قىرۋار قارجى جەلگە ۇشۋى مۇمكىن
سۇلتانعالي وسپانوۆ اقساقال قوستانايعا قونىس اۋدارعانىنا ءبىراز جىل وتسە دە, تۋعان اۋىلى شيلىدەن كۇن سايىن حابار الىپ, ەلدىڭ جاعدايىن سۇراپ-ءبىلىپ وتىرادى. بىلتىر وبلىس اكىمىنە حات جازىپ, جانكەلدى اۋدانىنا قاراستى اۋىلدىڭ جانىنداعى وزەنگە بوگەت سالىپ بەرۋدى وتىنگەن. شالعايداعى ەلدىڭ جاي-كۇيىنە قانىق ارحيمەد مۇحامبەتوۆ اقساقالدىڭ ءوتىنىشىن جەرگە قالدىرماي بۇل شارۋانى «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسىنا» ەنگىزۋدى تاپسىرىپتى. ويتكەنى نەگىزگى تىرشىلىگى ءتورت ت ۇلىككە بايلاۋلى شالعاي ءشيلىنىڭ تۇرمىسى اۋىل ىرگەسىنەن جىلعالاپ اعىپ وتەتىن وزەنگە سالىنعان بوگەتپەن تىعىز بايلانىستى. اۋىل ماڭىنداعى كەڭ القاپتىڭ جايىلىمعا جايلى قۇيقالى بولۋى دا, مالدىڭ قىستان قىسىلماي قوڭدى شىعۋى دا وسى بوگەتكە تىرەلىپ تۇر.
شيلىلىكتەر ءۇشىن تىرشىلىك كوزىنە اينالعان ەسكى بوگەت وسىدان 85 جىل بۇرىن سۇلتانعالي اقساقالدىڭ اكەسى, وڭىرگە بەلگىلى اقىن, ءدىن قايراتكەرى الماعامبەت وسپان ۇلىنىڭ باستاماسىمەن سالىنعان.
– ەسكى بوگەت بەرتىنگە دەيىن تۇردى. اكەم ولە-ولگەنشە ساقتاپ كەلدى. كوكتەمدە ادامداردى جيناپ, باسىنا كەزەكشى قويىپ, تۇنىمەن كۇزەتىپ, بوگەتتىڭ بۇزىلماۋ امالىن ىستەدى. توقسانىنشى جىلداردان كەيىن حالىق جان-جاققا كوشە باستادى عوي. بىرنەشە جىلدا اۋىلدا ادام قالمادى. سونىمەن بىرەۋلەر بوگەتتىڭ بەرگى باسىن جىرىپ جىبەرگەن عوي. ءشيلى جاقتاعى بەرگى باسى قۇمايت. ءبىر سۋ كەتسە, تۇگەل جىرىپ الىپ كەتەدى. نەگىزىنەن, سۋاعارى ارعى بەتتە ەدى, – دەيدى سۇلتانعالي وسپانوۆ.
بيىل جاز شىعا «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» باعدارلاماسى بويىنشا 200 ملن تەڭگەنىڭ ۇستىندە قوماقتى قارجى ءبولىنىپ, شيلىدە بوگەتتى بۇتىندەۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتتى. بوگەت باسىنداعى جۇمىس اۋىلدا بوس جۇرگەن جيىرما شاقتى جىگىتتىڭ ەڭبەككە تارتىلىپ, ايىنا 80 مىڭ تەڭگە جالاقى الۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
– ناۋقاستانىپ ءبىر اۋناپ تۇرعاننان بەرى شيلىگە بارىپ, ەلدى كورگىم كەلىپ اڭساپ ءجۇر ەدىم, سونىڭ رەتى كەلىپ اۋىلعا بارىپ كەلدىم. ەل امان, جۇرت تىنىش ەكەن. ءشيلىنىڭ جۇپار اۋاسىن جۇتىپ, جۋسانىن يىسكەپ, ءبىر راحاتقا بولەنىپ قايتتىم. ەندى اۋىلدا ءجۇرىپ جاتقان باستى شارۋا بوگەت جۇمىسى عوي. باسىنا بارىپ, ارالاپ كوردىم. شىنىن ايتقاندا, كوڭىلىمە ۇنامادى. بوگەت باسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جىگىتتەر دە مەن بارعان بەتتە «اعا, سۋاعاردى كوتەرمەي بولمايدى. ەرتەڭ سۋسىز قالامىز. سونى ايتىڭىزشى ءتيىستى جەرگە, ءبىزدى تىڭدامايدى» دەپ ءوتىنىش جاسادى. باسشىسى بەرىك دەگەن جىگىت ەكەن, تاۋىپ الىپ, بوگەتتىڭ باسىنا جەتەلەپ الىپ كەلىپ, كورسەتىپ ايتتىم. ول «اعا, جوبا بويىنشا سولاي جاسالعان. مەن بۇدان ارتىق جاساي المايمىن. وزگەرتۋگە قۇقىم جوق. قازىردىڭ وزىندە 10 سانتيمەتردەي كوتەردىم. مۇنى ءبىلىپ قالسا ماعان ايىپپۇل سالادى. سوندىقتان جوبا سىزباسىنان اسىپ كەتە المايمىن» دەدى. بوگەتتىڭ جاعدايى وسى. قىرۋار قارجى ءبولىنىپ وتىر. جوباسىن كىم جاساعانىن بىلمەيمىن, ەسكى بوگەتتىڭ سۋاعارى يت قىرىلعاننان بەرى ارعى بەتتە بولاتىن. سۋ تولعان كەزدە بوگەتتىڭ جانبۇلاعىن اشىپ جىبەرىپ, سۋ ورتالانا بەرگەندە قايتادان جابا قوياتىن. قازىر جاڭا بوگەتتىڭ سۋاعارىن ارعى بەت ەمەس, بەرگى بەتتەن ىستەپتى جانە ونىسى وتە الاسا. جاي كوزدىڭ وزىنە كورىنىپ تۇر, وزەننىڭ تابانى مەن سۋاعاردىڭ بيىكتىگى بىردەي. ياعني بۇل ەرتەڭ سۋ جينالمايدى دەگەن ءسوز. كەلگەن سۋ توقتاماي اعىپ وتە شىعادى, – دەدى سۇلتانعالي اقساقال.
اۋدان اكىمى شوتا وسپانوۆقا حابارلاسىپ: «شيلىدەن شي شىقتى. بوگەت دۇرىس سالىنباي جاتىر» دەپ ەدىك, بۇل ماسەلەدەن ول كىسى دە حاباردار ەكەن.
– بوگەتكە بوگەت بولۋ قولىمنان كەلمەيدى. قۇرىلىس جوباسى ءاۋ باستا سولاي جاسالعان. ونى وزگەرتۋ ءۇشىن ارنايى كوميسسيا كەلىپ, قايتا قاراپ, شەشىم قابىلداۋى كەرەك. مۇنى سول كوميسسيانىڭ شەشىمى عانا وزگەرتە الادى, – دەپ ءتۇسىندىردى.
الداعى قازان ايىنىڭ سوڭىنا تامان قۇرىلىس تولىق اياقتالىپ, بوگەت ەل يگىلىگىنە تاپسىرىلۋى ءتيىس. بىراق وزەندى بوگەۋ ءۇشىن سالىنىپ جاتقان نىسان سۋ بوگەي الماسا, ودان نە پايدا؟! وسىلايشا, شيلىلىكتەر مەملەكەتتەن بولىنگەن 200 ملن تەڭگەگە بۇتىندەلىپ جاتقان بۇل بوگەتتىڭ باعاسى ەرتەڭ ءتۇبى تەسىك شەلەكتىڭ قۇنىمەن بىردەي بولىپ قالا ما دەپ الاڭداپ وتىر.
مەكتەپتى ساقتاپ قالدى
ءشيلى – ۇلتتىق ادەبيەتتەگى باللادا جانرىنىڭ نەگىزىن قالاعان قاينەكەي جارماعامبەتوۆ تۋعان اۋىل. مۇنداعى ورتا مەكتەپ تە كورنەكتى اقىننىڭ ەسىمىمەن اتالادى. كەزىندە ەكى ينتەرناتىن قوسقاندا 400-گە جۋىق شاكىرت ءبىلىم العان ىرگەلى ءبىلىم مەكەمەسىندە بىلتىر 40 شاقتى عانا بالا قالعان. سودان ءبىلىم وشاعى ورتا مەكتەپ مارتەبەسىنەن ايىرىلىپ, ءتىپتى جابىلىپ قالۋى مۇمكىن دەگەن ءسوز شىعا باستادى.
بۇل تۋرالى اۋدان باسشىسى:
– قازىرگى ۋاقىتتا بۇل مەكتەپتەگى بالا سانى 50-گە تولمايدى. بىلتىرعى وقۋ جىلىن دا وسىنشاما بالامەن اياقتادى. بۇل 3-4 جىلدان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان دۇنيە. ال ورتا مەكتەپتە وقۋشى سانى 81 بالادان تومەن بولماۋى كەرەك. ءبىز سوعان قاراماستان, وسى كۇنگە دەيىن مەكتەپ مارتەبەسىن ساقتاپ كەلدىك. بىراق بيىل ەسكەرتىپ وتىرمىز. ەگەر بالا سانى 81-گە تولماعانمەن, قانداي دا ءبىر ءوسىم, العا قاراي ۇمتىلىس بايقالسا, ورتا مەكتەپ كۇيىندە قالدىرامىز. مەكتەپتى جاۋىپ تاستاپ, كەيىن قايتىپ اشا الماي جۇرگەننەن گورى, 2-3 جىل باقىلاپ, وقۋشى سانىن كوبەيتۋگە كۇش سالعان دۇرىس. بۇل اۋىلدان بۇرىن كوشىپ كەتكەن حالىقتىڭ ىشىندە كەلەم دەۋشىلەر بار, جەرگىلىكتى شارۋا قوجالىقتارى سىرتتان كوپبالالى وتباسىلاردى كوشىرىپ الىپ كەلەمىز دەپ ءجۇر. سونىڭ بارلىعىن كۇتىپ وتىرمىز, – دەگەن.
ەگەر بالا سانى كوبەيمەي, جاعداي وسى كۇيىندە قالا بەرسە, اۋىل مەكتەبى 11 جىلدىق ءبىلىم بەرۋ قۇقىنان ايىرىلىپ, 9 جىلدىق مەكتەپكە اينالماق. مۇنىڭ ارتى مەكتەپتىڭ مۇلدەم جابىلىپ قالۋىنا اكەپ سوعاتىنىن, ال مەكتەپ جابىلسا اۋىلدا بولاشاق قالمايتىنىن اڭداعان اۋىل تۇرعىندارى قاراپ وتىرماي قولدان كەلگەنشە قارەكەت قىلىپ جاتىر. بيىل شيلىدە تۋىپ-وسكەن, وقىعان, ەڭبەك ەتكەن ازاماتتار باس قوسىپ, الەۋمەتتىك جەلىدە ارنايى توپ قۇرىپ, شوت اشىپ, قارجى جيناي باستاعان. ول قارجىنى ەل قاجەتىنە جۇمساماق. اۋىلداعى جالعىز ورتا مەكتەپتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بالا-شاعاسىمەن بىرگە ەلگە ورالعان ازاماتتار دا بار. ماسەلەن, عابدوللا بەيسەنوۆ ەسىمدى ازامات ەرتەرەكتە ەسىلگە قونىس اۋدارىپ, سول جەردە كاسىپ اشىپ, تۇراقتاپ قالعان. ەندى تۋعان جەرىنە ورالىپ, شيلىدە شارۋا قوجالىعىن اشىپ, مال باسىن كوبەيتىپ وتىر.
– بيىل قايتىپ اۋىلعا كوشىپ كەلدىك. قازىر ءۇي تۇرعىزىپ جاتىرمىن.
ەكى بالامدى مەكتەپكە تىركەتىپ قويدىم. وسى جەردە وقيدى. كەيبىرەۋلەر تۋىستارىنىڭ بالالارىن اكەپ جاتىر. ايتەۋىر مەكتەپ قاڭىراپ قالماسىن دەگەن نيەتتەمىز, – دەدى عابدوللا قاجى.
قىركۇيەكتىڭ 17-ءسى كۇنى اۋىل اكىمى ەربول دوسماعامبەتوۆ قىزىلوردا وبلىسىنان كوپبالالى جاس وتباسىن كوشىرىپ الىپ كەلدى. وڭتۇستىكتەگى جىلى قونىسىن قيىپ, ات ارىلتىپ الىستان جەتكەن كالەندىرەۆتەر وتباسىن شيلىلىكتەر دە شاشۋ شاشىپ, قۇشاق جايا قۋانىپ قارسى الدى. وتاعاسى مۇقتارعا دايىن تۇرعان باسپانانىڭ كىلتىن تابىس ەتىپ, قوراسىنا مال كىرگىزىپ بەردى. وسىلايشا, اۋىل مەكتەبى 3 بالامەن تولىعىپ, وقۋشى سانى 60-قا جەتتى.
شيلىلىكتەر ءالى دە بولسا جان-جاققا حابار جىبەرىپ, اۋىلعا كوپبالالى وتباسىلاردى كوپتەپ كوشىرىپ اكەلۋدى كوزدەپ وتىر.
اۋىل جاناشىرلارى الەۋمەتتىك جەلىدە ارنايى توپ اشىپ, جان-جاققا شاشىراپ كەتكەن شيلىلىكتەردىڭ باسىن قوسىپ, ارنايى قور قۇرعان. بۇل قورعا جاۋاپتى جاڭاتاي قايرالاپوۆ اعانىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگە دەيىن 6 ملن تەڭگەدەن استام اقشا جينالعان.
– قورعا اۋىل مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرى سىنىپ-سىنىپ بولىپ, 20 مىڭ تەڭگەدەن جيناپ جاتىر. شاماسى جەتەتىندەر 100 مىڭ تەڭگەگە دەيىن اۋداردى. مۇنىڭ سىرتىندا, 10 شاقتى ءىرى قارا, 1 جىلقى, 20 شاقتى ۇساق مال ءتۇستى. اقشاسى جوقتار مالداي بەرىپ جاتىر. جالپى جاعداي جامان ەمەس. جىگىتتەر سىرتتا جۇرسە دە, اۋىلعا كەلىپ مەكتەپ الدىنداعى قاينەكەي جارماعامبەتوۆ اتامىزدىڭ ەسكەرتكىشىن جوندەپ, جان-جاعىنا تاس توسەدى. وتان سوعىسى ارداگەرلەرىنە قويىلعان ەسكەرتكىش توزىپ كەتىپ ەدى. ونى جاڭارتىپ بەردى. قازىر اۋىلعا جارىق ورناتىپ جاتىر. ەندىگى ماقساتىمىز – كەلەر جىلى ءوڭىر باسشىسىنا كىرىپ, «ەڭبەك» باعدارلاماسى بويىنشا اۋىلدىڭ دەموگرافيالىق جاعدايىن تۇزەۋگە كومەك سۇراساق دەگەن ويىمىز بار. قازىر ءوز كۇشىمىزبەن سىرتتان كەلەتىن ادامدارعا ارناپ ەكى ءۇيدى جوندەپ قويدىق. ونىڭ بىرەۋى – ەكى پاتەرلى ءۇي. مۇنىڭ سىرتىندا جوندەۋگە كەلەتىن تاعى ءبىر ءۇي بار. قارجى جەتسە, كۇزگە دەيىن ونى دا وڭداپ الامىز. سونىمەن بيىلدىققا ءۇش وتباسىن قابىلداۋعا كۇشىمىز جەتەدى. الدىنا سالىپ بەرەتىن مال دا دايىن. اۋىل تۇرعىندارى جيناعان ازىن-اۋلاق ورتاق مالدى قازىر جەرگىلىكتى كاسىپكەر, وسى يگى ىسكە باس-كوز بولىپ جۇرگەن عابدوللا بەيسەنوۆ دەگەن ازاماتىمىز باعىپ وتىر, – دەدى قور باسشىسى.
اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, شيلىگە قونىس اۋدارامىن دەۋشىلەرگە جۇمىس تابىلادى. قازىردىڭ وزىندە اۋىلعا مەحانيزاتور, مالشى ماماندار قاجەت ەكەن. ايلىعى – 100 مىڭ تەڭگە. ال مەكتەپكە ماتەماتيكا مەن ورىس ءتىلىنىڭ ماماندارى قاجەت. ونىڭ ۇستىنە بۇل وڭىردە شارۋاشىلىق ۇستاپ, مال باسىن كوبەيتىپ, جەكە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسامىن دەگەن كىسىگە ەش كەدەرگى جوق. تورعايدا يگەرىلمەي جاتقان بوس جەر كوپ. وتى مول جايىلىم دا, شابىندىق تا, ءتىپتى ەگىن ەگۋگە قولايلى توپىراعى قۇنارلى القاپ تا تابىلادى. 15 شاقىرىم جەردە سۋى مول ولكەيىك اعىپ جاتىر.
كەزىندە توسكەيىنە مىڭداپ مال ورگىزگەن ءشيلىنىڭ اينالاسىندا 60 شاقتى قىستاۋ بار. ءار قىستاۋدىڭ تامىن تۇزەپ, باسىنداعى قۇدىقتى تازالاپ, قايتا جاڭعىرتۋعا ابدەن بولادى.
قوستاناي وبلىسى,
جانگەلدى اۋدانى,
ءشيلى اۋىلى
