بىزدەردىڭ «جاس تۇلپارىمىز» تۋرالى سوڭعى جىلدارى ءجيى اڭگىمە بولىپ ءجۇر. ونى كوبىنەسە كوزى اشىق, ۇلتجاندى, ساياسي ساناسى تەرەڭ جاستار قوزعاپ جۇرگەنى مەنى قاتتى قۋانتادى.
شىن مانىندە, «جاس تۇلپار» قازاق جاستارىنىڭ 60-جىلداردىڭ باس كەزىندەگى «جىلىمىقتا» قار استىنان ءبۇر شاشقان نازىك بايشەشەك ىسپەتتەس قازاقتىڭ العاشقى ساياسي-مادەني بەيرەسمي ۇيىمى بولاتىن. قاتاڭ توتاليتاريزمنەن كەيىن قايتا ويانىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق سانامىزدىڭ العاشقى بەلگى بەرەرلىكتەي قارلىعاشتارى سياقتى ەدى...
بىزدەردىڭ «جاس تۇلپارىمىز» تۋرالى سوڭعى جىلدارى ءجيى اڭگىمە بولىپ ءجۇر. ونى كوبىنەسە كوزى اشىق, ۇلتجاندى, ساياسي ساناسى تەرەڭ جاستار قوزعاپ جۇرگەنى مەنى قاتتى قۋانتادى.
شىن مانىندە, «جاس تۇلپار» قازاق جاستارىنىڭ 60-جىلداردىڭ باس كەزىندەگى «جىلىمىقتا» قار استىنان ءبۇر شاشقان نازىك بايشەشەك ىسپەتتەس قازاقتىڭ العاشقى ساياسي-مادەني بەيرەسمي ۇيىمى بولاتىن. قاتاڭ توتاليتاريزمنەن كەيىن قايتا ويانىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق سانامىزدىڭ العاشقى بەلگى بەرەرلىكتەي قارلىعاشتارى سياقتى ەدى...
جاس زەرتتەۋشىلەرىمىزدىڭ ءۇلكەن تاريحي «كوزقاراسقا» دەگەن تاجىريبەسىزدىگىنەن جانە قوعامتانىمدىق زەردەسىنىڭ كوبىنەسە بوس جىلتىرعا قىزىعۋشىلىعىنان بولسا كەرەك, ايتەۋىر دوكۋمەنتالدى-دەرەكتىك دەڭگەيدەن اسا العان جوق. وزدەرىمىز دە سول كەزدە ساياسي-عىلىمي سالماقتى, ول قانشاما اۋىر بولسا دا, كوتەرمەيىك دەپ, جەڭىل-جەلپى جانرلارعا, مىسالى, ءان ايتىپ, جىر تىڭداپ, ءتىل ۇيرەنىپ دەگەندەي, شامالى ارەكەتتەرگە ءۇيىر بولدىق. شىنىن ايتساق, بۇعاناسى قاتىپ, ساناسى بەكىمەگەن جاستارعا وزدەرى «كوتەرە المايتىن شوقپاردى بەلىنە بايلاپ» نە قىلامىز! ءومىر جولىنان ءوتىپ, موسقالدانعان بىزدەر بولماساق, ماسكەۋلىك كوپ ستۋدەنتتەرىمىز مەكتەپتەن كەيىن بىردەن جوو-لارعا تۇسكەن, ءوز انا تىلىندە شورقاق سويلەيتىن قازىرگى جاستارىمىزدىڭ «العاشقى جولبيكە, كوش باستاۋشىلارى» عانا ەدى. بىراق ىشىندە ەستىلەرى مەن ەسەيگەندەرى دە بارشىلىق ەدى. ءدال سولار «جاس تۇلپارلارىمىزدىڭ» كوزگە كورىنەتىن «جال-قۇيرىعى» عانا ەمەس, باس-كوز بولاتىنداي جانە العا جەتەلەيتىندەي «نوقتا اعالارى» ەدى. ولار ءوز قاتارىنىڭ ءبىرشاما الدىندا بولىپ, ۇلت بولىپ ۇيىسۋدىڭ, ەل بولىپ ەڭسە كوتەرۋدىڭ ءوز كەزىندەگى دارەجەسىندە عانا ەمەس, ودان دا بيىگىرەك دەڭگەيدە وي بولىسە ءبىلدى. ەل ەگەمەندىگىن ءدال ايتا الماساق تا, ونى كوكسەيتىنىمىزدى جاسىرا المادىق (شىنتۋايتىنا كەلسەك, ول تۋرالى اشىق ايتۋ سول كەزەڭدە ءالى قاۋىپتى بولدى).
ءسويتىپ, بىزدەردىڭ «جاس تۇلپارىمىزعا» العاشىندا كىمدەر كىردى. ولار مۇرات اۋەزوۆ, سابەتقازى اقاتاەۆ, بولاتحان تايجانوۆ, راۋشانبەك ءابساتتاروۆ, بولات حيساروۆ, تيمۋر سۇلەيمەنوۆ, مۇرات عىلمانوۆ, سەرىك ءبايكەنوۆ, اعايىندى قايرات پەن التاي قادىرجانوۆتار, مارات سەمبين (لەنينگرادتان), كلارا مەن ايمۇقان تاۋجانوۆتار, مۇرات ايتقوجين, مارات بالتاباەۆ. قىزداردان قورلان راقىمبەكوۆا, ءاسيا ماحامبەتوۆا مەن سارا تىنىشتىعۇلوۆا, سابىركۇل اسانوۆا, مايرا اقشالوۆا, تاعى باسقالار. بۇلار مەنىڭ ەسىمدە قالعاندارى عانا (ەسىمدە قالماعاندارى ودان دا كوپ – اۆت.). ۇمىتپاسام, بەلگىلى جازۋشى سوفى سماتاەۆ تا ءبىزدىڭ ارامىزدا بولدى («مەن ءتىرىمىن» ولەڭدەر جيناعىنان وقىدىم). گيتس-ءتىڭ تۇلەگى, تالانتتى گوبويست تەمىر تىكىشەۆتى دە ءوزىم «جاس تۇلپارعا» تارتتىم.
وسىلاردىڭ كوبى كەيىن قازاق مادەنيەتى مەن عىلىمىنىڭ, ونەرىنىڭ ءىرى قايراتكەرلەرى اتاندى. ءبىرازى كەزىندە «جاس تۇلپاردا» بولعانى ءۇشىن كگب-ءنىڭ ەرەكشە «ەسەپ-قيسابىندا» تۇردى. دەگەنمەن, ولار ءوز تالابى مەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا العا شىعا ءبىلدى. ارينە, ءبىزدىڭ ارامىزدا جەڭىل-جەلپى پىكىردە بولىپ, جولبيكە رەتىندە ىلەسىپ جۇرگەندەر دە جوق ەمەس ەدى.
1965-1966 جىلدارى «جاس تۇلپار» ءۇشىن قيىن كەزەڭ تۋىپ, ول ساياسي قۋدالاۋعا ءتۇستى. بۇعان دىنمۇحامەد قوناەۆ سياقتى ەل اعالارى دەر كەزىندە ارالاسىپ, اشىق ايداپ-قۋدالاۋدان امان ساقتاپ قالدى. دەگەنمەن, جال-قۇيرىعىنان ايىرىلعان «جاس تۇلپاردى» ەندى جۇگەندەپ ءمىنىپ الىپ, ءجاي «سوتسياليستىك» جۇمىسشى ارىق-تۇراق اتقا اينالدىرۋدىڭ ارەكەتى باستالىپ كەتتى. وسىدان 20 جىل وتكەننەن كەيىن بولعان جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە بىزدەردى – «جاس تۇلپاردى» كىنالاۋ ءارى ورىندى ءارى زاڭدى ەدى.
بۇل رەتتە ءوزىمنىڭ ماسكەۋلىك زامانداسىم, جەرلەس جازۋشى, ءارى اقىن سوفى سماتاەۆتىڭ ءبىر ولەڭ جولدارى ەسىمە ءتۇستى:
«ءور ماقساتپەن وت بوپ جاندىڭ,
كۇيىپ تە,
ۇلت مەرەيىن وسىرمەك بوپ
بيىككە.
«جاس تۇلپارعا» بيلىك
تۇساۋ سالعاندا,
باتتىق ءبىراز ىزا كەكتى,
كۇيىككە».
شىنىمەن دە سولاي بولدى, ءبىزدەر كگب-ءنىڭ قارا تىزىمىنە ءىلىگىپ, شىرماۋىندا قالدىق. ول كوبىمىزدىڭ وسۋىمىزگە كەدەرگى كەلتىردى. ەسىمدە, جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ ەكىنشى كۇنى ءتيىستى ادامدار مەنىڭ جۇمىسىما كەلىپ, ەشكىممەن ارالاسپاڭىز دەپ ەسكەرتە تۇرا, ۇيىمدە جانە سارايىمدا پاراقشالار (ليستوۆكالار) بار ما دەپ ءتىنتىپ كەتتى. ويتكەنى, الاڭعا شىققان جىگىتتەر قىزدارعا «قازاقتىڭ سانىن وسىرەمىز بە؟!» دەپ ۇران تاستاعان كورىنەدى. مەنىڭ ول ۇرانىمدى قىزدار قىزۋ قولداپ, قۋاتتاسا كەرەك.
اۋەلدە «جاس تۇلپاردىڭ» ءمادەني-تانىمدىق جينالىستارى مەن شەرۋلەرى كوپ بولدى. ال ءوزىمنىڭ دەموگرافيا تۋرالى العاشقى لەكتسيام مگۋ-دە ءوتتى. ونى قازاقشا ايتىپ شىقتىم, ويتكەنى, نەگىزگى تىڭداۋشىلارىم سوندا وقيتىن قازاق جاستارى ەدى. سول كەزەڭدە, ول قانشاما قاۋىپتى بولسا دا, 30-شى جىلعى سانىمىزعا ءالى جەتە الماي وتىرمىز دەپ اشىق ايتتىم. اشتان قىرىلىپ قالعانىمىزدى العاش ەستىگەندە, كەيبىر قىزدارىمىزدىڭ كوزىنە جاس العانى كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوز الدىمدا. وسىنىم ارتىق بولىپ كەتكەن جوق پا دەپ تە قاتتى ويلاندىم. ول كەيىن كگب-گە دە جەتپەي قالعان جوق! قايران جاستىق پەن البىرتتىق. ساقتىقتى ۇمىتىپ كەتەتىن كەزدەرىمىز بولىپ تۇراتىن...
قىسقاسى, ەندىگىدە ساياسات پەن تاريحقا كوپ بەرىلمەي, قازاق حالقىنىڭ ءوسۋ مۇمكىنشىلىگىنىڭ بۇگىندە جەتەرلىكتەي مول ەكەنىن ايتىپ, قاتارلاس جاستارىمىزدىڭ دەموگرافيالىق ساناسى مەن مىنەز-قۇلقىنا كوبىرەك اسەر ەتۋ كەرەك بولدى. بۇل جەمىستى باستامامدى سانالى تۇردە لەنينگرادتىق قازاق ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەسۋىمدە العاش رەت ىسكە اسىرا باستادىم. ۇمىتپاسام, 1963 جىلدىڭ كۇزىندە «جاس تۇلپار» مۇشەلەرى پويىزبەن لەنينگراد قالاسىنا كەلدىك. كەيىن كيەۆكە دە, ۆيلنيۋسكە, قازانعا, ريگاعا دا باردىم. ويتكەنى, سول قالالاردا وقيتىن قازاق ستۋدەنتتەرى دە «جاس تۇلپارعا» تارتىلعان ەدى. وسىنىڭ ءبارىن ۇيىمداستىرىپ جۇرگەن مەنىڭ شىن جولداسىم مۇرات اۋەزوۆ ەدى...
ماسكەۋدىڭ ءارتۇرلى جوو-لارىندا 1 مىڭنان اسا قازاقتىڭ ستۋدەنت جانە اسپيرانتتارى وقىپ جاتسا, لەنينگرادتا وندايلىق جەرلەستەرىمىز 300-دەي ەكەن. كەمە جاساۋ ينستيتۋتىنىڭ كورپۋسىنداعى كەزدەسۋ قىزىقتى ءوتتى. قازاق جاستارىنىڭ اراسىندا ءوز حالقىنىڭ تاريحى مەن وتكەنىن بىلۋگە دەگەن قۇلشىنىس كۇشتى ەكەنى بايقالدى. بۇل قالادا دا الماتىداعىداي دەموگرافيا دەگەندى ءالى بىلمەيدى ەكەن. اڭگىمە قازاقتىڭ سانى مەن قۇرامى تۋرالى بولماقشى ەكەن دەگەنگە ەلەڭدەپ, كوپ ستۋدەنت جينالدى. ەندى ولارعا جاپپاي قىرىلىپ كەتكەنىمىزدى ايتپاي, قايتسەك تەز وسەتىنىمىزدى دالەلدەۋگە تىرىستىم. قازاق ايەلدەرىنىڭ بالا تۋ كورسەتكىشتەرى 1958-1959 جىلدارى 7-8 بالاعا جەتىپ, الەم كورسەتكىشتەرىنىڭ بيىك دەڭگەيىنە شىققانىن كولدەنەڭ تارتتىم. ءتىپتەن, افريكاداعى حالقى كوپ نيگەريا سياقتى ەلدەردىڭ مۇسىلمان ەلدەرىمەن دەڭگەيلەس ەكەنىن ايتقاندا, ولاردىڭ كوبى راحاتتانا كۇلدى. قاتار وتىرعان بىرەن-ساران قىز بالا ۇيالعان سىڭاي تانىتىپتى. بالا تۋدىڭ ەڭ جاقسى كورسەتكىشتەرى قىزىلوردا مەن پاۆلودار وبلىستارى دەگەنىمدە, قول سوعىپ, وزدەرىنىڭ نيەتتەس ەكەندىكتەرىن ءبىلدىرىپ جاتقاندار دا تابىلدى.
ال كەلەسى جىلدىڭ كوكتەمىندە وتكەن كيەۆتەگى كەزدەسۋدە (راۋشانبەك ءابساتتاروۆ ۇيىمداستىردى) مەنىڭ دەموگرافيا جارشىسى رەتىندە ءبىراز توسەلىپ العانىمنان ەمەس-اۋ, ولاردىڭ كوبى كوپبالالى وتباسىندا وسكەندىكتەن بولار, ءوزىمدى شىن مانىندە ىشتەي ۇندەسەتىن جاستار اراسىندا وتىرعانداي سەزىندىم. سەندەر ستۋدەنت كەزدەرىڭدە ۇيلەنىپ الساڭدار تىپتەن جاقسى بولار ەدى دەگەن سوزىمە شىن يلانىپ, ۇيلەنگەندەرى دە بولدى. ءوزىم دە ولاردان قالىسپادىم. لەنينگرادتىق جولداستارىمىز بىزدەردى ەسكى سانكت-پەتەربۋرگتىڭ تاريحي جادىگەرلەرى كوپ جەرىن مولىنان ارالاتتى. تاريحي جادىلارعا تىم قۇمار مەن ءۇشىن ول ءبىر ۇمىتىلماس مەيرامداي بولدى. پەترسارايىن, قىسقى سارايدى, «اۆرورانى», اسىرەسە, ەرميتاجدى ارالاۋ ەستەن كەتپەستەي اسەر قالدىردى.
ءوزىم قاتارلاس ستۋدەنت جاستار اراسىندا دەموگرافيالىق ءبىلىمدى تاراتۋىم الدىمەن ءوزىمنىڭ ءوسىپ-شىڭدالۋىما وڭ ىقپال ەتە وتىرىپ, شالعايدا جاتقان قازاقستاننىڭ وزىندىك ەتنودەموگرافيالىق باعىتتا دامۋىنا دا ءوز اسەرىن تيگىزدى. سول «جاس تۇلپار» كەزىندە (1963-1965 ج.ج.) مەن دە ءوز تاراپىمنان ۇگىت-ناسيحاتىمدى توقتاتقان جوقپىن. مەن ەس بىلگەلى, سوعىستان سوڭعى جەتپىس جىلدا قازاقتىڭ سانى 5-6 ەسە ءوستى. جالپى, مەنىڭ كەڭ جۇرتشىلىق الدىنا شىعۋىم دا وسى «جاس تۇلپار» كەزىندە باستالدى. بلكجو جولداماسىمەن 1965 جىلدىڭ جازعى كانيكۋل كەزىندە, سول كەزدەگى تىڭ ولكەسىنىڭ قازاعى ەڭ مول قورعالجىن اۋدانىنا كونتسەرتپەن ساپار شەكتىك. قازاق دالاسىنىڭ دارقان تابيعاتى جانە كەڭپەيىل جۇرتشىلىعىمەن اسىقپاي تانىسۋ وسى جولى جۇزەگە استى. كونتسەرت الدىندا اۋىل جۇرتىنا بالا سانىن كوبەيتىڭدەر دەپ ناسيحات جۇرگىزدىم. ساپاردان كوپتەگەن جەر-سۋ اتتارى ەسىمدە قالدى. مىسالى, قۇلانوتپەس ارالى, ەگىندىبۇلاق اۋىلى, ءماريامنىڭ دۋدارايىندا ايتىلاتىن اششى كول مەن تۇششى كول, تۇپكىردەگى بارشىن اۋىلى, جول-جونەكەي كورگەن ەسكى قورىمدار مەن كۇمبەزدەر دەگەندەي. ءبارىنەن بۇرىن قورعالجىننىڭ قوقي قازدارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەسىمنەن كەتپەيدى-اق.
سول كەزدەگى تسەلينوگراد قالاسىن كورۋىمىزگە مۇمكىنشىلىك تۋدى. ولكەلىك باسقارما ورنالاسقان ۇلكەن ءۇي مەن «ەسىل» قوناق ءۇيى ءجانە «تىڭگەرلەر» سارايىنان باسقا عيماراتتاردىڭ ءبارى جايىلىپ جاتقان ءپاس ۇيلەر ەدى. قالا قازاقتارىنىڭ سانى تىم از, بارلىق حالىقتىڭ تەك 5-6 % پايىزىن عانا قۇرايدى ەكەن. قازاق مەكتەبى بولعانمەن, ونىڭ ءوزى ينتەرناتپەن ۇستالىپ وتىرعان كورىنەدى. ۇلت ينتەلليگەنتسياسى جەرگىلىكتى گازەت پەن كرايكومنىڭ اينالاسىندا عانا. بۇگىنگى قالالىق ساياباقتا ورنالاسقان قۇرىلىس جاساقتارىنا ارنالعان سارايدا ۋاقىتشا تۇرىپ, ەسىلدىڭ قولدان جاسالعان بوگەنىندە سۋعا ءتۇسىپ جۇردىك. وسىنىڭ ءبارىن ەسكە الساق, بۇگىنگى سالتاناتتى استانا عاجايىپ ەرتەگىدەي كورىنەدى...
الماتىعا كەلىسىمەن مۇرات اۋەزوۆ «جاس تۇلپاردىڭ» تەك كونتسەرتتىك ساپارى تۋرالى عانا حابار ۇيىمداستىردى. قازاقشا جاقسى سويلەيتىندەردەن مەن عانا قالعاندىقتان, حاباردى ماعان جۇرگىزۋگە تۋرا كەلدى. بۇل مەنىڭ تەلەۆيزياعا العاش شىعۋىم ەدى. وندا «جىر تىڭداۋدان» ارتىق اڭگىمەگە بارعان جوقپىز!؟ ءوزىم مۇرات اۋەزوۆتىڭ ءوتىنىشى بويىنشا سول كەزدەگى جاستار گازەتى «لەنينشىل جاسقا» ماقالا جازدىم. ول «جاس تۇلپاردىڭ» جاڭا ساپارى» دەپ اتالدى. ونى وقىعان وجەت قىز ءاسيا مۇحامبەتوۆا ماقالاڭ ءوزىڭنىڭ «ستاتيستيكاڭا» ۇقساس بولىپ كەتىپتى دەپ قاتتى سىنادى. ال حاباردىڭ جاقسى شىققانىن سول الماتىداعى تۋعان-تۋىسقاندار ايتىپ جاتتى.
بىردە قول بوساعاندا فونۆيزين كوشەسىندە, تاۋ ەتەگىندە, سارقىراعان وزەن جاعاسىندا جەكە تۇراتىن مۇراتتىڭ اناسى فاتيما اپايدىڭ ۇيىنە باردىق. ول كىسىنىڭ انا رەتىندە كەنجە ۇلىن ەرەكشە جاقسى كورەتىنىن بايقادىم. باسقالار كارتا ويناۋعا شىعىپ كەتكەندە, مەن فاتيما اپايمەن جەكە قالىپ, ول كىسىدەن ءبىراز اڭگىمە ەستىدىم. ءبىرىنشى رەت ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «اق قالا» پوەماسى بار ەكەنىن ءبىلدىم. سول جولى كوپتەن كورمەگەن, اتىشۋلى الجيردە اتتاي سەگىز جىل وتىرىپ شىققان شاكىتاي جەڭگەممەن جاقىن تانىستىم. ول اتىلىپ كەتكەن ناركوم قالي (مۇحامەتقالي) اعامىزدىڭ 1920 جىلى قارقارالىدا قوسىلعان زايىبى ەدى.
ال سىبىردە 15 جىل بويى ايداۋدا بولعان شامەل جەزدەم (بيقان اپامىزدىڭ كۇيەۋى) مەنىڭ ءماسكەۋدە وقيتىنىما ريزا بولىپ, بۇرىنعىداي بالاسىنباي, سول كەزدە ءالى اقتالماعان الاشورداشىلار تۋرالى ايتىپ بەردى. ولار تاريحتىڭ ءبىر ءساتسىز كەزەڭىندە شاشىلىپ قالعان قازاقتىڭ سيرەك ءىنجۋ-مارجاندارى ەدى, دەپ كوزىنە جاس الدى.
اڭگىمەمدى قورىتا كەلە ايتارىم, بىزدەردىڭ «جاس تۇلپارىمىزدىڭ» 1-2 جىلدان سوڭ «جال-قۇيرىعى كۇزەلىپ», اياعىنا تۇساۋ سالىنسا دا, كەڭەستىك توتاليتاريزم جۇيەسى ونىڭ «قاسيەتتى» ون ءۇشىنشى مۇشەسىنە تيگەن جوق... سودان «جاس تۇلپارىمىز» ناعىز حاس تۇلپارعا اينالىپ, قازاق حالقىنىڭ ەكىنشى دەموگرافيالىق دۇمپۋىنە تىكەلەي ارالاستى. عالامات قولدان جاسالعان اپاتتان سوڭ, 1934-1935 جىلدارى ومىرگە كەلگەندەرىمىز بۇگىندە جەتپىستى القىمداپ قالساق, ەلىمىزدە امان قالعان نەبارى 2-اق ميلليون اش-جالاڭاش قازاقتان بۇگىندە ايتارلىقتاي ۇرپاق ءوسىپ-ءونىپ, 11-12 ميلليونعا جەتىپ وتىر. شەتەلدىك قازاقتاردى قوسقاندا جالپى سانىمىز 15-16 ميلليون ادامدى قۇرايدى.
ماقاش تاتىمتەگى,
ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
دەموگراف-عالىم.
