڭ تاڭدامالى شىعارما­لارىمنىڭ ەكى تومدىعىن شىعارماي-اق قويىڭدار، «گەنەرال پانفيلوۆتى» شىعارىڭدار.

– باۋكە، «بۋىنسىز جەرگە پىشاق ۇرعا­نىڭىز» قالاي؟ ءبىزدىڭ دە حال-احۋالىمىزدى ءتۇسىنىڭىز. ءسىزدىڭ تاڭدامالى شىعارمالار جيناعىڭىزدىڭ ەكى تومدىعى تەز ساتىلىپ كەتەدى. باسپامىزعا كومەگى ۇلكەن. «گەنەرال پانفيلوۆ» كوپ اۆتوردىڭ ەستەلىگى، ول كىتاپتىڭ ءوتۋى قيىن.

– سەنىمەن مەن الماتىنىڭ كوكبازا­رىندا سويلەسىپ وتىرعانىم جوق. بيىل پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 40 جىل تولادى. وسى ايتۋلى كۇنى پانفيلوۆتى قۇرمەتتەمەسەك، ءبىز كىمبىز؟! مۇنى تۇسىنبەيتىن سەن قالاي «جازۋشى» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى بولىپ ءجۇرسىڭ؟! بۇگىننەن باستاپ ديرەكتور ەمەسسىڭ! – دەپ ايقايلادىم.

– باۋكە، ءتۇسىندىم، كەشىرىڭىز.

– قورىقپا! «گەنەرال پانفيلوۆ» تا سەندەرگە تابىس اكەلەدى.

– جاقسى، باۋكە.

– ديرەكتورلىقتا قالۋ، قالماۋىڭ ءالى كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق.

– قازاقتىڭ ءبىر قاتىنى ءجۇز جىلدا سىزدەي ءبىر باۋىرجان تۋىپ بەرسە، با­قىت­تىمىز، – دەدى ءابىلماجىن ءازىلىمدى ءتۇسى­نىپ، كوڭىلدەنە ك ۇلىپ. – مەنىڭ وعان اشۋ­لانعانىمنىڭ استارىنان سەن نە ءتۇسىندىڭ؟

– ۇستازىڭىزدى شىنايى سىيلايتى­نىڭىزدى ءتۇسىندىم.

 

«جاۋىنگەر ءامىرشىسى – ار-ۇيات، بورىش»

– سوعىس دەگەن نە؟ ول توي، الدە بي مە؟

– ەكەۋى دە ەمەس.

– دۇرىس. سوعىس – قاندى قاساپ. العى شەپتە جاۋىنگەر ويىن تەك ءبىر-اق نارسە بيلەيدى. ول – جەڭىس. سوعىستا بۇدان ارتىق قىمبات تا، جاقىن ءسوز بولمايدى. سوعىس بارلىق نارسەنى ءومىر تارازىسىنا سالادى. ءولىم مەن ءومىر بەتپە-بەت كەلەدى. سوندا ءوزىڭ ويلاعىن، ناعىز قىرعىن ناق وسى جەردەن باستالادى. مايدانداعى ادام ونى ءوز كوزىمەن كورەدى. ەندى سەن ايتشى، ونى كوزىمەن كورگەن ادام جۇمساق بولا الا ما؟ بيازى بولا الا ما؟

بىلە بىلسەڭ، سوعىس قانداي قيىن بولسا، سوعىسۋشى ادامعا ودان دا قيىن. سەبەبى مەيلى سەن، مەيلى مەن، نە باسقا بىرەۋ بولسىن، ءومىرىن قيىپ ولە قويۋعا بارمايدى.

ايتالىق، ەكەۋىمىز جاۋىنگەرمىز. سو­عىسقاندا كىم ءۇشىن سوعىسامىز؟ وتان ءۇشىن، ەل، جەر ءۇشىن سوعىسامىز. جاۋ تولىمىزدى توگىپ، ورتامىزدى شايقاپ، ءبىزدى تىزە بۇكتىرىپ، قول قۋسىرتسا، بۇكىل ەلىمىزدىڭ نامىسىن اياققا باسپاي ما؟ ەندەشە، ويلاپ كور، بۇل جەردە ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ عانا نامىسى ەمەس، ەل نامىسى سەنىڭ كوز الدىڭدا تۇرادى. ونداي ادام، ءسوز جوق، وزىنە دە، وزگەگە دە قاتال بولادى. سوندىقتان كوماندير قاتالدىعى تابيعي زاڭدى. بۇل قاتالدىق ەمەس، قامقورلىق، تالاپ قويۋشىلىق. مۇنى سەن دۇرىس ءتۇسىن.

اركىم ءارتۇرلى ويلايدى، وعان ەرىكتى دە. سوعىستا جۇمساق بولۋ – ءوزىڭدى ءوزىڭ تىرىدەي كورگە كومۋمەن بىردەي. مىسالى، سەن كومانديرسىڭ. كوماندير بولعاندا جاي ەمەس، الدىڭعى شەپتەگى سوعىس تاعدىرىن شەشۋگە، وتان بۇيرىعىن ورىنداۋعا مىندەتتىسىڭ. سوندا قالاي، ول بۇيرىقتى كىممەن، ورىندايسىڭ؟ ولار – ادام. ولاردىڭ تاعدىرى كوپ جاعدايدا ساعان، سەنىڭ اقىلىڭ مەن قايرات-جىگەرىڭە تىكەلەي بايلانىستى. ەگەر قايرات-جىگەرىڭ جەتكىلىكتى، اقىل-ويىڭ ۇشقىر، ايلا-ءادىسىڭ مول بولسا، وندا جاۋىنگەرلەرىڭ باقىتتى. نەگە ولاي؟ سەكۋند سايىن دەپ اسىرا ايتىپ، مينۋت سايىن دەپ اسىرەلەۋگە بارماي-اق قويايىن، اجال ساعات سايىن ارانىن اشىپ قارسى الدىڭدا تۇر.

جەكپە-جەك ۇرىستا تاۋەكەل، باتىرلىق شىعادى. الدىمەن سولدات ءوزىن-ءوزى جەڭەدى. قوبالجۋ، قورقۋ، تاعى باسقا سەزىمدەردى تومەن باسىپ تاستايدى. وعان ءبىر دالەل – تولەگەن توقتاروۆ ەرلىگى. مەن وعان جاۋدىڭ بۇيىرىنەن قارسى شابۋىلعا شىق دەپ بۇيرىق بەرگەم جوق. ون ەكى جاۋىنگەر ايقاسقا ەنگەن. مىنە، ينيتسياتيۆا!

– ءبىزدىڭ اسكەردى جوياتىن بولدى. ەڭ بولماسا ەكپىنىن باسامىز، بۇيىرىنەن تيىسەيىك، – دەگەم.

قانداي ءمولدىر ازاماتتىق سانا؟! قان­­­­داي ازاماتتىق بيىك بورىش؟! مەنىڭ تولەگەنگە ريزا بولاتىنىم – وسى! مىسا­لى، گاستەللو ولىمگە ءوزىن جاقسى جاعداي­دان قي­عان جوق. ونىڭ وعى تاۋسىلىپ قالدى. بۇرىلىپ قاشسا، جاۋ قۋىپ جەتىپ، تۇت­قىنعا الادى. كومەكتەسەر ەشكىم جوق. بىلاي قاراسا، ۇلكەن بەنزين كولونكالار تۇر ەكەن. «مەيلى، ەندى وسىلاردىڭ ءبارىن جاعىپ جىبەرەيىن. پالەن ءجۇز سا­مولەتى بەنزينسىز قالسىن، ءبىزدىڭ پالەن ادامىمىزدى ولتىرمەسىن» دەپ شەشەدى. مەن ونىڭ قانشا ءفاشيستى ولتىرگەنىن بىلمەيمىن. جوعارىداعى ارەكەتىمەن-اق كوپ جاۋدىڭ كوزىن جويدى، بىزگە كوپ پايدا كەلتىردى. ءبىز ءۇشىن ول كوپ نارسە ىستەدى. بايماعامبەتوۆ جەتىسكەنىنەن جاۋ بلينداجىن كەۋدەسىمەن جاپقان جوق. «مەن ولسەم ولەيىن، جولداستارىم ءتىرى قالسىن» دەدى. 28 پانفيلوۆشىلار دا باستارىن قۇرباندىق­قا تىكتى. بۇل – سوۆەت جاۋىنگەرلەرىنىڭ جاپ­پاي ەرلىگى ەدى! گاستەللو، بايماعامبەتوۆتەر­دىكى جەكە ەرلىك. ونى سول كەزگى جاعداي تالاپ ەتتى. بۇل تۇستاعى جاۋىنگەر ءامىرشىسى – ار-ۇيات، بورىش.

 

«جاۋ بولسا دا»

 – اديۋتانتىم نيكولاي سينچەنكو ەكەۋىمىز شوق توعاي ىشىمەن العى شەپكە بارا جاتىپ، نەمىس سولداتى ولىگىنىڭ ۇستىنەن شىقتىق. ەتپەتىنەن قۇلاپتى، جالاڭباس. شاشى ساپ-سارى، توڭىرەگىندەگى قار قىپ-قىزىل، – دەپ باۋكەڭ شامىرقانا سويلەدى. – ءجۇزىن كورەيىن، – دەپ ەتىگىمنىڭ تۇمسىعىمەن ءتۇرتىپ، ولىكتى اۋداردىم. ەتىگىممەن اۋدارعان سەبەبىم، سۇيىكتى گەنەرالىم يۆان ۆاسيلەۆيچ پانفيلوۆتىڭ، قاندىكويلەك سەرىكتەرىمنىڭ قازاسىنان تۋعان ىزا-كەك ەدى.

جاۋ سولداتىنىڭ موپ-موماقان، بەي­كۇنا ءجۇزىن، جاڭا تەبىندەگەن مۇرتىن كورىپ، ايادىم. سينچەنكو قالتالارىن قاراپ، ءبىر دە قۇجات تاپپادى. «بۇل سورلى ەندى اڭ-قۇسقا جەم بولادى-اۋ. بەلگىسىز سولدات دەگەنىمىز وسىلاي توعاي ىشىندە، قار قۇرساۋىندا قالعاندار عوي»، – دەپ ويلاپ، اديۋتانتى­ما شتابقا بارىپ، كۇرەك الىپ كەلۋىن بۇ­يىردىم. ول جۇگىرىپ كەتىپ، ءبىرازدان كەيىن قايتا ورالدى. ەكەۋلەپ كور قازىپ، الگى سولداتتى جەرلەدىك. جاۋ بولسا دا، ءجۇزىن جاسىرماي كەتكەندى وزىمە ار سانادىم...

ولىكتىڭ ءجۇزىن جاسىرۋ ادامزات بالاسى­نىڭ ەجەلگى اسىل بورىشى دەسەك، باۋكەڭنىڭ جاۋ ولىگىن قۇرمەتتەپ، اڭ-قۇسقا جەم ەتپەۋى – ادامگەرشىلىكتىڭ بيىك شىڭى ەمەس پە؟ مۇنداي وقيعا ادامزات بالاسى تاريحىندا كەزدەستى مە، كەزدەسپەدى مە دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە ۇزاق ويعا باتتىم.

شىندىققا جۇگىنسەك، جاۋ ءبىزدىڭ ولى­گىمىزدى تابانىمەن تاپتاعانى ءوز الدىنا، ادامدارىمىزدى تىرىدەي ورتەدى، دارعا استى. وسى قانقۇيلى، جاۋىزدى بار جان-تانىمەن جەك كورسە دە، ولىگىن جەرلەمەي كەتۋدى بويىنا ار ساناعان باۋكەڭنىڭ «سوعىسقا حالىق كىنالى ەمەس، ەشبىر حالىق سوعىستى قالامايدى، بۇل ءتىل تابىسا الماعان باسشىلاردىڭ كىناسىنەن» دەپ ءتۇسىنىپ، جاۋ ولىگىن جەرلەپ كەتۋى ونىڭ قانداي ورتادا، قانداي تاربيەدە وسكەنىن ايگىلەپ تۇرعان جوق پا؟

 

يزرايل تاريحشىسىنىڭ لەبىزى

ينتەرنەتتەن رەسەي پرەزيدەنتى ۆلا­ديمير پۋتينگە يزرايل تاريحشىسى «ياد ۆاشەم» ۇلتتىق ينستيتۋتىنىڭ قىز­مەتكەرى ارون شنەەر قارسى قاراپ وتىرىپ ايتقان مىنا سوزدەرىن وقىپ، شەكسىز ماقتانىش سەزىمىنە بولەندىم.

– ماعان وزىندىك ەرەكشەلىگى بار وكىلدىك بۇيىردى. سەبەبى مەن باسقا ەلدىڭ ازاماتىمىن، يەرۋساليمنەن كەلدىم. سول سەبەپتى، ءبىر جاعىنان، رەسەيدىڭ ىشكى ما­سە­­لەسىنە ارالاسقىم كەلمەيدى، ەكىنشى جا­عىنان، كەڭەس وداعىندا بولعان وقيعاعا توق­تالماي وتە المايمىن.

حالىق تاريحىن، مەملەكەت تاريحىن ۇمىتتىرماۋ – تاريحي جادىمىزدىڭ ەڭ باستى جانە اسا ماڭىزدى مىندەتى. مىسالى، 1946 جىلى جاڭا مەملەكەت – يزرايل مەملەكەتى دۇنيەگە كەلدى. سول جىلى الەك­ساندر بەكتىڭ «ۆولوكولامسكوە شوسسە» كىتابى ەۆرەي تىلىنە اۋدارىلدى. اسكەري باسشىلىق تەك وقۋ قۇرالى عانا ەمەس، ىسكە باسشىلىق ەتسىن دەپ ول كىتاپتى يزرايل ارمياسىنىڭ ءار وفيتسەرىنە قارۋمەن بىرگە بەردى.

يزرايل ارمياسىنىڭ بولاشاق باس شتابىنىڭ باستىعى موتوگۋر ءوزىنىڭ ەستە­لىك كىتابىندا روتا كومانديرى كەزىندە با­تالون كومانديرى، كەيىننەن كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى اتانعان، تاماشا ادام باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ سوزىمەن جا­ۋىنگەرلەرىن قالاي رۋحتاندىرعانىن جاز­دى. ساربازدارىن ساپقا تۇرعىزىپ ايگىلى كىتاپتىڭ «قورقىنىش» تاراۋىن وقىپ، ءسوزىن: «سەن ۇرىس دالاسىن تاستاپ كەت­تىم دەپ ويلايسىڭ با، سەن موسكۆانى جاۋ­عا قالدىرىپ كەتتىڭ»، – دەگەن سوزىمەن اياق­تاپ: «اسكەري تارتىپپەن قولىمدى شە­كە­مە اپاردىم دا، بۇرىلىپ كەتتىم. سول­دات­تارىمنىڭ مەنى تۇسىنگەنىنە سەنىمدى بولدىم»، – دەيدى.

مىنە، باسقا سوعىستاعى، باسقا ارميا­داعى ەرلىكتىڭ، قاھارماندىقتىڭ ونەگەسىن جاس يزرايل ارمياسىنا ۇلگى ەتكەن تاريح ساباعى. مۇنى جاستارىمىز وقىپ، كىمدەردىڭ ۇرپاعى ەكەنىن ماقتان ەتسىن دەگەن ويمەن قازاقشالادىم.

 

مامىتبەك قالدىباي،

باۋىرجانتانۋشى

سوڭعى جاڭالىقتار

اتىراۋدا 9 بالانى يت تالادى

ايماقتار • 24 قازان، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار