تاريح • 14 قىركۇيەك، 2020

ءسانىڭ قايدا، سارايشىق؟

445 رەت كورسەتىلدى

...جايىق بويى –

جارلاۋىت،

جار باسىنا جولاي شىق.

اق تولقىنعا اربالىپ،

مىزعىپ جاتىر سارايشىق!

 

بۇل – ءبىزدىڭ سارايشىققا كەلمەس­تەن، كونە قالانىڭ كەلبەتىن كوزىمىزبەن كورمەستەن بۇرىنعى كوڭىل تۇكپىرىندە قاستەرلەپ كەلگەن قيالىمىز. باعىتىمىز ايقىندالىپ، جولىمىز شىرايلى شاھاردىڭ شەكاراسىنا جاقىنداعان سايىن ەرتەگىلەر ەلىنە كەلە جاتقانداي ايرىقشا اسەرلەنىپ، قيال قاناتىندا قالىقتادىق.

سارايشىق! سالتاناتى اسقان، مەيماناسى تاسقان شىرايلى شاھار. تۋعان حالقىنىڭ وتكەنىنە بەيجاي قارامايتىن ءاربىر قازاق ءۇشىن بۇل قالا ءوزىنىڭ تاعىلىمدى تاريحىمەن، ورەلى وركەنيەتىمەن، ءساندى ساۋلەتىمەن باعالى، تالاي مارعاسقا حاندار مەن ءاپايتوس باتىرلار تۇلپارى تۇياعىنىڭ ءىزى قالۋىمەن قاستەرلى. كيەلى ولكەنىڭ قاسيەتىنە ءتاۋ ەتىپ، كونە قالانى ءبىر كورسەك دەگەن تىلەگىمىز قابىل بولىپ، جاقىندا اتىراۋ قالاسىنا تابانىمىز ءتيدى. ءساتى ءتۇسىپ، سارايشىققا دا سوقتىق. سان عاسىر سالتانات قۇرعان موڭكە تەمىر، توقتاعۇل، جانىبەك – جوشىدان تاراعان التىن وردانىڭ حاندارى ءتىرىلىپ كەلىپ، ءبىزدى قارسى الاتىنداي، قاسىم حاننىڭ قاسيەتتى قاسقا جولىمەن قاۋىشىپ، تاريح قويناۋىنىڭ تاعىلىمدى پاراقتارىن ءدال وسى سارايشىققا كەلگەندە اشاتىنداي، سان ۇرپاقتىڭ جالعاستىعىنا كۋا بولعان جادىگەرلەرگە جان ءبىتىپ، جايىقتىڭ اساۋ تولقىنىمەن جارىسىپ، جىلدار تاساسىندا جاسىرىنىپ، ەلەۋسىز قالعان بار سىرىن الدىمىزعا جايىپ سالاتىنداي ەرەكشە تولقىدىق. كوز الدىمىزدان كوركى كۇن كوزىمەن تالاسقان كونە شاھار كولبەڭدەپ وتە بەردى…

كونە شاھار اتىراۋ قالاسىنان 50 شا­قىرىم قاشىقتىقتاعى ماحامبەت اۋدا­نىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسىپتى. العاشقى ايالدامامىز «حان وردالى سارايشىق» قورىعى بولدى. سارايشىق – قازاق دالاسىنداعى ەڭ كونە تاريحي ورىنداردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. بۇل جەرگە كەزىندە ءۇش ءجۇز تولىقتاي مويىنداعان 12 اۋليەنىڭ مۇردەسى قويىلعان.

1

 

 

ەر تارعىن ەتىگىنىڭ ءىزى…

كەيبىر اڭىزداردا ەل ەسىنەن شىق­پايتىن ەدىگە (1360-1419) مەن ەر تارعىن باتىردىڭ دا وسىندا جەرلەنگەندىگى جايلى ايتىلىپ قالادى. بۇل تۋرالى بەلگىلى جازۋشى مۇحتار ماعاۋين ءوز زەرتتەۋلەرىندە دايەكتى دەرەكتەر كەل­تىرگەن ەدى. سوندىقتان دا اتالعان تاريحي شاھاردى اتىراۋ اتىرابىنداعى اۋليەلى، قاسيەتتى جەر دەپ اتايدى.

– سارايشىقتا جۇزدەن استام حان بيلىك قۇرعان. مىناۋ بيىكتىگى 17 مەترلىك ەڭسەلى عيمارات سول حانداردىڭ رۋحىن كەيىنگى ۇرپاققا دا جەتكىزەيىك دەگەن ماقساتتا قويىلعان ەسكەرتكىش. سارايشىق جەرىندە جەتى حاننىڭ سۇيەگى، ءبىر حاننىڭ باسى جاتىر. الداعى ۋاقىتتا جەتى حانعا ارناپ، بۇل ەسكەرتكىش پانتەوننان تىس بولەك مازار سالدىرتۋدى دا جوسپارلاپ وتىرمىز، – دەپ مۇراجاي مامانى پانتەون جايىنان قىسقاشا ماعلۇمات بەرىپ ءوتتى.

كەزىندە وبلىستا اكىم بولىپ تۇرعان شاعىندا يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ تىكەلەي مۇرىندىق بولۋىمەن 1999 جىلدىڭ 3 قىركۇيەگىندە سالىنعان بيىكتىگى 17 مەتر، 8 قابىرعالى حاندار پانتەونىمەن ءبىز دە تانىسىپ شىقتىق. قابىرعالار اراسىنا سارايشىقتا جەرلەنگەن جەتى حانعا ارناپ قويىلعان قۇلپىتاستارعا قارا مارمارعا جازىلعان حانداردىڭ اتتارى مەن بيلىك قۇرعان مەزگىلدەرى جازىلىپتى: 1.موڭكە تەمىر (1266-1282 جج.)، 2.توقتاعۋ (توقتى) (1291-1312 جج.)، 3.جانىبەك (1343-1353 جج.)، 4.ءامىر – وقاس (1440-1447 جج.)، 5.قاسىم حان (1511-1518 جج.)، 6.شيح ماماي (1542-1549 جج.)، 7.ءجۇسىپ (1549-1554 جج.).

سالت بويىنشا ەسكەرتكىشتەر كە­شەنىن اينالىپ ءجۇرىپ شىعۋ كەرەك ەكەن. بىلەتىندەردىڭ ايتقانىن ىستەپ، تاريحقا تاعزىم ەتتىك تە، مۇراجايعا قاراي بەت الدىق. مۇراجاي ىشىنە سارايشىق قاز­باسىنان شىققان تاريحي جادىگەرلەر قويىلىپ، ءحىV عاسىرداعى سارايشىق قالاسىنىڭ ماكەتى جاساقتالىپتى.

قالانىڭ سارايشىق اتالۋ سەبەبىن مۇراجاي قىزمەتكەرى بىلايشا ءتۇسىندىردى: «1729 جىلى شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسى باتۋ سارايشىقتىڭ ۇستىمەن ءوتىپ، قاجىتارحان قالاسىن جاۋلاپ العان. قاجىتارحان – وسى كۇنگى استراحان قالاسى. سودان ەدىلدىڭ بويىمەن 380-400 شاقىرىمداي كوتەرىلىپ، تابيعاتى تاماشا جەردەن موڭعولدارعا ۇلكەن قالا سالدىرعان. سول كەزدە مۇنى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ساراي-باتۋ، ياعني باتۋدىڭ سالدىرعان سارايى دەپ اتاعانى تاريحتان ءمالىم. كەيىن باتۋ ەۋروپانى جاۋلاپ، ورىس كنيازدەرىن وزىنە تولىقتاي باعىندىرعان كەزدە، ونى اعايىندارى جەڭىسىمەن قۇتتىقتاپ، 12 قانات التىندالعان اعاش ءۇي سىيلاعان. سول كۇننەن باستاپ ساراي-باتۋ التىن وردا دەپ اتالىپ كەتكەن. موڭعولدار وعان ساراي دەپ ات بەرگەن دە، سونىڭ جانىنان سالدىرعان كىشكەنە قالاعا «ساراي-جۋك» نىسپىسى بۇيىرادى. «جۋك» – موڭعول تىلىندە «جۋىق» دەگەن ءسوز. ياعني موڭعولشا «سارايعا جۋىق»، «مىناۋ ۇلكەنى، ال بۇل سوعان جۋىق» دەگەن ماعىنادا. موڭعولدار «جۋك»، ورىس­تار «-چيك» دەگەن، ال قازاقتار وزدەرىنشە «شىق» كىشىرەيتپەلى جۇرناعىن جالعاپ، سارايشىق اتاۋى وسىلاي پايدا بولعان».

ال كەيبىر دەرەكتەردە، ناقتىراق ايتساق، تۇركيانىڭ مۇراعاتىندا قالانىڭ سارايشىق اتالۋىنا باسقاشا بولجامدار ۇسىنىلادى. باتىس ايماعىندا ەڭ ءبىرىنشى مەشىت وسى سارايشىقتا سالىنعانى جايلى دەرەك بار. سول العاشقى مەشىتتىڭ توبە­سىندە التىننان قۇيىلعان سارى ايشىق بول­عان ەكەن. قالانىڭ «سارايشىق» اتالۋى سودان دەپ سويلەيدى تۇرىك دەرەكتەرى. قالا اتاۋىنىڭ جانە ءبىر دايەگىن «حان قىزىنىڭ اتى سارا ەكەن. حان قىزى بول­عان سوڭ، ارينە، سارايدا وتىرادى. بوي­جەت­كەنگە ىنتىق جىگىتتەر حاننىڭ سارايىنا كىرە المايتىن بولعان سوڭ، سارايدى اينالىپ ءجۇرىپ: «سارا، شىق!» – دەپ اي­قايلاپ شاقىرۋى سەبەپتى سارايشىق اتاۋى سودان قالعان»، دەپ دايەك كەل­تىرەدى تا­عى ءبىر ايتقىشتار. بىراق قالاي دەسەك تە، سارايشىق اتاۋىنىڭ شىعۋىنا سوڭ­عىسىنا قاراعاندا، عىلىمي دالەلدەمە تۇرعىسىنان العاشقى ەكەۋىنىڭ دەرەكتىك نەگى­زى قيسىندىراق كەلەتىن سىندى، بىزدىڭ­شە.

 1

مۇراجايدىڭ مۇراسى

مۇراجاي قىزمەتكەرىنىڭ مالىم­دەگەنىندەي، 1999 جىلى جەر استىنان ەكى قاباتتى 45 بولمەلى قوناقۇيدىڭ ەكىنشى قاباتى شىعارىلسا، كەلەسى جىلى سونىڭ ءبىرىنشى قاباتى دا قازىلىپ الىنادى. قاسىنان ءحىىى عاسىردىڭ مونشاسى جانە تابىلادى. تابانىنا كافەل سياقتى تاس­تار توسەلگەن، بوياۋلارى دا سول كۇيىندە ساقتالعان، كارىز قۇبىرى، ءتىپتى سول كەزدەردە پايدالانعان شىلاپشىندارىنا دەيىن تابىلعان بۇل جادىگەردىڭ تاعىلىمدى تاريح ءۇشىن بەرەرى مول. ودان كەيىن ايتا كەتۋگە تۇراتىن جانە ءبىر دۇنيە – كونە قۇدىقتىڭ تابىلۋى. قۇدىقتىڭ جەتى مەتردەي تەرەڭدىگىنەن قۇمىرا مەن كەسە ولجالانادى. قۇمىرانىڭ قاسيەتى – تاۋلىكتىڭ ءار مەزگىلىنە ساي ءتۇ­سىن وزگەرتىپ، قۇبىلىپ تۇراتىندىعى. ءبىر جاق بۇيىرىندە: «بۇعان ادامنىڭ كوز جاسى قۇيىلماسىن» دەگەن ارابشا جازۋى دا بار. ال كەسە دۇنيەجۇزىنەن تابىلعان ەكىنشى زات ەكەن. ءبىرىنشىسى – مىسىردان تابىلسا، ەكىنشىسى سارايشىقتان شىعىپ تۇر. كەسەنىڭ قاسيەتى سول – ىشىنە قۇيعان تاماققا ۋ سالىپ جىبەرسەڭ، كەسەنىڭ بوياۋى سول بويدا ءتۇسىن وزگەرتەدى.

دۇنيەجۇزىندەگى وتە سيرەك كەزدەسەتىن زاتتار بولعاندىقتان، قۇبىلمالى قۇ­مىرا مەن كەرەمەت كەسە 2000 جىلدىڭ 18 قىركۇيەگىنەن باستاپ استاناداعى پرە­زيدەنتتىك مۇراجايعا الدىرتىلادى. قۇمىرانىڭ سۋرەتىن كوردىك، ال ەش­قانداي فوتواپپاراتتىڭ قابىلداماۋى سەبەپتى، تاڭعاجايىپ كەسەنى كورۋ باقىتى بۇيىرمادى. بۇدان وزگە قازبا جۇمىسى كەزىندە تابىلعان ءVى-ءVىى عاسىرلىق اشەكەي زاتتار، ىلگەكتەر، جانىنان تا­بىلعان «قۇران كارىم» كىتابى، 1937 جى­لى ورىس عالىمى ارزيۋتوۆتىڭ قازبا جۇمىسىن جۇرگىزۋ كەزىندە تاپقان سفەروكونۋستارى دا مۇراجاي قورىن بايىتىپ تۇر. سفەروكونۋستار – سول كەزدىڭ تەرموستارى. ەكى قابىرعالى، ورتاسىنا اۋا قالدىرىلعان، تەمپەراتۋراسىن ءبىر تاۋلىككە دەيىن ساقتاپ تۇراتىن قاسيەتى بار. بۇل ىدىستىڭ جالپى سانى – بەسەۋ ەكەن. ونىڭ ەكەۋى وزىمىزدە دە، قالعان ۇشەۋى ساراتوۆ مۇراجايىندا ساقتاۋلى.

 

تاريحپەن تىلدەسسەك…

ەۋروپا مەن ازيانى قاق ءبولىپ جات­قان جايىق وزەنىنىڭ وڭ جاعا­لا­ۋىندا ورنالاسقان سارايشىق (ساراي­جۋك،سارايچۋك) شاھارىنىڭ ىرگەسى التىن وردا تۇسىندا، ناقتىراق ايتساق، ءحىى عاسىردا قالاندى دەيدى عالىمدار. قالانى شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسى، جوشىنىڭ بالاسى باتۋ حان سالدىرعانى تۋرالى ابىلعازى حان شەجىرەسىندە دە مول دەرەك كەلتىرىلەدى. قالاعا ەڭ ءبىرىنشى شەتەلدەن ارابتىڭ اتاقتى ساياحاتشىسى يبن-باتۋتا 1334 جىلى كەلىپ، شاھاردى ارالاپ، ءوزىنىڭ «ومىرلىك ساياحات» اتالاتىن كىتابىنا مىنانداي ەستەلىك جازىپ قالدىرىپتى: «مەن دۇنيەجۇزىنىڭ ءبارىن ارالادىم. سول ارالاعان جەرلەرىمنىڭ ىشىندە سارايشىق قالاسى باعداتتان كەيىنگى دۇنيەجۇزىندەگى ءىرى قالالاردىڭ ءبىرى ەكەن. باعداتتاعىداي مۇندا دا قا­يىقتاردان جاسالعان كوپىر كوردىم، قالادا حاننىڭ سالتاناتتى سارايى، ءتورت مەشىت بار. قوناقۇيلەردىڭ ەسەبىنە سان جەتپەيدى ەكەن. بىراق مەن ولاردى كورىپ تاڭعالعان جوقپىن. مەنىڭ تاڭعالعانىم – جەر شارىن شارلاپ جۇرگەنىمدە كورمەگەن ءبىر قىزىقتى سارايشىقتان كورۋىم بولدى. مۇندا سۋ ءاربىر ۇيگە ءوزى بارادى ەكەن» دەپ تەبىرەنە سۋرەتتەيدى. بۇل جەردە جيھانكەزدىڭ سۋ ءاربىر ۇيگە ءوزى بارادى دەپ تۇرعانى – حIV عاسىردىڭ ورتاسىندا سارايشىقتا كارىزدەر سالىنىپ، ءاربىر ۇيگە سۋ قىشتان جاسالعان قۇبىرلار ارقىلى ءجۇرىپ تۇرعان. بۇدان سوناۋ حIV عاسىردىڭ وزىندە-اق سارايشىقتا وركەنيەتتىڭ جوعارى دەڭگەيدە وركەندەپ تۇرعانىن كورۋگە بولادى.

ال شاھار اتاعىنىڭ دۇنيەجۇزىنە بەلگىلى بولعاندىعىنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى – سارايشىقتىڭ كەزىندە ەۋروپا، ازيا، تۇركيا، موڭعوليا، قىتايدى بايلانىس­تىرىپ تۇرعان ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنداعى ەڭ ءىرى قالالاردىڭ ءبىرى بولۋى. توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسۋى – سارايشىقتىڭ سالتاناتىن ءوز كەزىندە بىرنەشە ەسە شارىقتاتىپ، داڭقىن كوككە ورلەتكەن. اعىلشىن كوپەسى ءارى ساياحاتشىسى انتوني دجەنكينسون سارايشىقتى كورىپ: «باتىستا ءپاريجدى كورۋ تاڭسىق ەكەن، شىعىستا سارايشىقتى كورۋ تاڭسىق ەكەن. سول قۇمارلىقپەن سارايشىققا كەلىپ، كولىگىمنىڭ بولماي قالۋىنا بايلانىستى جارتى ايداي توقتاپ قالدىم. سوندا مەنىڭ بايقاعانىم، مۇندا ايى­نا 700-گە دەيىن كەرۋەن كەلەدى ەكەن. قالا ۇلكەن ساۋدا ورنىنا اينالعان. قىتايدىڭ جىبەگى، پارسىنىڭ كىلەمى، ارابتىڭ ارعىماعى دەيسىڭ بە؟ ىزدەگەن زاتىڭدى وسى جەردەن تاباسىڭ. قۇستىڭ سۇتىنەن باسقاسىنىڭ ءبارى بار»، دەپ تامسانا جازادى. ال سارايشىقتى ناقتى عىلىمي تۇرعىدا جۇيەلى تۇردە العاش رەت 1937 جىلى ن.ارزيۋتوۆ دەگەن ورىس عالىمى زەرتتەگەن. بۇل ىرگەلى ءىستى 1950 جىلى الكەي مارعۇلان ەكسپەديتسياسى جالعاستىرىپ، تاريحقا ولشەۋسىز ۇلەس قوسادى. كەيىنىرەك تاريحشى زەينوللا ساماشەۆتىڭ دا جۇرگىزگەن قازبا جۇ­مىستارى – سارايشىق تاريحى ءۇشىن ۇلكەن ولجا بولدى. دەسەك تە، ءبىر وكىنىشتىسى، كەڭەس كەزىندە قالا تاريحىن نەگىزىنەن ورىس عالىمدارى زەرتتەگەندىكتەن، ولار تاپقان زاتتاردىڭ كوبىسىن وزدەرىمەن بىرگە اكەتكەن. ول جادىگەرلەر قازىر ساراتوۆتىڭ، استراحاننىڭ مۇراجايلارىندا ساق­تا­لىپ، ماسكەۋدە گالكين دەيتىننىڭ ۇيىندە تۇر.

1

 

ءسان بەرگەن «سەكەركول»

سارايشىق دەسە جانە ءبىر اڭىز ەسكە تۇسەدى. سارايشىقتىڭ سانىنە ءسان قوسقان سەكەركول مەن التىن قايىق جايىنداعى اڭىز حالىق اراسىندا ءجيى ايتىلادى. تاريحتا تەرەڭ ءىز قالدىرىپ، زامانىندا قازاق مەملەكەتىن باسقارعان ۇلى حانداردىڭ ءبىرى – ءاز-جانىبەك سارايشىقتا ازدى-كەمدى حاندىق قۇرعان كەزىندە حاننىڭ ەڭ سۇيىكتى قىزى ۇنەمى وسى جەردە بولىپ، قالانى ەرەكشە جاقسى كورگەن ەكەن. كۇندەردىڭ كۇنىندە ءاز-جانىبەك حان سول قىزىنا ارناپ سارايشىقتىڭ كۇنباتىس جاعىنان جاساندى كول جاساتقان. سۋىن اراعا 15-20 كۇن سالىپ جاڭارتىپ، ءار اۋىستىرعان سايىن كولدىڭ بەتىنە قا­يىقپەن ءجۇرىپ، سەكەر سەپتىرتەتىن كورىنەدى. سەكەر سەبەتىنى – سۋ نەعۇرلىم ءتاتتى بول­سا، اققۋ سوعۇرلىم كوپ كەلىپ، ۇزاق تۇراق­تايتىن بولعان. سوندىقتان دا بۇل كول تاريحتا «اققۋ كولى»، كەيدە «سەكەركول» دەگەن اتپەن قالعان. «كولدىڭ ءسانىن ارتتىرايىن، حالىقتىڭ كەلۋىن كو­بەيتەيىن، بۇل جەردى ءتىرى جۇماققا اينالدىرايىن»، دەپ ءاز-جانىبەك حان قىزىنا التىندالعان قايىق تا جاساپ بەرىپتى. حان قىزى ءوزىنىڭ قۇربىلارىمەن بىرگە اكەسى جاساتىپ بەرگەن اققۋ ءمۇسىندى التىن قايىعىمەن (مۇراجايدا ساقتالعان سۋرەتى بار) قۇستارعا جەم بەرىپ، كىسىدەن ۇرىكپەۋگە ۇيرەتەدى. قۇس اتاۋلى جاز بويى «سەكەركولدە» ەركىن ءجۇزىپ جۇرەدى ەكەن. جانىبەك حاننىڭ سول قىزى ۇزاتىلعالى جاتقاندا، 15 جاسقا قاراعان شاعىندا اۋىرىپ، كەنەتتەن قايتىس بولادى. حان قىزىن التىن تابىتپەن، بارلىق جاساۋى­مەن، التىن قايىعىمەن قوسا جەرلەۋ­گە ءامىر ەتىپتى. «قىزىڭىزدىڭ وسىنشا بايلىقپەن قوسا جەرلەنگەنىن بىلگەن قاتىگەز، اشكوز بىرەۋلەر مولانى اشىپ، بايلىقتى توناپ كەتسە، جالعىزىڭىزدىڭ مۇردەسى ايدالادا قالار. سوندىقتان قىزىڭىزدىڭ دەنەسىن جاسىرىن جەرلەڭىز» دەپ اقىل ايتقاندار شىعادى. وسى كەڭەسكە قۇلاق اسقان جانىبەك حان جەتى كىسىنى شاقىرىپ، قۇپيا تاپسىرما بەرىپتى. قابىر قازىلىپ، تۇندە قىزى جەرلەنگەن سوڭ، الگى جەتى كىسى سول بويدا ولتىرىلەدى. ال قىزىنىڭ مولاسىن ەشكىم بىلمەسىن، اشپاسىن دەگەن پيعىلمەن جاس قابىردىڭ ۇستىنەن تۇنىمەن بىرنەشە ءۇيىر جىلقىنى وتكىزىپتى. ات تۇياعىنان تىپ-تيپىل بولىپ تەگىستەلگەن جەردەن، ەرتەڭىنە حاننىڭ ءوزى دە قىزىنىڭ مولاسىن تابا الماپتى دەسەدى اڭىزدا. سودان باستاپ قىزىعۋشىلار سارايشىقتىڭ جەرىندە التىن قايىق، التىن تابىت، التىن جاساۋ جاتىر دەپ، 1580 جىلى كازاكتار قالانى قيراتقاننان كەيىن 11 جىل قازىپ-قوپارىپ قاراعان. بىراق كوپتى دۇرلىكتىرگەن التىن قايىقتى تاپتى ما، تاپپادى ما، ول جايىندا وسى كۇنگە دەيىن دەرەك جوق. وكىنىشتىسى – بۇگىندە «سەكەركولدىڭ» تاريحي ورنى ساقتالماعان، جايىقتىڭ تولقىنىنا جۇتىلىپ كەتىپتى.

 

قاھارلى يۆاننىڭ قياناتى

كازاكتاردىڭ قياناتى دەمەكشى، كەلگەن جاندى تەبىرەنتپەي، تابىندىرماي جىبەرمەيتىن ءسانى مەن سالتاناتى كەلىسكەن ساۋلەتتى قالانى 1580 جىلى ورىستىڭ پاتشاسى يۆان گروزنىي كازاكتاردى جىبەرىپ قيراتتىرعان. كازاكتار قالانى العان، بىراق ەشتەڭەسىن دە بۇلدىرمەگەن. ونى ەستىگەن قاھارلى يۆان ءوزى ارنايى كەلىپ، قالادا 12 كۇن بولىپ، كەتەرىندە كازاكتىڭ اتامانىنا: «قالا وتە كورىكتى، وتە ءساندى، بىراق ءبىز جاۋلاعان جەردە مۇنداي اسەم قالا، ونىڭ ىشىندە ماسكەۋگە ۇقسايتىن قالا تۇرۋعا ءتيىستى ەمەس. سوندىقتان تاس-تالقان قىلىپ قيراتىپ، مولاعا اينال­دىرىڭدار»، دەپ بۇيىرعان. وعان نەگىزگى سەبەپ – وزىنە دەيىن بيلىك قۇرعان يۋري دولگورۋكي ماسكەۋدەگى قىزىل الاڭ مەن كرەملدى سالدىرعاندا ورىس ساۋلەتشىلەرى ونى ءسان-سالتاناتى اسقان التىن وردا جانە سارايشىقتان كوشىرىپ بەرگەن. ال ءالى كۇنگە دەيىن «كازانسكيە، ۋسپەنسكيە سوبورى» دەپ اتالىپ جۇرگەن كرەملدىڭ جان-جاعىنداعى ساۋلەتتى سوبورلار – قازان قالاسىنىڭ كوشىرمەسى. ورىستاردىڭ «موسكۆا پوستروەنو پو ۆوستوچنومۋ ستيليۋ» دەپ سويلەيتىنى وسىدان. كەزىندە ءامىر تەمىر التىن وردانى العاننان كەيىن، گروزنىيدىڭ اۋەلى قازاندى، ودان كەيىن سارايشىقتى قۇلاتىپ تىنعانداعى نەگىزگى «كەگى» دە – وزدەرىنىڭ وسى ولقىلىقتارىن جاسىرىپ قالۋ بولاتىن. ءسويتىپ، بەس عاسىرعا جاقىن ءومىر سۇرگەن سارايشىق 1580 جىلى 27 تامىزدا تاس-تالقان بولىپ قيراتىلىپ، توپىراققا اينالدىرىلعان. قيامەتتى از كورگەندەي، ءوز زامانىنىڭ سالتاناتى بولعان قالا جەرمەن-جەكسەن قۇلاتىلعاننان كەيىن دە ءبىر جارىم عاسىر جانە توناۋدىڭ استىندا قالادى.

 

ءسانىڭ قايدا؟

زامانانىڭ سان قاتپارلى سىرىنان تاعىلىم الا ءجۇرىپ، سارايشىق قالاسىنىڭ كونە تاريحي ورنىنا دا تابان تيگىزدىك. ۇزدىكسىز سوعىپ تۇرار وكپەك جەل وبەكتەي قارسى الدى. بۇل قۋ مەديەن دالادا ءبىر كەزدەرى سالتاناتى اسقان ءساندى قالا بولدى دەپ ەشكىم ايتا الماس ەدى. سەبەبى قالانىڭ 5/6 بولىگى جايىقتىڭ اساۋ اعىسىنا جۇتىلىپ كەتكەن. ەسكى قالانىڭ كونە ورنىن جىل وتكەن سايىن جايىق ءمۇجىپ، ءور سۋىنىڭ ءور تولقىنى ج ۇلىپ، جەپ، قۇرىپ بارادى. ءيا، بۇگىندە كونە شاھار «حال ۇستىندە». 1340 جىلى بەلگىلى ساياحاتشى ماۋرو تۇسىرگەن كارتادا ونىڭ كولەمى 2000ح600 مەتر بولىپ بەلگىلەنسە، قازىردە قالا اۋماعى بار-جوعى ءۇشبۇرىشتى 140ح140ح65 مەتر عانا بولىپ قالعان. ونىڭ ءوزى ەجەلگى قالا تابانىنىڭ كۇنگەي بەتىندەگى ەسكى قورىمدار مەن وندىرىستىك شەبەرحانالار ورنى عانا. باسقا جادىگەرلەردى تۇگەلدەي جايىق جالماپتى.

ءحVىى عاسىردا باتىس وڭىرىندە قاتتى سۋ تاسقىنى بولعان. سول كەزدە جايىقتىڭ ارناسى قالانىڭ ۇستىمەن تىكە ءوتىپ كەتكەن كورىنەدى. ول ءتىلسىز جاۋ ءالى دە قاۋپىن سەيىلتپەي كەلەدى، كەرىسىنشە، جىلدان-جىلعا قالانى جۇتىپ جاتىر. سوندىقتان دا بۇل جەردىڭ تاريحىن، وتكەننىڭ ونەگەلى ىستەرىن كونە جادىگەرلەر باياندامايدى، كەرىسىنشە، كەلگەننەن-اق ۋىلدەي، زارلانا سوققان جەل بار مۇڭىن سىر قىلىپ شەرتەدى. سول زارلى ۇنىمەن-اق تاريحتىڭ تالاي اۋمالى-توكپەلى كەزەڭىن باسىنان كەشكەن كونە قالانىڭ بۇگىنگى مۇشكىل ءحالىن باياندايدى.

P.S. اقسارباس! ءبىز كونە شاھاردىڭ تاريحي ورنىنا تابان تيگىزگەنىمىزدە، قىزۋ جۇرگىزىلىپ جاتقان قازبا جۇمىستارىنىڭ ۇستىنەن تۇستىك. ءوزىن جۇمان دەپ تانىستىرعان رەستاۆراتور مامان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا قازبا توبىمەن الماتىدان ارنايى كەلىپ، كونە قالانى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ جاتىر ەكەن. ەگەر ءىس جۇيەلى جالعاسىن تاپسا، جاقىن كۇندەرى قازاق حالقى وركەنيەتتىڭ ورداسى بولعان كوركەم قالانىڭ تاريحي كەلبەتىنە كۋا بولا الادى. دەمەك، كوركىن كۇن سۇيگەن شىرايلى شاھارمەن قايتا قاۋىشار كۇن الىس ەمەس. تەك اللا سول كۇنگە جەتكىزسىن دەيىك!

 

اتىراۋ وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ددسۇ QazVac-تى قاشان مويىندايدى؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 12:35

ۇقساس جاڭالىقتار