05 قاراشا، 2013

حاس تۇلپارداي «جاس تۇلپار» ەدى

611 رەت كورسەتىلدى

بىزدەردىڭ «جاس تۇلپارىمىز» تۋرالى سوڭعى جىلدارى ءجيى اڭگىمە بولىپ ءجۇر. ونى كوبىنەسە كوزى اشىق، ۇلتجاندى، ساياسي ساناسى تەرەڭ جاستار قوزعاپ جۇرگەنى مەنى قاتتى قۋانتادى.

شىن مانىندە، «جاس تۇلپار» قازاق جاستارىنىڭ 60-جىلداردىڭ باس كەزىندەگى «جىلىمىقتا» قار استىنان ءبۇر شاشقان نازىك بايشەشەك ىسپەتتەس قازاقتىڭ العاشقى ساياسي-مادەني بەيرەسمي ۇيىمى بولاتىن. قاتاڭ توتاليتاريزمنەن كەيىن قايتا ويانىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق سانامىزدىڭ العاشقى بەلگى بەرەرلىكتەي قارلىعاشتارى سياقتى ەدى...

01-جاس تۋلپار 2

 

بىزدەردىڭ «جاس تۇلپارىمىز» تۋرالى سوڭعى جىلدارى ءجيى اڭگىمە بولىپ ءجۇر. ونى كوبىنەسە كوزى اشىق، ۇلتجاندى، ساياسي ساناسى تەرەڭ جاستار قوزعاپ جۇرگەنى مەنى قاتتى قۋانتادى.

شىن مانىندە، «جاس تۇلپار» قازاق جاستارىنىڭ 60-جىلداردىڭ باس كەزىندەگى «جىلىمىقتا» قار استىنان ءبۇر شاشقان نازىك بايشەشەك ىسپەتتەس قازاقتىڭ العاشقى ساياسي-مادەني بەيرەسمي ۇيىمى بولاتىن. قاتاڭ توتاليتاريزمنەن كەيىن قايتا ويانىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق سانامىزدىڭ العاشقى بەلگى بەرەرلىكتەي قارلىعاشتارى سياقتى ەدى...

01-جاس تۋلپار 2

جاس زەرتتەۋشىلەرىمىزدىڭ ءۇل­كەن تاريحي «كوزقاراسقا» دەگەن تاجىريبەسىزدىگىنەن جانە قو­عام­تانىمدىق زەردەسىنىڭ كوبى­نەسە بوس جىلتىرعا قىزىعۋ­شى­لىعىنان بولسا كەرەك، ايتەۋىر دوكۋمەنتالدى-دەرەكتىك دەڭگەيدەن اسا العان جوق. وزدەرىمىز دە سول كەزدە ساياسي-عى­لىمي سالماقتى، ول قانشاما اۋىر بولسا دا، كو­تەرمەيىك دەپ، جەڭىل-جەلپى جانر­لارعا، مىسالى، ءان ايتىپ، جىر تىڭداپ، ءتىل ۇيرەنىپ دەگەندەي، شا­­مالى ارەكەتتەرگە ءۇيىر بولدىق. شىنىن ايتساق، بۇعاناسى قاتىپ، ساناسى بەكىمەگەن جاستارعا وزدەرى «كوتەرە المايتىن شوقپاردى بەلىنە بايلاپ» نە قىلامىز! ءومىر جولىنان ءوتىپ، موسقالدانعان بىزدەر بولماساق، ماسكەۋلىك كوپ ستۋدەنتتەرىمىز مەكتەپتەن كەيىن بىردەن جوو-لارعا تۇسكەن، ءوز انا تىلىندە شورقاق سويلەيتىن قازىرگى جاستارىمىزدىڭ «العاشقى جولبيكە، كوش باستاۋشىلارى» عانا ەدى. بىراق ىشىندە ەستىلەرى مەن ەسەي­­­­گەندەرى دە بارشىلىق ەدى. ءدال سولار «جاس تۇلپارلارىمىزدىڭ» كوزگە كورىنەتىن «جال-قۇيرىعى» عانا ەمەس، باس-كوز بولاتىنداي جانە العا جەتەلەيتىندەي «نوق­تا اعالارى» ەدى. ولار ءوز قاتا­رىنىڭ ءبىرشاما الدىندا بولىپ، ۇلت بولىپ ۇيىسۋدىڭ، ەل بولىپ ەڭسە كوتەرۋدىڭ ءوز كەزىندەگى دارە­جەسىندە عانا ەمەس، ودان دا بيىگىرەك دەڭگەيدە وي بولىسە ءبىلدى. ەل ەگەمەندىگىن ءدال ايتا الماساق تا، ونى كوكسەيتىنىمىزدى جاسىرا المادىق (شىنتۋايتىنا كەلسەك، ول تۋرالى اشىق ايتۋ سول كەزەڭدە ءالى قاۋىپتى بولدى).

ءسويتىپ، بىزدەردىڭ «جاس تۇلپا­رىمىزعا» العاشىندا كىمدەر كىردى. ولار مۇرات اۋەزوۆ، سابەتقازى اقاتاەۆ، بولاتحان تايجانوۆ، راۋشانبەك ءابساتتاروۆ، بولات حي­ساروۆ، تيمۋر سۇلەيمەنوۆ، مۇ­­رات عىلمانوۆ، سەرىك ءباي­كە­نوۆ، اعايىندى قايرات پەن التاي قادىرجانوۆتار، مارات سەمبين (لەنينگرادتان)، كلارا مەن ايمۇقان تاۋجانوۆتار، مۇرات ايتقوجين، مارات بال­تا­باەۆ. قىزداردان قورلان راقىم­بەكوۆا، ءاسيا ماحامبەتوۆا مەن سارا تىنىشتىعۇلوۆا، سابىركۇل اسانوۆا، مايرا اقشالوۆا، تاعى باسقالار. بۇلار مەنىڭ ەسىم­دە قالعاندارى عانا (ەسىمدە قالما­عاندارى ودان دا كوپ – اۆت.). ۇمىت­پاسام، بەلگىلى جازۋشى سوفى سماتاەۆ تا ءبىزدىڭ ارامىزدا بولدى («مەن ءتىرىمىن» ولەڭدەر جيناعىنان وقىدىم). گيتس-ءتىڭ تۇلەگى، تالانتتى گوبويست تەمىر تىكىشەۆتى دە ءوزىم «جاس تۇلپارعا» تارتتىم.

وسىلاردىڭ كوبى كەيىن قازاق مادەنيەتى مەن عىلىمىنىڭ، ونەرىنىڭ ءىرى قايراتكەرلەرى اتاندى. ءبىرازى كەزىندە «جاس تۇلپاردا» بولعانى ءۇشىن كگب-ءنىڭ ەرەكشە «ەسەپ-قيسا­بىندا» تۇردى. دەگەنمەن، ولار ءوز تالابى مەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا العا شىعا ءبىلدى. ارينە، ءبىزدىڭ ارامىزدا جەڭىل-جەلپى پىكىردە بولىپ، جولبيكە رەتىندە ىلەسىپ جۇرگەندەر دە جوق ەمەس ەدى.

1965-1966 جىلدارى «جاس تۇلپار» ءۇشىن قيىن كەزەڭ تۋىپ، ول ساياسي قۋدالاۋعا ءتۇستى. بۇعان دىنمۇحامەد قوناەۆ سياقتى ەل اعالارى دەر كەزىندە ارالاسىپ، اشىق ايداپ-قۋدالاۋدان امان ساقتاپ قالدى. دەگەنمەن، جال-قۇيرىعىنان ايىرىلعان «جاس تۇلپاردى» ەندى جۇگەندەپ ءمىنىپ الىپ، ءجاي «سوتسياليستىك» جۇمىسشى ارىق-تۇراق اتقا اينالدىرۋدىڭ ارەكەتى باستالىپ كەتتى. وسىدان 20 جىل وتكەننەن كەيىن بولعان جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە بىزدەردى – «جاس تۇلپاردى» كىنالاۋ ءارى ورىندى ءارى زاڭدى ەدى.

بۇل رەتتە ءوزىمنىڭ ماسكەۋلىك زامانداسىم، جەرلەس جازۋشى، ءارى اقىن سوفى سماتاەۆتىڭ ءبىر ولەڭ جولدارى ەسىمە ءتۇستى:

«ءور ماقساتپەن وت بوپ جاندىڭ،

كۇيىپ تە،

ۇلت مەرەيىن وسىرمەك بوپ

بيىككە.

«جاس تۇلپارعا» بيلىك

تۇساۋ سالعاندا،

باتتىق ءبىراز ىزا كەكتى،

كۇيىككە».

شىنىمەن دە سولاي بولدى، ءبىز­دەر كگب-ءنىڭ قارا تىزىمىنە ءىلى­گىپ، شىر­ماۋىندا قالدىق. ول كوبىمىزدىڭ وسۋىمىزگە كەدەرگى كەل­تىردى. ەسىمدە، جەلتوقسان كوتە­رىلىسىنىڭ ەكىنشى كۇنى ءتيىستى ادامدار مەنىڭ جۇمىسىما كەلىپ، ەشكىممەن ارالاسپاڭىز دەپ ەسكەرتە تۇرا، ۇيىمدە جانە سارايىمدا پاراقشالار (ليستوۆكالار) بار ما دەپ ءتىنتىپ كەتتى. ويتكەنى، الاڭ­عا شىققان جىگىتتەر قىزدارعا «قازاق­تىڭ سانىن وسىرەمىز بە؟!» دەپ ۇران تاستاعان كورىنەدى. مەنىڭ ول ۇرانىمدى قىزدار قىزۋ قولداپ، قۋاتتاسا كەرەك.

اۋەلدە «جاس تۇلپاردىڭ» ءما­دەني-تانىمدىق جينالىستارى مەن شەرۋلەرى كوپ بولدى. ال ءوزىمنىڭ دەموگرافيا تۋرالى العاشقى لەكتسيام مگۋ-دە ءوتتى. ونى قازاقشا ايتىپ شىقتىم، ويتكەنى، نەگىزگى تىڭداۋشىلارىم سوندا وقيتىن قازاق جاستارى ەدى. سول كەزەڭدە، ول قانشاما قاۋىپتى بولسا دا، 30-شى جىلعى سانىمىزعا ءالى جەتە الماي وتىرمىز دەپ اشىق ايتتىم. اشتان قىرىلىپ قالعانىمىزدى العاش ەستىگەندە، كەيبىر قىزدارىمىزدىڭ كوزىنە جاس العانى كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوز الدىمدا. وسىنىم ار­تىق بولىپ كەتكەن جوق پا دەپ تە قاتتى ويلاندىم. ول كەيىن كگب-گە دە جەتپەي قالعان جوق! قايران جاستىق پەن البىرتتىق. ساقتىقتى ۇمىتىپ كەتەتىن كەزدەرىمىز بولىپ تۇراتىن...

قىسقاسى، ەندىگىدە ساياسات پەن تاريحقا كوپ بەرىلمەي، قازاق حال­قىنىڭ ءوسۋ مۇمكىنشىلىگىنىڭ بۇگىندە جەتەرلىكتەي مول ەكەنىن ايتىپ، قاتارلاس جاستارىمىزدىڭ دەموگرافيالىق ساناسى مەن مىنەز-قۇلقىنا كوبىرەك اسەر ەتۋ كەرەك بولدى. بۇل جەمىستى باستامامدى سانالى تۇردە لەنينگرادتىق قازاق ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەسۋىمدە العاش رەت ىسكە اسىرا باستادىم. ۇمىتپاسام، 1963 جىلدىڭ كۇزىندە «جاس تۇلپار» مۇشەلەرى پويىزبەن لەنينگراد قالاسىنا كەلدىك. كەيىن كيەۆكە دە، ۆيل­نيۋسكە، قازانعا، ريگاعا دا باردىم. ويتكەنى، سول قالالاردا وقي­تىن قازاق ستۋدەنتتەرى دە «جاس تۇلپارعا» تارتىلعان ەدى. وسىنىڭ ءبارىن ۇيىمداستىرىپ جۇرگەن مەنىڭ شىن جولداسىم مۇرات اۋەزوۆ ەدى...

ماسكەۋدىڭ ءارتۇرلى جوو-لا­رىندا 1 مىڭنان اسا قازاقتىڭ ستۋدەنت جانە اسپيرانتتارى وقىپ جاتسا، لەنينگرادتا ون­دايلىق جەرلەستەرىمىز 300-دەي ەكەن. كەمە جاساۋ ينستيتۋتىنىڭ كورپۋسىنداعى كەزدەسۋ قىزىقتى ءوتتى. قازاق جاستارىنىڭ اراسىن­دا ءوز حالقىنىڭ تاريحى مەن وتكەنىن بىلۋگە دەگەن قۇلشىنىس كۇشتى ەكەنى بايقالدى. بۇل قالادا دا الماتىداعىداي دەموگرافيا دەگەندى ءالى بىلمەيدى ەكەن. اڭگىمە قازاقتىڭ سانى مەن قۇرامى تۋرالى بولماقشى ەكەن دەگەنگە ەلەڭدەپ، كوپ ستۋدەنت جينالدى. ەندى ولارعا جاپپاي قىرىلىپ كەتكەنىمىزدى ايتپاي، قايتسەك تەز وسەتىنىمىزدى دالەلدەۋگە تىرىس­تىم. قازاق ايەلدەرىنىڭ بالا تۋ كورسەتكىشتەرى 1958-1959 جىلدارى 7-8 بالاعا جەتىپ، الەم كور­سەتكىشتەرىنىڭ بيىك دەڭگەيىنە شىق­قانىن كولدەنەڭ تارتتىم. ءتىپ­تەن، افريكاداعى حالقى كوپ نيگەريا سياقتى ەلدەردىڭ مۇسىلمان ەلدەرىمەن دەڭگەيلەس ەكەنىن ايت­قاندا، ولاردىڭ كوبى راحاتتانا كۇلدى. قاتار وتىرعان بىرەن-ساران قىز بالا ۇيالعان سىڭاي تانىتىپتى. بالا تۋدىڭ ەڭ جاقسى كورسەتكىشتەرى قىزىلوردا مەن پاۆلودار وبلىستارى دەگەنىمدە، قول سوعىپ، وزدەرىنىڭ نيەتتەس ەكەندىكتەرىن ءبىلدىرىپ جات­قاندار دا تابىلدى.

ال كەلەسى جىلدىڭ كوكتە­مىن­­دە وتكەن كيەۆتەگى كەزدەسۋ­دە (راۋ­شانبەك ءابساتتاروۆ ۇيىم­داستىردى) مەنىڭ دەموگرافيا جارشىسى رەتىندە ءبىراز توسەلىپ العانىمنان ەمەس-اۋ، ولاردىڭ كوبى كوپبالالى وتباسىندا وسكەندىكتەن بولار، ءوزىمدى شىن مانىندە ىشتەي ۇندەسەتىن جاستار اراسىندا وتىرعانداي سەزىندىم. سەندەر ستۋدەنت كەزدە­رىڭدە ۇيلەنىپ الساڭدار تىپتەن جاقسى بولار ەدى دەگەن سوزىمە شىن يلانىپ، ۇيلەنگەندەرى دە بولدى. ءوزىم دە ولاردان قالىسپادىم. لەنينگرادتىق جولداستارىمىز بىزدەردى ەسكى سانكت-پەتەربۋرگتىڭ تاريحي جادىگەرلەرى كوپ جەرىن مولىنان ارالاتتى. تاريحي جادى­لارعا تىم قۇمار مەن ءۇشىن ول ءبىر ۇمىتىلماس مەيرامداي بولدى. پەتر­سارايىن، قىسقى سارايدى، «اۆ­رو­رانى»، اسىرەسە، ەرميتاجدى ارا­لاۋ ەستەن كەتپەس­تەي اسەر قالدىردى.

ءوزىم قاتارلاس ستۋدەنت جاس­تار اراسىندا دەموگرافيالىق ءبىلىمدى تاراتۋىم الدىمەن ءوزىم­نىڭ ءوسىپ-شىڭدالۋىما وڭ ىق­پال ەتە وتىرىپ، شالعايدا جات­قان قازاقستاننىڭ وزىندىك ەتنودەموگرافيالىق باعىتتا دامۋىنا دا ءوز اسەرىن تيگىزدى. سول «جاس تۇلپار» كەزىندە (1963-1965 ج.ج.) مەن دە ءوز تاراپىمنان ۇگىت-ناسيحاتىمدى توقتاتقان جوقپىن. مەن ەس بىلگەلى، سوعىستان سوڭعى جەت­پىس جىلدا قازاقتىڭ سانى 5-6 ەسە ءوستى. جالپى، مەنىڭ كەڭ جۇرتشىلىق الدىنا شىعۋىم دا وسى «جاس تۇلپار» كەزىندە باس­تالدى. بلكجو جولداماسىمەن 1965 جىلدىڭ جازعى كانيكۋل كەزىندە، سول كەزدەگى تىڭ ولكەسىنىڭ قازاعى ەڭ مول قورعالجىن اۋدانىنا كونتسەرتپەن ساپار شەكتىك. قازاق دالاسىنىڭ دارقان تابيعاتى جانە كەڭپەيىل جۇرتشىلىعىمەن اسىقپاي تانىسۋ وسى جولى جۇزەگە استى. كونتسەرت الدىندا اۋىل جۇر­تىنا بالا سانىن كوبەيتىڭدەر دەپ ناسيحات جۇرگىزدىم. ساپاردان كوپتەگەن جەر-سۋ اتتارى ەسىمدە قالدى. مىسالى، قۇلانوتپەس ارالى، ەگىندىبۇلاق اۋىلى، ءماريامنىڭ دۋدارايىندا ايتىلاتىن اششى كول مەن تۇششى كول، تۇپكىردەگى بارشىن اۋىلى، جول-جونەكەي كورگەن ەسكى قورىمدار مەن كۇمبەزدەر دەگەندەي. ءبارى­نەن بۇرىن قورعالجىننىڭ قوقي قازدارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەسىمنەن كەتپەيدى-اق.

سول كەزدەگى تسەلينوگراد قالا­سىن كورۋىمىزگە مۇمكىنشىلىك تۋدى. ولكەلىك باسقارما ورنالاسقان ۇلكەن ءۇي مەن «ەسىل» قوناق ءۇيى ءجا­نە «تىڭگەرلەر» سارايىنان باس­قا عيماراتتاردىڭ ءبارى جايى­لىپ جاتقان ءپاس ۇيلەر ەدى. قالا قازاق­تارىنىڭ سانى تىم از، بارلىق حالىقتىڭ تەك 5-6 % پايىزىن عا­نا قۇرايدى ەكەن. قازاق مەكتەبى بولعانمەن، ونىڭ ءوزى ينتەرناتپەن ۇستالىپ وتىرعان كورىنەدى. ۇلت ين­تەلليگەنتسياسى جەرگىلىكتى گازەت پەن كرايكومنىڭ اينالا­سىندا عا­نا. بۇگىنگى قالالىق ساياباقتا ورنا­­­لاس­قان قۇرىلىس جاساقتارىنا ار­نالعان سارايدا ۋاقىتشا تۇرىپ، ەسىلدىڭ قولدان جاسالعان بوگەنىندە سۋعا ءتۇسىپ جۇردىك. وسىنىڭ ءبارىن ەس­­­­كە الساق، بۇگىنگى سالتاناتتى اس­تانا عاجايىپ ەرتەگىدەي كو­رىنەدى...

الماتىعا كەلىسىمەن مۇرات اۋە­زوۆ «جاس تۇلپاردىڭ» تەك كونتسەرتتىك ساپارى تۋرالى عانا حابار ۇيىمداستىردى. قازاقشا جاقسى سويلەيتىندەردەن مەن عانا قالعاندىقتان، حاباردى ماعان جۇرگىزۋگە تۋرا كەلدى. بۇل مەنىڭ تەلەۆيزياعا العاش شىعۋىم ەدى. وندا «جىر تىڭداۋدان» ارتىق اڭگىمەگە بارعان جوقپىز!؟ ءوزىم مۇرات اۋەزوۆتىڭ ءوتىنىشى بويىن­شا سول كەزدەگى جاستار گازەتى «لەنينشىل جاسقا» ماقالا جازدىم. ول «جاس تۇلپاردىڭ» جاڭا ساپارى» دەپ اتالدى. ونى وقىعان وجەت قىز ءاسيا مۇحامبەتوۆا ماقالاڭ ءوزىڭنىڭ «ستا­تيستيكاڭا» ۇقساس بولىپ كەتىپتى دەپ قاتتى سىنادى. ال حاباردىڭ جاقسى شىققانىن سول الماتىداعى تۋعان-تۋىسقاندار ايتىپ جاتتى.

بىردە قول بوساعاندا فونۆيزين كوشەسىندە، تاۋ ەتەگىندە، سارقى­راعان وزەن جاعاسىندا جەكە تۇرا­تىن مۇراتتىڭ اناسى فاتيما اپايدىڭ ۇيىنە باردىق. ول كىسىنىڭ انا رەتىندە كەنجە ۇلىن ەرەكشە جاقسى كورەتىنىن بايقادىم. باسقالار كارتا ويناۋعا شىعىپ كەتكەندە، مەن فاتيما اپايمەن جەكە قالىپ، ول كىسىدەن ءبىراز اڭگىمە ەستىدىم. ءبىرىنشى رەت ءىلياس جان­سۇگىروۆتىڭ «اق قالا» پوە­ماسى بار ەكەنىن ءبىلدىم. سول جولى كوپتەن كورمەگەن، اتىشۋلى الجيردە ات­تاي سەگىز جىل وتىرىپ شىققان شاكى­تاي جەڭگەممەن جاقىن تانىس­تىم. ول اتىلىپ كەتكەن ناركوم قالي (مۇحامەتقالي) اعامىزدىڭ 1920 جىلى قارقارالىدا قوسىلعان زايىبى ەدى.

ال سىبىردە 15 جىل بويى ايداۋ­دا بولعان شامەل جەزدەم (بي­قان اپامىزدىڭ كۇيەۋى) مەنىڭ ءماس­كەۋدە وقيتىنىما ريزا بولىپ، بۇ­رىنعىداي بالاسىنباي، سول كەزدە ءالى اقتالماعان الاشورداشىلار تۋرالى ايتىپ بەردى. ولار تاريح­تىڭ ءبىر ءساتسىز كەزەڭىندە شاشىلىپ قالعان قازاقتىڭ سيرەك ءىنجۋ-مارجاندارى ەدى، دەپ كوزىنە جاس الدى.

اڭگىمەمدى قورىتا كەلە ايتا­رىم، بىزدەردىڭ «جاس تۇلپارى­مىزدىڭ» 1-2 جىلدان سوڭ «جال-قۇيرىعى كۇزەلىپ»، اياعىنا تۇساۋ سالىنسا دا، كەڭەستىك توتاليتاريزم جۇيەسى ونىڭ «قاسيەتتى» ون ءۇشىنشى مۇشەسىنە تيگەن جوق... سودان «جاس تۇلپارىمىز» نا­عىز حاس تۇلپارعا اينالىپ، قا­زاق حالقىنىڭ ەكىنشى دە­موگرافيالىق دۇمپۋىنە تىكەلەي ارالاستى. عالا­مات قولدان جاسالعان اپاتتان سوڭ، 1934-1935 جىلدارى ومىرگە كەلگەندەرىمىز بۇگىندە جەتپىستى القىمداپ قال­ساق، ەلىمىزدە امان قالعان نەبارى 2-اق ميلليون اش-جالا­ڭاش قازاقتان بۇگىندە ايتار­لىقتاي ۇرپاق ءوسىپ-ءونىپ، 11-12 ميلليونعا جەتىپ وتىر. شەت­ەلدىك قازاقتاردى قوسقاندا جالپى سانىمىز 15-16 ميلليون ادامدى قۇرايدى.

ماقاش تاتىمتەگى،

ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى،

دەموگراف-عالىم.

سوڭعى جاڭالىقتار

جانى جايساڭ جاز-اتا

قوعام • بۇگىن، 23:12

قۇمعا سىڭگەن سۋداي سۋبسيديا

قوعام • بۇگىن، 22:49

كۇلكىنى ازايتساق قايتەدى؟

قوعام • بۇگىن، 22:46

اكە اماناتتاعان ادىلدىك

قوعام • بۇگىن، 22:41

دۇبىردەن تۋعان ولەڭ

ادەبيەت • بۇگىن، 22:39

قىلقالام ۇشىنداعى قۇدىرەت

ونەر • بۇگىن، 22:35

اقتاۋدا شارشى الاڭعا كىمدەر شىعادى؟

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 14:52

اتىراۋدا ەپيدجاعداي ءالى دە كۇردەلى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 13:50

تۇركىستاندا ۇشەم دۇنيەگە كەلدى

ايماقتار • بۇگىن، 12:50

ۇقساس جاڭالىقتار