تالابى جەڭىل, زاردابى ءزىل
قوعامدا قارىزى كوپتەر كوبەيدى. قارجى جۇمساۋعا اۋەلدەن قىرسىز قاراشا حالىق پاندەميا كەزىندە بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارىن جاعالاپ كەتتى. قينالعان جۇرت ويلانباستان نەسيە الادى. قارجى ۇيىمدارى دا كليەنتتىڭ قولىن قاقپاۋعا تىرىسادى. الايدا مۇنىڭ الەۋمەتتىك زاردابىنا زەر سالعاندار نەكەن-ساياق. بيىلعى جولداۋدا پرەزيدەنتتىڭ وسى ماسەلەگە نازار اۋدارىپ, ءتيىستى تاپسىرمالار بەرگەنى دە تەگىن ەمەس.
ەلوردادا ەلدوس ەسىمدى جىگىت تۇرادى. ءۇيلى-باراندى. نەسيەسىن ۋاقتىلى وتەي الماعان ەلدوسقا بانكتەردىڭ «قارا تىزىمىنەن» ورىن بۇيىرىپتى. بانكتەردىڭ ەسىگى تارس جابىلعان سوڭ, ميكروقارجى ۇيىمدارىن ماڭايلاپ كورگەن.
– تالابى جەڭىل. بىراق بىردەن ۇلكەن سومانى قولىڭا ۇستاتپايدى. الدىمەن ازىن الاسىڭ. ءسويتىپ, سەنىمگە كىرەسىڭ. كەيىن ۇيىمنان الاتىن سومانى ارتتىرۋعا بولادى. ءبىرىنشى بارعاندا-اق بايقاعانىم, نەسيە بەرەر الدىندا جۇمىسقا, كەلىسىمشارتتا تەلەفون ءنومىرى كورسەتىلگەن تانىستارعا بىردەن حابارلاسىپ جاتپايدى. شەشىمدى جەدەل قابىلداپ, جاۋابىن بىردەن ايتادى. جارنامالارىندا ايتىپ جۇرگەندەي 15 مينۋتتا ەمەس, وعان جەتكىزبەي-اق رەتتەپ بەرەدى. وسىنى بىلگەن سوڭ قۋلىققا باستىم. مىندەتتى تۇردە سۇرايتىن ەكى تانىسىمنىڭ ورنىنا جالعان ەسىمدەردى جازىپ, تەلەفون نومىرلەرىن دە وتىرىك كورسەتتىم. ءسويتىپ, اقشامدى الىپ, قارجى ۇيىمىنان ايلامدى اسىردىم دەپ ەڭسەمدى تىكتەپ شىقتىم. ىلە تەلەفون ءنومىرىمدى, ارتىنشا جۇمىسىمدى اۋىستىردىم.
«نەسيە بەرگەندەر جەر سيپاپ قالدى-اۋ», دەپ جۇرگەندە جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنان ءتۇرلى حابارلامالار كەلە باستادى. قايدا جۇمىس ىستەسەم دە, ۇستەلىمدە سوتتىڭ شەشىمى جازىلعان حابارلاما جاتادى. امال جوق, تولەۋگە تۋرا كەلدى. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, «قارجى ۇيىمدارىن بۇگىن الداپ سوقسام, ەرتەڭ تاپپاي قالادى» دەپ, مەن سەكىلدى كەلتە ويلايتىندارعا ساباق بولسا دەيمىن. تالابى جەڭىل بولعانمەن, زاردابى ءزىل ەكەنىن ۇمىتپاسا ەكەن, – دەيدى ەلدوس.
ەلدوستاردىڭ ەلوردادا عانا ەمەس, جالپى ەلدە كوپ ەكەنى انىق.
بانگلادەشتەن باستالعان
ميكرونەسيەنىڭ تۇجىرىمداماسىن اقش-تا وقىعان بانگلادەش پروفەسسورى مۇحاممەد يۋنۋس جاساعان ەكەن. ول 1974 جىلى بانگلادەشتەگى اشتىققا قارسى كۇرەس جۇرگىزگەن. پروفەسسور سول كەزدە ەلەۋسىز عانا نەسيەنىڭ ءوزى كەدەيلەردىڭ كۇنكورىسىن كۇرت جاقسارتىپ جىبەرۋى مۇمكىن ەكەنىنە كوز جەتكىزدى. ءسويتىپ, ول العاشقى كرەديتىن بامبۋك اعاشىنان جيھاز جاسايتىن 10 ايەلگە بەرگەن. بانكتەردىڭ تابىسى جوق كاسىپكەرلەرگە نەسيە ۇلەستىرۋگە ق ۇلىقسىز ەكەنىن اڭعارعان مۇحاممەد يۋنۋس 1983 جىلى «گرامين» بانكىنىڭ نەگىزىن قالادى. بانك بانگلادەشتەگى كەدەيلەرگە ميكرونەسيە بەرۋمەن اينالىسقان. قارىزدى قايتارۋ امالى رەتىندە قازىرگىدەي كەپىلدەمە بەرۋ جۇيەسىن ەنگىزگەن. وسىلايشا نەسيە بەرۋدىڭ جاڭا مودەلى اقش-تان باستاپ, دامىعان جانە دامۋشى مەملەكەتتەردى قىزىقتىرا باستادى.
حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ دەرەگىنشە, قازىر الەمدە 7 مىڭنان استام ميكروقارجى ۇيىمى جۇمىس ىستەيدى. ولار دامۋشى مەملەكەتتەردەگى شامامەن 16 ملن ادامعا قىزمەت كورسەتىپ وتىر. نەگىزگى ماقسات – كەدەي وتباسىلارعا كومەك كورسەتۋ. سوندىقتان بۇعان بەلگىلى ساياساتكەرلەر مەن قارجى ينستيتۋتتارى قولداۋ بىلدىرۋدە. 2005 جىلدان باستاپ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى ميكرونەسيە بەرۋدى بەلسەندى تۇردە قولداي باستادى.
ميكروقارجى ۇيىمدارى تۇرمىسى تومەن وتباسىلاردى قولداۋعا ارنالسا دا, ونىڭ قىزمەتىنە قاتىستى سىن ايتۋشىلار كوپ. ماسەلەن, ولار ميكرونەسيەنىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسىنىڭ شامادان تىس كوپ ەكەنىن العا تارتادى. ەندى ءبىرى – مۇنداي ۇيىمداردان نەسيە العانداردىڭ قارىزدى قايتارۋ مۇمكىندىگى تومەن ەكەنىن ايتىپ دابىل قاعادى. ولار ء«وزى كەدەي بولسا, قالاي قايتارماق؟!» دەگەن ساۋالدى ورتاعا تاستايدى.
«بۇل – «ۋلى» بيزنەس!»
ميكروقارجى ۇيىمدارىن قوعامدا قولدايتىندار دا, قولدامايتىندار دا بار. ساراپشىلاردىڭ دا پىكىرى قاق جارىلىپ تۇر. ماسەلەن, وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ەكونوميست, «تالاپ» قولدانبالى زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى راحىم وشاقباەۆ ميكروقارجى ۇيىمدارىنا قاتىستى پىكىرىن ءبىلدىردى.
– ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ جارناماسىن ءجيى كەزدەستىرەمىن. مەنىڭشە, بۇل – حالىقتىڭ كەدەيلەنۋىنىڭ ءبىر بەلگىسى. مىڭداعان ادام وسىنداي ۇيىمداردىڭ سالدارىنان جاعدايلارىن مۇلدەم تومەندەتىپ الدى. دەمەك, حالىق اراسىندا نارازىلىققا بەيىم توپ ءوسىپ كەلە جاتىر. سەبەبى نەسيە الۋعا قابىلەتسىز بولۋ ادامدى ودان ءارى كەدەيلەندىرە تۇسەدى. سوندىقتان مەن ءۇشىن بۇل – «ۋلى» بيزنەس, – دەدى ەكونوميست.
وسى ماسەلە بويىنشا قارجى ساراپشىسى راسۋل رىسمامبەتوۆتى دە سوزگە تارتىپ كوردىك.
– ماسەلە حالىقتىڭ ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىن دۇرىس پايدالانا الماۋىندا ەمەس, بار گاپ – حالىقتىڭ كەدەيلەنە تۇسۋىندە. الەمدە, ەلدە داعدارىس ءجۇرىپ جاتىر جانە ودان ميكروقارجى ۇيىمدارى قۇتقارا المايدى. ادامداردىڭ كوبى نەسيەنى قايتارۋ ءۇشىن ەمەس, امالى جوقتىقتان الادى. سەبەبى ولاردا بۇدان باسقا كىرىس كوزى جوق. ال بالا-شاعانى قالايدا اسىراۋعا مىندەتتىسىڭ. سول سەبەپتى حالىقتىڭ قارىزدىق جۇكتەمەسى كوبەيىپ بارادى. مۇنداي جاعدايدا «نەسيە الۋ كەرەك پە, كەرەك ەمەس پە؟» دەپ ويلانىپ بارىپ شەشىم قابىلداعان دۇرىس. بالكىم, قوسىمشا جۇمىس ىزدەۋ كەرەك شىعار. بىراق تاڭنان كەشكە دەيىن ءبىر جۇمىستا وتىرساڭ, ەكىنشىسىن الىپ ءجۇرۋ دە قيىنعا تۇسەدى, – دەيدى قارجى ساراپشىسى.
ەكونوميست تالعات دەمەسىنوۆتىڭ پىكىرىنشە, ميكروقارجى ۇيىمدارى – الەم ەلدەرى كەڭىنەن قولدانىپ, تەز دامىپ كەلە جاتقان نارىقتىڭ ءبىرى.
– ميكروقارجى ۇيىمدارىنا قىرىن قاراۋدىڭ قاجەتى جوق. بۇل – الەم ەلدەرى قولدانىپ جۇرگەن ادەپكى دۇنيە. مۇنداي مەكەمەلەر ءبىزدىڭ قوعامعا دا قاجەت. سەبەبى ولار جالپى قارجى نارىعىنداعى باسەكەلەستىكتى ارتتىرادى. ولار قازىر بانكتەرگە جاقسى باسەكەلەس بولىپ وتىر. تەك رەتتەۋ جاعى كەمشىن ءتۇسىپ تۇر, دەيدى ول.
نارىق پەن حالىق
ساراپشىلاردىڭ سوزىنەن ۇققانىمىز, قازاقستاندا ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ نارىعى دۇرىس رەتتەلمەگەن. ۇكىمەتتىڭ سوڭعى جىلدارى بۇعان باسا ءمان بەرۋى دە سوندىقتان. تالعات دەمەسىنوۆتىڭ پىكىرىنشە, ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن قۇجاتتار ءالى تولىق قابىلدانىپ بولعان جوق.
– ميكروقارجى ۇيىمدارى نارىعىندا ماسەلە وتە كوپ. سونىڭ بىرەۋىنە عانا توقتالىپ وتەيىن. مۇنداي مەكەمەلەر بەرەتىن نەسيەلەردىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسى جوعارى. قازاقستان مولشەرلەمەگە قاتىستى شەكتەۋدى بەرتىندە ەنگىزدى. ايتپەسە, بۇعان دەيىن العان نەسيەنىڭ مولشەرلەمەسى 100 پايىزدان اسىپ كەتەتىن. قازىرگى تالاپ بويىنشا نەسيەنىڭ مولشەرلەمەسى 100 پايىزدان اسپاۋى كەرەك. مەنىڭشە, ۇلتتىق بانك تاراپىنان قويىلاتىن تالاپتاردى ءالى دە قاتاڭداتۋ قاجەت. ياعني ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسىن ءالى دە تومەندەتكەن دۇرىس. سوندا ول بارشاعا قولجەتىمدى بولا تۇسەدى, – دەيدى ت.دەمەسىنوۆ.
راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر جاسىرىن نەسيە ۇيىمدارىنىڭ ۇلەسى كوبەيىپ كەلەدى. سەبەبى حالىق ونسىز دا نەسيەگە بەلشەدەن باتقان. ال قارىزدايتىن باسقا جەرى جوق.
– ۇلتتىق بانك ميكروقارجى ۇيىمدارى نارىعىن ناقتى رەتتەۋى كەرەك. ءبىر جاعىنان, مۇنداي ۇيىمداردىڭ قىزمەتىنە مەيلىنشە مۇمكىندىك بەرگەن دە دۇرىس. ەكىنشى جاعىنان, زاڭسىز نەسيە بەرەتىندەردى قاتاڭ جازالاۋ قاجەت. ادەتتە, زاڭسىز جۇمىس ىستەيتىن نەسيە ۇيىمدارى اقشانى ەسىرتكى ساۋداسىنان, پارادان, جاسىرىن كازينولاردان, قىسقاسى «كولەڭكەلى» ورتادان الادى. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىنە كىرىسۋى اسا قاجەت. قازىر بۇل باعىتتا ءتيىستى قادامدار جاسالۋدا. تەك سونىڭ ءبارى زاڭدى تۇردە جۇمىس ىستەپ تۇرعان نارىققا زيانىن تيگىزبەۋى كەرەك, – دەيدى قارجى ساراپشىسى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ىرگەمىزدە ورنالاسقان وزبەكستان مەن قىرعىزستاندا دا ميكروقارجى نارىعىنا قاتىستى پروبلەمالار بار.
– ماسەلەن, وزبەكستاندا ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ نارىعىن رەتتەۋ تۋرالى زاڭنامادا كەمشىلىكتەر كەزدەسەدى. مۇنداعى ۇيىمدار تەك جارتىلاي عانا رەسمي تۇردە جۇمىس ىستەيدى. «كولەڭكەلى» نارىق تا جوق ەمەس. ال قىرعىزستاندا اتالمىش نارىق جاقسى دامىعان. بانك نارىعىنا پارا-پار دەسە دە بولادى. بۇل جاقتا دا كەمشىلىكتەر جەتىپ ارتىلادى, – دەيدى ر.رىسمامبەتوۆ.
جالاقىدان جانالقىمعا دەيىن
«جالاقىعا دەيىن قارىز بەرەمىز» دەپ جارناماسىن قاتىرعانىمەن, تولەي الماساڭ جانالقىمنان الاتىن ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ ارتىندا لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەر تۇرۋى دا مۇمكىن. مۇنداي پىكىردى ەكونوميست تالعات دەمەسىنوۆ العا تارتتى.
– لومباردتاردىڭ, ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ, نەسيە سەرىكتەستىكتەرىنىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن بىرنەشە زاڭ كەرەك. بىرەۋى قابىلداندى. بىراق ونىڭ كەمشىلىگى وتە كوپ. اتالعان نارىقتى «ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋعا» سالۋ بيزنەستى جۇرگىزىپ وتىرعان لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەرگە ءتيىمدى بولۋى مۇمكىن. نارىقتى رەتتەۋدەگى كەدەرگىلەردىڭ استارىنان وسىنداي مۇددەنىڭ قۇلاعى قىلتياتىنداي بولىپ تۇرادى, – دەيدى ەكونوميست.
ايتپاقشى, قابىلدانعان زاڭعا سايكەس, 2021 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ميكرونەسيە بەرۋ قىزمەتىن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنەن ارنايى ليتسەنزيا العان ۇيىمدار عانا جۇرگىزە الادى. اگەنتتىكتىڭ رەسمي مالىمەتىنشە, 2020 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندەگى جاعداي بويىنشا 3,1 مىڭنان استام ميكرونەسيەلەۋ كومپانياسى تىركەۋدەن وتكەن. اتاپ ايتقاندا, 650 لومبارد, 227 ميكروقارجى ۇيىمى جانە 202 نەسيە سەرىكتەستىگى تىركەلگەن. قارجىلىق رەتتەۋشى تاراپىنان ەنگىزىلگەن تالاپتىڭ ءبىرى وسى.
تالاپتىڭ تاعى بىرەۋى جارعىلىق جانە مەنشىكتى كاپيتالعا قاتىستى. 2023 جىلعا دەيىن ميكرونەسيەلەۋ كومپانيالارىنىڭ جارعىلىق جانە مەنشىكتى كاپيتالىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ۇلعايتۋ كوزدەلگەن. وسىلايشا قىزمەتىن جۇرگىزۋ ءۇشىن 2023 جىلعا قاراي كومپانيالاردىڭ ەڭ تومەنگى كاپيتالى مىناداي بولۋعا ءتيىس: لومباردتار ءۇشىن – 70 ملن تەڭگە, نەسيە سەرىكتەستىكتەرى ءۇشىن – 50 ملن تەڭگە جانە ميكروقارجى ۇيىمدارى ءۇشىن – 100 ملن تەڭگە. اتالعان تالاپتار ورىندالعان جاعدايدا عانا نارىقتا جۇمىس ىستەۋگە رۇقسات ەتىلمەك.
ساراپشىلار ايتقانداي, ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ كوبەيۋى ەل ەكونوميكاسىنا داعدارىستىڭ دەندەپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. ەندەشە ميكرو دەپ ءمان بەرمەۋگە بولمايدى. بۇعان قارجىلىق رەتتەۋشىنىڭ دە, قارىز الۋشىنىڭ دا كوڭىل بولەتىن ۋاقىتى الدەقاشان جەتتى. سونى وتكىزىپ الماعان ءلازىم.
