02 قاراشا، 2013

قىتاي دامۋدىڭ مودەلىن وزگەرتپەكشى بولىپ وتىر

158 رەت كورسەتىلدى

01-11-13-razvitie-kitai-1

بەيجىڭدە قىتاي كومپارتياسى باسقارۋشى ورگانىنىڭ الدا بولعالى تۇرعان ەكونوميكا سالاسىنداعى اسا ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا ارنالعان وتىرىسى تۋرالى حابارلاندى. قاراشانىڭ 9-12-ءسى كۇندەرى وتەتىن ورتالىق كوميتەتتىڭ پلەنۋمىندا جوباسى بىرنەشە ايدان بەرى پارتيا ىشىلىك پىكىرتالاستا تالقىلانىپ جاتقان «رەفورمانى جان-جاقتى تەرەڭدەتۋ» تۋرالى قاۋلى قابىلداناتىن بولادى. ساراپشىلاردىڭ بىرقاتار الدىن الا بولجامدارىنا قاراعاندا، بۇل جەردەگى باستى اڭگىمە ءوزىنىڭ تىرەگىن ەڭ الدىمەن ىشكى نارىقتى ىنتالاندىرۋعا باعىتتالاتىن دامۋدىڭ جاڭا مودەلى تۋرالى بولىپ وتىرعانعا ۇقسايدى. بۇل جايلى رەسەيدىڭ «نەزاۆيسيمايا گازەتاسى» جازدى.

2012-2013 جىلداردىڭ شەگىندە قىتاي بيلىگى باسىنا كەلگەن جاڭا باسشىلىقتىڭ شارۋاشىلىقتى جۇرگىزۋدىڭ فورمۋلاسىن وزگەرتۋگە ىقىلاستى ەكەنى بيىلعى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا بەلگىلى بولدى. سول كەزدە وتكەن حالىق وكىلدەرىنىڭ بۇكىلقىتايلىق جيىنىندا ەلدىڭ جاڭا باسشىلىعىن قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسى اياقتالدى. وتكەن جىلعى قاراشا ايىندا بولعان قىتاي كومپارتياسىنىڭXVIII سەزىندە جوعارى پارتيالىق لاۋازىمدارعا سايلانعان سي تسزينپين مەن لي كەتسيان پارلامەنت سەسسياسىندا تيىسىنشە قحر توراعاسى جانە مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ (ۇكىمەت) پرەمەرى بولىپ بەكىدى. تاپ سول كەزدە نارىقتىق رەفورمالاردى تەرەڭدەتە ءتۇسۋ جانە ۋربانيزاتسيالىق رەۆوليۋتسيا دەپ اتالاتىن ۇدەرىستى باستان كەشۋ سەكىلدى شارالاردىڭ قولعا الىناتىنى تۋرالى بولجامدار ايتىلا باستادى.

قىتايدىڭ باسقارۋ شەڭبەرىنە جاقىن جۇرگەن ەكونوميستەردىڭ تۇسىندىرۋلەرىنشە، مۇنداعى باستى يدەيا دامۋدىڭ قازىرگى قولدانىستاعى ەكسپورتقا باعىت ۇستاعان مودەلىنىڭ جاعىمسىز جاقتارىن تۇزەتۋ نيەتىنەن تۋىنداعان. بۇل باعىت ەكونوميكانىڭ جىلدام وسۋىنە زور سەرپىن بەرىپ وتىرعانىمەن، سوڭعى جىلدارى، اسىرەسە، الەمدىك داعدارىس جاعدايىندا، ءوسۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى رەتىندەگى ءرولىن جوعالتىپ العان. وسىمەن ءبىر مەزگىلدە قازىرگى جۇيەنىڭ كەمشىلىكتەرى مەن زالالدارى دا ايقىن اڭعارىلىپ شىعا كەلدى. بۇل كوبىنە-كوپ مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيانىڭ تيىمدىلىگى تومەندەۋىنەن، ەكسپورتقا جۇمىس جاساۋشى پورتتى پروۆينتسيالاردان ەلدىڭ قالعان بولىكتەرىنىڭ قالا باستاۋىنان كورىنەدى. ەلدەگى بارىنشا وتكىر پروبلەما رەتىندە جەر رەسۋرستارى جەتىسپەۋشىلىگى قاتتى بايقالاتىن دەرەۆنيالاردىڭ توقىراۋعا ۇشىراۋشىلىعى دا ايتىلۋدا. سونىڭ ناتيجەسىندە دەرەۆنيالاردا تۇراتىن جۇمىسقا قابىلەتتى 250 ملن. ادام قالالارعا قاراي اعىلىپ، ىشكى ميگرانتتىڭ ۇلەس-سالماعىن ارتتىرىپ جىبەرگەن. ولار قازىر تۇراقتى تىركەلىمسىز، تۇراقتى باسپاناسىز قۇرىلىستار مەن زاۋىتتاردا جۇمىس جاساۋدا.

رەفورما تەورەتيكتەرى بۇل پروبلەمالاردىڭ ءبارىن بۇدان دا گورى وتكىر تۇرعان پروبلەما – ۋربانيزاتسيالىق رەۆوليۋتسيا ارقىلى شەشۋدى ۇسىنادى. ول دەرەۆنيالاردا تۇراتىنداردى جاپپاي قالالارعا كوشىرىپ، ولارعا سول جاقتاردان جۇمىس كوزدەرىن تاۋىپ بەرۋدى قاراستىرادى. بۇل رەۆوليۋتسيا نارىقتىق قاتىناس – مۋنيتسيالدى وبليگاتسيالار مەن قۇندى قاعازداردى شىعارۋ جولىمەن جەكە قارجىلاردى كوپتەپ تارتۋدى كەڭىنەن قولدانۋ نەگىزىندە جۇرگىزىلۋ ءتيىس. ال قىتايلىقتار الەمدەگى جەكە ادامدارىنىڭ بايلىقتى كوپ جيناعان ەلدەردىڭ قاتارىنا جاتادى. رەفورما اۆتورلارىنىڭ ايتۋلارىنشا، دەرەۆنيالارداعى شارۋالار قازىر ونسىز دا تولىپ، اۋزى-مۇرنىنان شىعىپ جاتقان قالالارعا اپارىلمايدى، ولارعا نەگىزگى باعىتتى ونەركاسىپتى دامىتۋ عانا ەمەس، قىزمەت كورسەتۋدى تۇرلەرىنە ۇستايتىن شاعىن جانە ورتا دارەجەلى ەلدى مەكەندەر سالىپ بەرىلمەكشى. بۇعان الگىندە ايتىلعان جەكە بايلاردىڭ وبليگاتسيالار ساتىپ الۋعا جاراتقان قارجىلارى جۇمسالادى.

باستاپقىدا باستاما اۆتورلارىنىڭ جوسپارلارى ءتىپتى وراسان زور بولدى. ولار تاياۋداعى 10 جىل ىشىندە دەرەۆنيالاردىڭ 400 ملن. تۇرعىنىن قالالارعا ورنالاستىرۋ، بۇل ءۇشىن 40 ترلن. يۋان (شامامەن 6 يۋان 1 دوللار تۇرادى) قارجى جاراتۋ يدەياسىن كوتەردى. بىراق ساراپشىلاردىڭ جوسپاردى بۇدان ءارى جان-جاقتى تالقىلاۋلارى مەن ونىڭ پارتيا ىشىلىك پىكىرتالاستارى بارىسىندا بىرقاتار كەلىسپەۋشىلىكتەر تۋىندادى. مۇنىڭ دەنى مەملەكەتتىك جوعارى لاۋازىم يەلەرىنە قارجىلىق جاعىنان شەكتەۋ سالىناتىنىنا بايلانىستى شىقتى. بۇل، اسىرەسە، پروۆينتسيا مەن ودان دا تومەنگى بولىكتەردەگى باسشىلاردىڭ قۇزىرى شەڭبەرىنە لايىقتى كەلمەيتىن وراسان زور اقشالاردى بەرە الماۋ تۇرعىسىنان كوتەرىلدى. وسىعان بايلانىستى ينۆەستيتسيانىڭ كولەمىن قايتا قاراۋ تاپسىرىلدى.

قازىر ادەپكى جوبانىڭ ەداۋىر وزگەرىسكە ۇشىراۋى ىقتيمال ەكەنى دە جوققا شىعارىلمايدى. ال پلەنۋمدا قابىلداناتىن قاۋلى جالپى سيپاتتا عانا بولۋى مۇمكىن. بۇعان ساياسي بيۋرونىڭ ورتالىق كوميتەتتىڭ پلەنۋمىن شاقىرۋعا ارنالعان شەشىمىندە ونىڭ «رەفورمانى جان-جاقتى تەرەڭدەتۋگە بايلانىستى بىرقاتار ماڭىزدى پروبلەمالاردى شەشۋگە» ارنالاتىنى تۋرالى بەرگەن حابارلاماسى ايعاق بولاتىن سياقتى. سونىمەن قاتار، جاڭا قادامداردىڭ «كومپارتيا باسشىلىعىمەن قىتاي حالقىن جاڭا ءداۋىر جاعدايىنا الىپ باراتىن ۇلى رەۆوليۋتسيا» بولىپ تابىلاتىن رەفورما ساياساتى شەڭبەرىندە جاسالاتىنى دا ايتىلدى. «رەفورمالاردى جان-جاقتى تەرەڭدەتۋ ماقساتى – ءسوتسياليزمدى قىتايدىڭ ەرەكشەلىگىمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ دامىتۋ جانە جەتىلدىرۋ»، - دەلىنگەن شەشىمدە.    

ساكەن مايلىباي.

سوڭعى جاڭالىقتار

شىڭعىستاۋدىڭ شاكىرى

ادەبيەت • كەشە

جانى ىزگى جۋرناليست

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار