05 قاراشا، 2013

الاتاۋدىڭ قوس قىرانى

213 رەت كورسەتىلدى

IMG 3821سۇرانشى، ساۋرىق باتىرلارعا ۇرپاقتارى ەسكەرتكىش ورناتتى

ەلباسى «تاريحتى تانىپ، زەردەلەۋ كەرەك، تاريحتى تارازىلاۋ كەرەك، سوندا تاعدىرىڭدى، بۇگىنگى تۇرپاتىڭدى تانيسىڭ، كەلەشەگىڭدى باعدارلايسىڭ، الداعى جۇرەر جولىڭنىڭ سىلەمىن زەردەلەيسىڭ...» دەپ ناقتىلاعان. وسى ورايدا، جەتىسۋ جەرىندە سۇرانشى، ساۋ­رىق باتىرلارعا ۇرپاقتارى ارناپ سالعان ەسكەرتكىشتىڭ پەردەسى تەاترلاندىرىلعان كورىنىسپەن اشىلدى. ءدۇيىم جۇرتتىڭ الدىنا شىققان الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اڭسار مۇساحانوۆ: «مەملەكەت باسشىسى حالىققا جولداۋىندا ۇلتتىق تاريحتى قايتا تۇلەتۋ تۋرالى ماسەلەگە ارنايى توقتالعان بولاتىن. بۇل ورايدا جەتىسۋ جەرىندە ايبىندى دا، اتاقتى سۇرانشى مەن ساۋرىق باتىرلارعا ارناپ ەسكەرتكىش اشىپ وتىرمىز.

 

سۇرانشى، ساۋرىق باتىرلارعا ۇرپاقتارى ەسكەرتكىش ورناتتى

IMG 3821

IMG 4057

ەلباسى «تاريحتى تانىپ، زەردەلەۋ كەرەك، تاريحتى تارازىلاۋ كەرەك، سوندا تاعدىرىڭدى، بۇگىنگى تۇرپاتىڭدى تانيسىڭ، كەلەشەگىڭدى باعدارلايسىڭ، الداعى جۇرەر جولىڭنىڭ سىلەمىن زەردەلەيسىڭ...» دەپ ناقتىلاعان. وسى ورايدا، جەتىسۋ جەرىندە سۇرانشى، ساۋ­رىق باتىرلارعا ۇرپاقتارى ارناپ سالعان ەسكەرتكىشتىڭ پەردەسى تەاترلاندىرىلعان كورىنىسپەن اشىلدى. ءدۇيىم جۇرتتىڭ الدىنا شىققان الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اڭسار مۇساحانوۆ: «مەملەكەت باسشىسى حالىققا جولداۋىندا ۇلتتىق تاريحتى قايتا تۇلەتۋ تۋرالى ماسەلەگە ارنايى توقتالعان بولاتىن. بۇل ورايدا جەتىسۋ جەرىندە ايبىندى دا، اتاقتى سۇرانشى مەن ساۋرىق باتىرلارعا ارناپ ەسكەرتكىش اشىپ وتىرمىز.

جەتىسۋ جەرىندە كەشەگى قاراساي، ناۋرىزباي، قابانباي، رايىمبەك باتىرلاردان ۇزىلمەي كەلە جاتقان باتىرلىقتىڭ التىن ارقاۋىن ساۋرىق ىستامبەك ۇلى مەن سۇرانشى اقىنبەك ۇلى جالعاستىرعانىنا تاريح كۋا. قوس باتىر ءحىح عاسىردا قوقان بەكتەرى مەن قىرعىز ماناپتارىنىڭ ۇستەمدىگىنەن ەلدى ازات ەتىپ، عۇمىرلارىن ات ۇستىندە وتكىزدى.

تاريحي سىن كەزەڭدە ەلى ءۇشىن جاندارىن قۇربان ەتىپ، كەڭ بايتاق ولكەنى بىزگە اماناتتاپ كەتكەن باتىرلاردىڭ ارمان-مۇددەسى بۇگىنگى كۇنى ورىندالدى.

تاۋەلسىز ەل بولىپ، ىرگەلى مەملەكەت قۇردىق. تاريحىمىزدى تۇگەندەپ، سالت-ءداستۇرىمىزدى قايتا جاڭعىرتتىق. بۇگىن، مىنە، وبلىستاعى ەسكەرتكىشتەر قاتارى تاعى ءبىر تۇعىرلى تاس مۇسىنمەن تولىعىپ وتىر» دەدى.

كەلەسى كەزەكتە، قر پارلا­­مەن­تى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى سەرىك ۇمبەتوۆ، پروفەسسور، مەم­لەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋ­رەاتى سەيىت قاسقاباسوۆ ۇلت­تىق قۇندىلىقتى عىلىمي تۇ­جىرىممەن ۇشتاستىرا ءسوز ءسوي­لەدى. قوس باتىرعا ارنالىپ وتكى­زىلگەن اقىندار ايتىسىندا باس جۇلدەنى جەڭىپ العان سارا توقتامىسوۆا ارناۋ ايتقان سوڭ، باتىرلار ارۋاعىنا باعىشتالا قۇران وقىلدى.

سۇرانشىمەن زامانداس-قۇر­داس ءارى ول جۇرگىزگەن شايقاس­تار­­عا قاتىسقان داڭقتى اقىن ءسۇيىن­بايدىڭ – «تۋ الىپ جاۋعا شىقساڭ سەن» اتتى تاريحي ولەڭى مەن «سۇ­ران­شى باتىر» اتتى تولعاۋى بار.

جىر سۇلەيى ءسۇيىنباي ەسكى جىراۋلارشا، بۇرىن قاراساي زامانىندا دۋلات پەن شاپىراشتى دۇشپاننىڭ تەپكىسىن كورگەن جوق ەدى دەپ، وتكەن ءومىردى ايتا وتىرىپ، قاراسايدىڭ ەرجۇرەكتىگىن ۇلگى ەتىپ، سۇرانشى، ساۋرىقتى قايراپ، قاراساي بابامىز قىرىق مىڭ دۇشپانعا تايسالماي، ءوزى جالعىز تيەتىن دەپ، قايراتتاندىرا جىگەرلەندىرىپ الىپ:

– اقتۇياق اتقا مىنەسىڭ،

بۇگىن ماعان ەرەسىڭ.

قانشاما حالقىڭ ەرەدى،

ونى دا كەيىن كورەسىڭ.

تۋ الىپ جاۋعا شىقساڭ سەن،

ىلەدە جاتقان جانىس پەن

شاپىراشتى، كوپ دۋلات،

ولار دا اتقا مىنەدى.

وزدەرىڭدەي بولعان سوڭ

سۇرانشى، ساۋرىق – تىرەگى»، – دەپ ءبىر قايىرادى.

سۇرانشى – تاريحي تۇلعا، ول ەلىن، جەرىن وتارشىلاردان قور­عاعان قاھارمان. جىر-تول­عاۋ­لاردا، اڭىزداردا ول ءمىنسىز ادام، سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى باتىر. ءسۇيىنباي دا، جام­بىل دا وسى تۇر­عىدا بەينە­لەگەن سۇرانشىنى. اسىرەسە، جام­بىلدىڭ سۇرانشىسى – كلاسسيكالىق ەپوستىڭ باتى­رى كەيپىندە كورىنەدى. ول – ادام­گەرشىلىگى مول، دوستىققا ادال، دۇشپانعا قاتال، جاقسىلىق جا­ساۋعا قۇمار ۇلكەن جۇرەكتى ازامات. وسىنداي ويدى ساۋرىق با­تىرعا قاتىستى دا ايتۋعا بولادى. ءسۇيىنباي دا، جامبىل دا ءوز شىعارمالارىندا ساۋرىقتىڭ ەرلىگى جونىندە تولعايدى، ونى سۇرانشىمەن قاتار اتاپ، باتىر رەتىندە كورسەتەدى. ءسۇيىنباي:

– رۋى شاپىراشتى ساۋرىق باتىر

دۋلاتقا اسقار تاۋداي ەمەس پە ەدى؟!

كەشە وتكەن دۇنيەدەن ەكى ءۇستىنىڭ

ساۋرىقپەن قاي جاعىنان تەڭەسەدى؟!

– دەپ ويىن جالعاسا، جامبىل: – با­تىر ساۋرىق، سۇرانشى جاۋدان ءول­گەن، حالىق ءۇشىن ءشايىت بولىپ، جا­نىن بەرگەن. ەلدى قورعاپ ءول­­گەن­نىڭ ارمانى نە، قالىڭ قازاق قۇر­مەت­تەپ، سوڭىنا ەرگەن، – دەپ ءتۇيىن­دەگەن.

ءسويتىپ، ەلىم دەپ جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەگەن سۇرانشى باتىر 1864 جىلى وڭتۇستىك ولكەسىن قوقاندىقتاردان ازات ەتۋ ءۇشىن بولعان سوعىستا سايرام بەكىنىسىنە جاساعان شابۋىل كەزىندە ەرلىكپەن قازا تابادى.

ءاسىلى، ات شاپتىرماي استىڭ ءسا­نى كىرگەن بە؟! بۇل كۇنى دە تاي، قۇ­نان، توپ، الامان بايگە، جورعا جا­رىس وتكىزىلدى. الامان بايگەدە عابيت ۇمبەتوۆتىڭ «قاراقۇس» ات­تى تۇلپارى وزگە اتتاردان قارا ءۇزىپ وزا شاۋىپ مارە سىزىعىن ءبى­رىن­شى بولىپ قيدى. باس بايگەگە ءتى­گىل­گەن «دجيپ» اۆتو­كو­لىگىن جەڭىپ الدى. ال جورعا جا­رىستا جامبىل اۋدانىنىڭ «كوك­جورعاسى» ءتورت اياعىنان تايپالا جورعالاپ، ءبىرىن­شى ورىنعا تىگىلگەن شەتەلدىك اۆتو­كولىكتى يەلەندى.

نۇربول الدىباەۆ،

«ەگەمەن قازاقستان».

الماتى وبلىسى.

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار