بۇل – شارۋالاردى تولعاندىرىپ وتىرعان پروبلەما
ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قابيبوللا جاقىپوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن كەشە «جەرلەردى مەليوراتسيالاۋدىڭ پروبلەمالارى جانە ونى شەشۋدىڭ جولدارى» دەگەن تاقىرىپپەن ۇكىمەت ساعاتى بولىپ ءوتتى. دەپۋتاتتار الدىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆ بايانداما جاسادى.
بۇل – شارۋالاردى تولعاندىرىپ وتىرعان پروبلەما
ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قابيبوللا جاقىپوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن كەشە «جەرلەردى مەليوراتسيالاۋدىڭ پروبلەمالارى جانە ونى شەشۋدىڭ جولدارى» دەگەن تاقىرىپپەن ۇكىمەت ساعاتى بولىپ ءوتتى. دەپۋتاتتار الدىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆ بايانداما جاسادى.
ۆيتسە-سپيكەر ءوزىنىڭ كىرىسپە سوزىندە قازاقستاننىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا بەلسەندى تۇردە كىرۋى, ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋى – جەر رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋعا بايلانىستى ەكەندىگىن ەرەكشە اتادى. «سونىمەن, مەملەكەت الدىندا, ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋدى ودان ءارى ۇلعايتۋ ءۇشىن جەردى مەليوراتسيالاۋدى جانە سۋدى پايدالانۋدى تۇبىرىمەن جاقسارتۋ مىندەتتەرى تۇر», دەدى ق.جاقىپوۆ.
بۇدان كەيىن ا.مامىتبەكوۆ بايانداما جاساپ, مەليوراتيۆتىك جۇيەنى ساۋىقتىرۋ جانە سۋارمالى جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن نارىقتىق تەتىكتەردى قولدانۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارتتى. ءمينيستردىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, قازىرگى كەزدە سۋارمالى جەرلەردىڭ كولەمى 1990-جىلدارمەن سالىستىرعاندا ۇشتەن بىرگە (2,1 ميلليون گەكتار) كەمىپ, 1,5 ميلليون گەكتاردى قۇرايدى ەكەن. ونىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى: جەرلەردىڭ ەكولوگو-مەليوراتيۆتىك ناشارلاۋى, درەناجدىق جانە سۋارمالى جۇيەنىڭ قالپىنا كەلتىرۋ جانە قۇرىلىسىنا ينۆەستيتسيالار سالۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى, توزۋ دەڭگەيىنىڭ جوعارىلىعى, فەرمەرلەردىڭ ىلعال ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە ىنتاسىنىڭ جوقتىعى جانە پروفيلاكتيكالىق مەليوراتيۆتىك جۇمىستاردى ورىنداماۋ.
بۇدان باسقا, مينيستر سۋ شىعىنىن ۇنەمدەۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جانە شارۋاشىلىقارالىق يرريگاتسيالىق جۇيەلەرگە ينۆەستيتسيالاردى تارتۋدىڭ جالعىز تەتىگى – نارىق تاريفتەرىن ورناتۋ ەكەندىگىن باسا ايتتى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, بىرقاتار ايماقتاردا سۋارمالى سۋ تاريفتەرى تومەن. بۇل شارۋالاردى سۋلاندىرۋ جۇيەسىن قالپىنا كەلتىرۋگە جانە سۋدى ۇنەمدەۋ بويىنشا قانداي دا ءبىر جۇمىستاردى جۇرگىزۋگە ىنتالاندىرمايدى. سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىنا جوندەۋ جۇرگىزۋگە كەتكەن شىعىندار ەسەبىنەن تاريفتەردى قالىپتاستىرۋ بۇل سالاعا حالىقارالىق قارجىلىق ينستيتۋتتاردىڭ زاەمدىق قارجىلارىن جانە جەكە ينۆەستورلاردىڭ قارجىلارىن تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى رەتتە تاريفتەردى ءوسىرۋ شارۋالاردىڭ سۋعا دەگەن شىعىندارىن ۇلعايتۋعا الىپ كەلمەيدى: قولدانۋ كولەمى ەكى كەزەڭدە دە ازايادى, رەكونسترۋكتسيالانعان جۇيەلەردە مينيمالدى شىعىنسىز القاپقا دەيىن جەتكىزۋ, سونداي-اق, سۋارۋ كەزىندە ۇنەمدەۋ جۇيەسىن قولدانۋ. الدىن الا ەسەپ بويىنشا سۋدى تۇتىنۋ 3-4 ەسەگە دەيىن تومەندەيدى.
جەكە جاعدايلاردا, سۋعا دەگەن تاريف فەرمەرلەر ءۇشىن قىمبات بولسا, مەملەكەتپەن سۋبسيديالاۋ قاراستىرىلۋى ءمۇمكىن. «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ءوندىرۋشىلەردىڭ تامشىلاتىپ جانە جاڭبىرلاتىپ سۋارۋعا ارنالعان جابدىقتى ساتىپ الۋ شىعىنىنىڭ ءبىر بولىگىن وتەۋدى بولجايتىن ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋدى مەملەكەتتىك قولداۋ شاراسى قاراستىرىلادى. مينيستر بۇل رەتتە مەليوراتيۆتىك تەحنيكالاردى ساتىپ العاندار مەن ءوز سۋ جەلىلەرىن قالپىنا كەلتىرگەندەر شىعىندارىنىڭ 50 پايىزى بيۋدجەتتەن قايتارىلاتىنىن العا تارتتى. مىسالى, ماقتا القاپتارىن تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن ەندىرۋ 3-4 جىلدا ءوزىن ءوزى اقتايدى ەكەن. ال ءبىر گەكتار جەرگە 4-5 مىڭ اقش دوللارى قاجەت بولسا, وعان شارۋانىڭ كۇشى جەتپەيدى. سوندىقتان شارۋا بيۋدجەتتەن قارجى الىپ, ونى العاشقى ينۆەستيتسيالىق سالىم رەتىندە بانككە اپارىپ جانە وعان «قازاگروقارجى» كومپانياسىن جۇمىلدىرا وتىرىپ, جاڭا تەحنولوگيانى ەندىرۋىنە بولادى. ودان بيۋدجەتكە سالىق رەتىندە ءتۇسىم تۇسەدى جانە جۇمىس ورىندارى اشىلادى.
ا.مامىتبەكوۆ بۇل رەتتە جەكەلەگەن وبلىستاردا سۋارمالى جەرلەر اۋقىمى كۇرت قىسقارعاندىعىمەن دە بولىسە كەتتى. ماسەلەن, اقمولا وبلىسىندا بۇل كورسەتكىش 95 پايىزدى, قوستاناي وبلىسىندا 80 پايىزدى, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 60 پايىزدى قۇراپ وتىر. سۋارمالى جەرلەر وڭتۇستىك وبلىستاردا ساقتالعانىمەن, مۇندا دا قىسقارۋ بارشىلىق. مىسالى, الماتى وبلىسىندا سۋارمالى جەرلەر 11 پايىزعا, جامبىل وبلىسىندا –32, قىزىلوردا وبلىسىندا – 23 جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 16,8 پايىزعا كەمىگەن. جالپى, ەلىمىزدەگى سۋ رەسۋرستارىنىڭ اۋماعى 100 تەكشە/شاقىرىمنان استام سۋدى قۇرايدى ەكەن. سونىڭ ىشىندە 56 پايىزعا جۋىعى نەمەسە 56,6 تەكشە/شاقىرىمى ءوز اۋماعىمىزدا قالىپتاساتىن بولسا, قالعان 44 پايىزى تىس جەرلەردەن كەلەدى. بارلىق سۋدىڭ پايدالانۋعا قالاتىنى – 42 پايىز (نەمەسە 42,6 تەكشە/شاقىرىم). وسىعان وراي, جىل سايىن ەلدەگى سۋدىڭ جاعدايىنا, سۋ نىساندارىنىڭ سانيتارلىق جاعدايىنا قاراي ونى تۇتىنۋ ءليميتى بەلگىلەنىپ كەلەدى. ءماسەلەن, ەكونوميكا سالالارىنداعى سۋدى پايدالانۋ بويىنشا ليميت 2012 جىلى 26,7 تەكشە/شاقىرىمدى قۇرادى. مۇنىڭ 18,4 تەكشە/شاقىرىمى ءىس ءجۇزىندە پايدالانىلدى. ال سۋدى پايدالانۋدىڭ باسىم بولىگى نەمەسە اتالعان كورسەتكىشتىڭ 60 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا تۇتىنىلادى.
ءماجىلىستىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ توراعاسى رومين ءمادينوۆ جاساعان قوسىمشا بايانداماسىندا جەر يەلەرىنىڭ جەردى پايدالانۋداعى جاۋاپكەرشىلىگى زاڭمەن ناقتى رەتتەلمەگەندىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارتتى. دەپۋتات تولەگەن يبراەۆتىڭ سۇراعىنا وراي بەرگەن جاۋابىندا مينيستر سۋارمالى جەرلەرگە باقىلاۋ مەن مونيتورينگ دۇرىس جۇرگىزىلمەگەندىگىن مويىندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, وسىدان 3-4 جىل بۇرىن جەر كودەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن كەزدە جەر يەسى نەمەسە جالعا الۋشى ونى پايدالانباسا, وندا الىپ قويۋ نورماسى قاراستىرىلعانىمەن, ارتىنشا الىنىپ تاستالىپتى.
ەلدىڭ ستراتەگيالىق دامۋى مەن ونىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ اۋقىمدى مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قويىلعان دەپۋتاتتاردىڭ كوپتەگەن سۇراقتارىنا جان-جاقتى جاۋاپ بەرىلدى. جانە دە ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ۇكىمەتكە ناقتى ۇسىنىستار جاساپ, ونىڭ ورىندالۋى قاجەتتىگىن نەگىزدەدى.
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
