كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
قاتەر
ءومىر بار جەردە – جازۋ بار. ادام بار جەردە – جازۋشى بار. ىقىلىم زاماننىڭ سىرىن توپىراققا, تاسقا, پاپيرۋسقا, پەرگامەنتكە قالدىرعان ادامزات بالاسى قاي زاماندا دا ءومىرىن جازۋعا قۇمار بولىپتى. ادام اتادان بەرى ءومىر تاجىريبەسى مولىنان قوردالانعان ادام جانى دا داۋىردەن داۋىرگە كۇردەلەنە ءتۇسىپتى. ادام ءومىرىنىڭ قاعيداسى, تىرشىلىگىنىڭ زاڭى, تاريحى توقتاۋسىز جازىلىپتى. بۇگىنگە دەيىن جازۋشى اتاۋلىنىڭ قالامى جازار ءومىر تاۋسىلعان ەمەس. جازۋشى كوڭىلىن الاڭداتار ساۋال دا جاۋابىن تولىق تاپپادى. ساۋال ءبىر دەرسىز, بىراق اركىم ءوز جاۋابىن ەستىگىسى كەلەدى, ايتقىسى كەلەدى. نيتسشە: «تاريح – تولاسسىز قاۋىپ» دەپتى. ەندەشە ءومىر – تولاسسىز قاتەر عوي. جازۋشى سول قاتەردى جازادى.
تىنىمباي نۇرماعانبەتوۆتىڭ «پەرىشتەلەر ءولىمى» رومانىنىڭ «جىلاننىڭ ۋى» ءبولىمى وسى ءومىر قاتەرى جايىندا. جاڭاقورعان اۋدانى ۇزىنارىق اۋىلىنان شىققان اعايىندى بايشۇبار مەن شەرتاي كۇنكورىس ءۇشىن ساراتان ستانساسىنا كەلەدى. ونداعى كەلۋلەرىنىڭ سىرى اۋىلداس ەرالىنىڭ سياگۇلگە مول اقشا جىبەرۋى ەدى. حالىق ءبىر ءسوز تۋدىرىپ, ونى جەلمەن قامپايتىپ, ءتۇبى ميفكە اينالدىرىپ جىبەرەتىن ادەت اعايىندىلاردىڭ دەلەبەسىن قوزدىرماي قويمادى. ءسويتىپ جيىرماعا ەندى تولماق شەرتاي مەن بايشۇبار ساراتاننان حات جازىپ تۇراتىن اۋىلداستارى ەرالى ايتقان پوشتاداعى 17 جاشىكتىڭ ماڭىنان ءبىر-اق شىعادى.
وقيعا مۇنشالىقتى تەز باستالىپ كەتەرىن ويلامايسىز. سەبەبى تىنىمباي پروزاسىنىڭ تابيعاتى – قازاقى قالجىڭ مەن قازاقى اۋىلدىڭ تۇرمىس ادەبىنە باي. ساعىنجاننىڭ ولگەن اكەسىنىڭ زەينەتاقىسى ءبىر جىل بويى الۋى, يا توقاشباي دەگەن ادامنىڭ جانارماي ۇرلاپ, تۇندە قانشالىقتى العانىن كورەمىن دەپ وت تۇتاتا قالعاندا, لاپ ەتىپ, قورا-مالىنىڭ تەگىس ورتەنىپ كەتۋى دە باستالماق روماننىڭ نەگىزگى اڭگىمە وزەگىندەي ەلەڭ ەتكىزەدى. ادەتتەگى نۇرماعانبەتوۆ ستيحياسىنا تاپ كەلگەن كۇيدە ەزۋ تارتىپ قانا, قىزىقتىڭ كوكەسى الدا ەكەنىنە سەنىپ, جىلجىپ بەرەسىز. بىراق وسى كەزدە ءۇشىنشى قيعاش اڭگىمە شىعادى. اۋىلدا زەينەتاقى الۋ ءۇشىن عانا ءتورت-بەس ادام باراتىن پوشتاعا سياگۇل دە ءجيى باراتىن بولىپتى. ءجاي بارماي, جۇمىس ىستەۋگە كەتكەن كۇيەۋى ەرالى بەس ءجۇز مىڭ تەڭگە سالعان, سونى اكەلىپتى. بار قارىزىنان قۇتىلىپ, جىرعاپ قالعان ەكەن. ۇزىنارىقتىڭ ەندىگى ءسوزى وسى ەدى.
جۇمىسى جوق اۋىل ءۇشىن ەكى ءجۇز مىڭ تەڭگەنىڭ ءوزى تاۋسىلماس داۋلەت كورىنگەندە جارتى ميلليونىڭىز يەن بايلىق ەمەس پە؟! وسى اڭگىمە سياگۇلدىڭ اۋىلداسى شىرايدىڭ دا وتباسىنا جەتەدى. كۇيەۋى بايشۇبار مەن قاينىسى شەرتاي كوپ بوگەلمەي-اق ساراتانداعى پوشتاعا كەلگەن سەبەپتەرى سول بولاتىن.
پرۋست گەتە تۋرالى جازعاندا ء«بىزدىڭ كىتابىمىزداعى سوزدەرگە قاراپ, شابىتتىڭ قاينار كوزىن بىلۋگە بولادى, كوپ ۇزاماي سول ۋاقىتتا ميىمىز نەمەن اۋرە بولعانىن اڭعارامىز» دەۋشى ەدى. تەگىندە قالامگەر عانا كەشەتىن سەزىمدى قالامداسى عانا تۇسىنەتىن بولسا كەرەك. تىنىمباي قالامىنىڭ وسىلاي وقىرمانىن ەلەڭ ەتكىزىپ قويىپ, وزىنە ءجىپسىز بايلايتىن قاسيەتى سول شابىت قاينارىندا جاتىر. كوبىنە نۇرماعانبەتوۆ پروزاسىنا اۋىل ادامىنىڭ بەينەسىن تاڭعىسى كەلەتىن ادەتتى بايقايمىز عوي. بىراق اسىلى جازۋشى اۋىل ادامىن ەمەس, قازاقتى, قازاق مىنەزىن جاقسى بىلەدى. ونىڭ شابىت قاينارى سول – قازاق بولمىسى. حالىق تۇرمىسىن, مىنەزىن بىلەتىن كەز كەلگەن قازاق وقىسا, ەرىكسىز جىمىڭ ەتكىزەتىن شىعارمالارى ءومىردىڭ ءتىرى بەينەسىن كىتاپقا كوشىرىپ قويا سالعانداي جاندى بولاتىنى دا سوندىقتان.
ادام بالاسىنىڭ تىرشىلىك ەتۋ ءينستينتى كەز كەلگەن قادامعا اپارادى. اۋداننان اۋدانعا عانا ەمەس, ەلدەن ەلگە, مەملەكەتتەن مەملەكەتكە جان باعۋ ءۇشىن ەڭبەك ميگراتسياسىنا كەتەتىن جانداردىڭ ىشكى الاڭىن سەزەسىڭ. تۇرمىس بيلەگەن ورتانىڭ ادامدارى دا ەرتە قارتايىپ, كۇن كورۋدەن وزگەنى ويلامايتىن بولعان. ۇل قالاي وسەدى, قىز قالاي بويجەتەدى دەگەن ۇرپاق قامى دا ەكىنشى پلانعا شەگەرىلىپتى. نە جەيدى, نە كيەدى دەۋمەن عانا وتىرعان اۋىلدان ساۋلەلى ءۇمىت كۇتۋدىڭ دە قاجەتى جوقتىعىن اڭعارتادى.
ەندى بايشۇبار مەن شەرتاي ساراتانداعى پوشتانىڭ 17 جاشىگىن كۇزەتىپ تۇرادى. سوندا ءبىر قىمبات كولىكپەن ءبىر كەلىنشەك كەلەدى. اقىرى سول بۇل ەكەۋىنە جۇمىس تاۋىپ بەرىپ, ءبىر كەرەمەت كۇيگە بولەگەن. ءوزىن ليزا دەپ تانىستىرعان كەلىنشەك ەرالىنى تانىمايتىن بولىپ شىقتى. بۇل ەكەۋىنە تاپسىرىلعان جۇمىس – ءۇش اتتى باعىپ-قاعۋ. ءزاۋلىم سارايدىڭ داربازاسىنان ەشقايدا شىعۋعا بولمايدى. ءىشىپ-جەمدەرى الدارىندا, كيەر كيىمدەرى دە بار. تەك ءۇش جۇيرىككە قاراسا بولدى. وسىلايشا كۇندەرى ءوتىپ جاتادى. وسى سارايداعى بايشۇبار مەن شەرتايدىڭ ءومىرى ءبىر جۇمباق سىرعا تولى ەكەنىن وقىرمان سەزەدى. بىراق نە جۇمباق ونى ايتا المايدى. احمەت قوجايىننىڭ قاباعى ما؟ الدە تىم جايباراقات, بىراق ءبىر قورقىنىشى بار ءومىر مە؟
ادام بالاسىنىڭ وزىمشىلدىگى, وتباسى ءۇشىن جۇمىس ىزدەي تۇرا ءوز ءناپسىسىن تەجەي المايتىن سورلىلىعى وسى سارايداعى اعايىندىلاردىڭ ومىرىنەن كورىنەدى. ۇلكەنى بايشۇباردىڭ ليزامەن كوڭىل جاراستىرىپ, ءتىپتى, اۋىلداعى شىرايدى, بالا-شاعاسىن ويلامايتىن حالگە جەتكەنى شەرتايدىڭ جانىنا باتادى. بىراق سوڭىندا ول دا «توقاشباي سياقتى بۇل سارايدى ورتەپ جىبەرەر ەدىم, بىراق ليزا جەڭگەم بار عوي» دەۋ ارقىلى سوعان كوندىككەنىن بايقاتادى.
شەرتاي اۋىلدان كەلگەن حاتتاردى وقىپ وتىرىپ, ولار جىبەرگەن اقشاعا شىراي جەڭگەسىنىڭ نە العانىن وقىعاندا, بايشۇبار جىبەرمەي الىپ قالعان بەس مىڭ تەڭگەگە ەندى قانشا دۇنيە الۋعا بولاتىنىن ويلاپ, قامىعادى. ال بايشۇبار ليزانى ويلاپ جاتقان. وسى ساتتەردى جازعاندا جازۋشى وزىنە ەتەنە جاقىن ليريكالىق كۇيدە جازادى. تىنىمباي پروزاسىنداعى ليريكا ونە بويىڭداعى قان تامىرلاردى اداقتاپ شىعاتىن قاسيەتكە يە. بىراق مۇندا «كەلىن», «اتاقونىس», «بايتەرەكتەردەگى» جانىڭدى ۋىلجىتىپ جىبەرەتىن دە نازىكتىككە اپارمايدى. يا بولماسا ءوزىنىڭ ايگىلى يۋمورىنا دا يەك ارتپايدى. مۇلدە باسقا تابيعات.
روماندا جىلاننىڭ ۋى جايىندا ەمىس-ەمىس ايتىلا باستاعاندا شىعارما تابيعاتى وزگەرەدى. احمەتتىڭ ۋ ساۋداسىمەن اينالىساتىنى, ونى كوپ ادامداردىڭ قىمباتقا الاتىنى ءسوز بولادى. بىراق وقيعا ءوربۋى, ىشكى شيەلەنىستەر جازۋشى ءۇشىن تىم وڭاي ەدى. ويتكەنى تىنىمباي نۇرماعانبەتوۆ نە قيىستىرام, نە ايتامىن دەسە دە قيالىنا ەرىك بەرە الادى. روماننىڭ وسى بولىمىندەگى شىرقاۋ شىڭى اعايىندى جىگىتتەر احمەتپەن بىرگە ءبىر قۇپيا جۇمىستى ورىنداۋ ءۇشىن وزدەرى التى ايداي باققان ءۇش جۇيرىكپەن ساپارعا شىعۋلارىمەن باستالادى. وسى ساتتە جازۋشى قالامى دا تۇرلەنىپ شىعا كەلەدى. قۇددى سول ءۇش اتپەن بىرگە ماپەلەپ, ساقتاپ وتىرعان جۇيرىك, جۇردەك قالامداي.
وسى ساپارعا شىعار الدىندا بايشۇبار وزدەرى جاتاتىن بولمەدەن ەسكى قاعاز كورىپ, وندا ەرالىنىڭ جازۋىن بايقاعان. بىراق ليزا تانىمايمىن دەپ ەزۋ تارتا سالعان. سودان باستاپ سەكەم العان بايشۇبار كوڭىلىندە ءبىر الاڭ بار. سويلەمەيتىن, قاباعى قاتۋ احمەتتىڭ سوڭىنان ەرىپ, سىرداريانى كەسىپ ءوتىپ, قىزىلقۇمعا جەتكەنگە دەيىن ءبىر ديالوگ جوق. ءبارى سانا ارپالىسى. بايشۇباردىڭ كوڭىلى جاي تابا الار ەمەس. روماننىڭ وسى ءبولىمىنىڭ قىسىمى وسى كەزدە جوعارىلايدى. جۇمباعىنىڭ بوياۋى دا قالىڭداي تۇسكەن, سونىمەن قاتار شەشۋى دە جاقىن قالعانىن اڭعاراسىز.
بايشۇبار احمەتتىڭ ادامدى وردالى جىلانعا شاقتىرىپ, ارتىنان قازانعا قايناتىپ, ۋ جاسايتىنىن بىلەدى. ءوز قولىمەن وردالى جىلانعا تاستاعان ءىنىسىن قۇدىقتان شىعارىپ, قازانعا سالادى. قايناتىپ, بۇلعايدى. سوندا كوگىلدىر سۇيىقتىققا اينالادى. قولىنا ءتيىپ كەتكەن ءتۇيىرى الاقانىن ويىپ تۇسىرگەندە بايشۇباردىڭ ويىندا مۇلدە باسقا دۇنيە ەدى. اۋىرسىنۋ جوق. مەڭىرەۋ قالپى قالعان. ءوزىنىڭ قورقاقتىعىنا قورلانۋ بار. اقىرى سول سۇيىقتىقتى پايدالانىپ, احمەتتى ءولتىرىپ, ءىنىسى ءۇشىن كەك العانداي بولادى. ءوزى دە اجال قۇشادى.
ءوز قولدارىمەن باققان اتتارى اجالعا اكەلگەن ەكەۋىن ليزا دا, سول ۇيدەگى اسپاز بەن ات باپتاۋشى دا بۇلاردى وسى وردالى جىلانعا دايىنداعان. ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن كۇنكورىس قامىنا بارعان ەكەۋىنىڭ ساپارىنىڭ سوڭعى ايالداماسى اجال بولىپتى. ءومىردىڭ تولاسسىز قاتەر بولاتىنى وسى. ادام ءوزى ءۇشىن ءومىر سۇرەدى. ءبىر ادامدار سولاردى وزدەرىنىڭ پايداسى ءۇشىن قولدانىپ كەتەدى.
بايشۇبار قانداي ادامعا اينالعانىن بىلمەي قالدى. شەرتاي دا سونى مويىندادى. احمەت پەن قىزمەتكەرلەرى باياعىدان زىمياندىققا كوشكەندەر. بىراق اياعى نە بولدى؟ ادامنىڭ جاۋى – ءوزى. وزگە ەمەس.
بايشۇباردى الاڭسىزدىعى ءولتىردى. شەرتاي اڭعالدىعىنان جاپا شەكتى. احمەت زالىمدىعىنان كوردى. بىراق جاماندىقتى جاقسىلىق جەڭەدى ەكەن. جاماندىقتى جاماندىقپەن جەڭە المايسىز. جاقسىلىقتى دا جاقسىلىقپەن قايتارۋىڭىز مۇمكىن. بىراق ونىڭ قادىرى بولمايدى. جاقسىلىققا جاماندىق بولعان كۇنى عانا, بۇرىنعى جاقسىلىقتاردىڭ قادىرى بىلىنبەك. ادام سونداي ادىلەتسىز. بارعا قاناعات دەگەن – ميف. ول تەك اسا قۇدايشىل پەندەلەردىڭ قۇزىرىنداعى قاسيەت بولسا كەرەك. ءبىز ميفكە سەنەتىن حالىقپىز عوي. بايشۇبار مەن شەرتايدىڭ ولىمىنە دە سول ەرالى تۋرالى ميف جەتكەن جوق پا؟
ءار ادامدى الدىندا ءبىر قاتەر توسىپ تۇر. ەندىگى اتار تاڭى, كەلەر كۇنى قاتەرگە تولى. بىراق سونى اينالىپ وتە مە؟ اقىلمەن جەڭە مە؟ ادامنىڭ وزىنە بايلانىستى بولسا كەرەك.
«جىلاننىڭ ۋى» – ادام تۋرالى, جاماندىق تۋرالى اڭىز ەكەن. جاماندىققا ءوزىڭ بارماساڭ, جاماندىقتىڭ سەندە شارۋاسى جوق كورىنەدى. ال جاقسىلىق كۇندە ەلەۋسىز عانا قاسىڭدا جۇرەدى. ونى باسىڭا قاتەر تونگەندە عانا اڭدايتىن بولساڭ كەرەك.
بىلاي قاراعاندا, احمەتتەر – وردالى جىلانعا تونگەن قاتەر. ولار ءولتىرىپ جاتىرمىز دەپ ويلامايدى. قورعانىپ جاتىرمىز دەيدى. ونى دۇنيەقور پەندە تۇسىنە مە؟ ال اتا جىلان جاقسى تۇسىنەدى. جاقسىلىق پەن جاماندىقتى يسىنەن-اق ايىرادى. ادام قالاي ونداي بولسىن...
قاۋىپ
روماننىڭ ەكىنشى ءبولىمى وتە بايسالدى. باياۋ. قارت الدياردىڭ سوڭعى كۇندەرى سياقتى. شەكەرگ ۇلى دۇنيەدەن وزعان, قىزى الدەقاشان ۇزاتىلىپ, ورىسشا سويلەپ جۇرگەن نەمەرەلەرى جاتقا اينالعان قارتتىڭ كوز الدىندا كۇللى عۇمىرى تاسپالانىپ وتەدى. ەسكە الادى.
ءسامبى تالى – سيمۆوليكا عانا. بيداي القابىنا وسكەن, ءيىلىپ تۇرعان ءسامبى تالدى الديار ءبيبىتايىنا, شىرايعا ۇقساتادى. ونىڭ ءوزى دە جاپاندا جالعىز قالعان ءسامبى تالداي ەدى.
بۇل ءبولىم قاۋىپ تۋرالى. جاڭا ايتتىق, تىنىمباي قازاق تۋرالى جازادى. ءبىرىنشى ءبولىم قازاق تۇرمىسىنا, ونىڭ الداعى ءومىر قاتەرىنە الاڭداۋ بولسا, بۇل جەردە ەندىگى قازاقتىڭ ءومىرىنىڭ سوڭى قالاي بولادى, سونى ويلايدى.
الدياردىڭ كۇنىن كەشكەن تاعدىر بۇگىندە از با؟ ال وسى كۇيگە نە ءۇشىن تاپ بولدى؟ بۇگىن ءبىز ەلەڭ-الاڭ شاق دەيتىن كەزەڭدە جىبەرىلگەن قاتەلىكتەردىڭ سالدارى ەمەس پە؟ ءوز ناعاشىسىنىڭ مالىن ۇرلاپ ساتقانىنا ارلانبايتىن, ءبىر اۋىز قازاقشا بىلمەيتىن ۇرپاقتان قانداي جاقسىلىق كۇتۋگە بولادى؟
تىرشىلىكتىڭ باسى مەن سوڭى ارالىعىنداعى جاقسىلىق پەن جاماندىققا مويىنسۇنعان بايشۇبار مەن شەرتاي قانداي قازاق ەدى؟ راس, ادام رەتىندە كەمشىلىگى بار. بىراق ۇلتتارى بار ەدى. ال پيجوعا اينالعان پىرقوجانىڭ, جەنياعا اينالعان جەتكەرگەننىڭ, زينا بولعان زيادانىڭ ۇلتى كىم؟ جانى قانداي؟ قازاق جانىن تۇسىنەتىن جازۋشى وسىلاردى تۇسىنبەيدى.
اۋىلدان كۇنكورىس ءۇشىن شىققان ەرالى, بايشۇبار, شەرتايدى ادامنىڭ حايۋاني سيپاتى ءولتىردى. ەگەر اۋىلدارىندا جۇمىس بولسا, ولار ساراتانعا شىقپاس تا ەدى.
ال الديار شال قۇسادان ءولدى. ۇل سۇيمەدىم دەگەن ءبىر ايتا المايتىن وكىنىشى دە بولعان شىعار. ال قىزى بار ەدى, ول دا تۇرمىس جۇگىمەن وزىمەنوزى كەتتى. ال ودان تۋعان جەنيا, زينا ءتىرى بولعانىمەن, ولاردىڭ بولمىسىندا قازاقىلىق جوق. ولگەن. ال ونى كىم ءولتىردى؟ ۋاقىت پا؟ قوعام با؟ ولگەن ادامدى اس بەرىپ جوقتارسىڭ. ال ولگەن قازاق جانىن قالاي جوقتايسىڭ؟ ونى جوقتاي المايسىڭ, الديار سياقتى قۇساعا ۇشىرايسىڭ.
روماننىڭ «پەرىشتەلەردىڭ ءولىمى» دەگەن اتاۋىنا نازار سالىڭىزشى. پەرىشتەلەر دەگەن ەرالى, بايشۇبار, شەرتاي ەمەس. سولارمەن بىرگە كەتكەن بولمىستار, مىنەزدەر. ادام جانىنىڭ ديالەكتيكاسىن ءتۇسىنۋ قيىن عوي. ءبىر تەرىنىڭ ىشىندە مىڭ قۇبىلعان بەينە بار. سول مىڭنىڭ ىشىندە قازاقى بولمىس تا بار ەدى.
نۇرماعانبەتوۆ سول بولمىستى اڭسايدى. الدياردىڭ سوڭعى كۇنىنەن, پيجولارىڭىزدان قاۋىپتەنەدى. بۇل دۇرىس قاۋىپتەنۋ, بۇل دۇرىس الاڭداۋ.
* * *
تىنىمباي نۇرماعانبەتوۆتىڭ «پەرىشتەلەردىڭ ءولىمى» رومانى وقىرمان ويىن سان-ساققا جۇگىرتەدى. ادامنىڭ ادام بوپ قالۋى شەكسپيرلىك سۇراق قوي. ادام بەينەسىن جوعالتقان كۇنى حايۋانعا اينالادى. ۇلت ەرەكشەلىگىن جوعالتقان كۇنى – ءوزى دە جويىلادى. بۇل استاسىپ جاتقان سۇراقتار. اجىراماس الاڭداۋلار. تىنىمباي پروزاسىنا جولىققان سايىن تىنىمسىز ويلارعا كەزىگەتىنىڭ دە سوندىقتان.
