كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
جالپى, كوركەم شىعارما جازعان ادام مەيلى اڭگىمە, مەيلى پوۆەست, مەيلى رومان بولسىن, ەڭ الدىمەن وقىرمانىنىڭ كوپ بولعانىن ەمەس, سول كوزى قاراقتى وقىرماندارىنىڭ ءوزى جازعان شىعارماسىنا نەمقۇرايدى, جايباقارات قاراماعانىن قالايدى. باسقاشا ايتقاندا, وقىرمان جازۋشىنىڭ ايتارىمەن كەلىسە مە, كەلىسپەي مە ءبارىبىر, تەك وقىپ بولىپ, سول بويدا شىعارمانىڭ ءون بويىنداعى وقيعانى دا, كەيىپكەردى دە ۇمىتىپ, كىتاپتى تاستاي سالماسا بولعانى. ويتكەنى وقىرمانىن ءارى-ءسارى كۇيگە سالىپ, جان دۇنيەسىن ءبىر ىسىتىپ, ءبىر سۋىتپاعان شىعارمانىڭ ءومىرى قىسقا بولادى. ال شىعارمانىڭ ءون بويىنان سول زاماننىڭ كورىنىسى سۇلۋ ءورىلىپ, كەيىپكەرلەرى ەستە قالارلىقتاي دارالانعان شىعارما ۇلتتىڭ رۋحاني بايلىعىنا اينالادى.
ۇلى جازۋشى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنشا ايتساق: ء«ار ادامنىڭ, ءار اقىننىڭ ءورىسى – ءبىرىنشى زامانعا, ەكىنشى – تۋىپ-وسكەن الەۋمەتىنە, ءۇشىنشى – ناسىلىنە (تۇقىمىنا) بايلاۋلى. اقىن ەرىكتى-ەرىكسىز ءوز زامانىنىڭ تونىن كيمەسكە, ءوز اۋلەتىنىڭ مۇڭىن جوقتاماسقا, تىلەگىن ورىنداماسقا ءاددى جوق».
جۇسىپبەك بابامىز وسى تاماشا ويلارىن كەيىنگى ۇرپاق – نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى سياقتى جازۋشىلارعا اماناتتاپ قالدىرعان سياقتى. ءوز باسىم نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلىنىڭ «كىسى يەسى» پوۆەستەر مەن اڭگىمەلەر جيناعىن وقىپ شىققاننان كەيىن وسىنداي پىكىردە قالدىم. جيناقتا ەكى پوۆەسى مەن ون ەكى اڭگىمەسىنىڭ بارلىعى دا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى سوتسياليستىك رەاليزمنەن قازاق ادەبيەتى ارىلا باستاعاندا جازىلعان سويى بولەك, سونى تۋىندىلار. نەسىپبەك شىعارمالارىنىڭ قاي-قايسىسىندا دا تالايلى تاعدىر يەلەرى ءتاتتى ءومىر مەن اششى ءولىمنىڭ اراسىنداعى ءومىر دەگەن كۇيكى تىرلىكتىڭ جەتەگىندە ەرتەڭگى كۇنى ءۇشىن جانتالاسادى, بولاشاق ۇرپاعى ءۇشىن باسىن قاتەرگە تىگەدى نەمەسە ءمانسىز-ماعىناسىز ءومىردىڭ قۇربانىنا اينالادى. الايدا نەسىپبەك جازۋشىنىڭ باسقا تۇستاستارىنان ايرىقشا ەرەكشەلىگى – ونىڭ كەيىپكەرلەرى «اقكۇشىكتەگى» ەرلى-زايىپتى قوس مۇڭلىق – قالدىباي مەن بەكزات, «التىن بالىقتاعى» قيالشىل بالا – بەكەناي. اڭگىمەلەر: «تاعدىرداعى» – بۇرىنعى مەتسەنات, زاعيپ, «قانقىزىل جالقىنداعى» – ەرسۋان, «قۇمعا قاشقان قۇيىنداعى» – كەلىستى كەلىنشەك, «كوگىلدىر كويلەكتى كەلىنشەكتەگى» – جالعىزىلىكتى كەلىنشەك, «ونەش, كومبيناتور, الجاپقىشتاعى» – ونەش, «ارحيتەكتورداعى» – وركەنبەك, «ايعىر كىسىدەگى» – ايعىر – ايعىركىسى, «ماكەڭدەر, مالسەكەڭدەر زامانىنداعى» – ءماندىباي, «مىنەزدەگى» – اعاسى مەن قاليجان, «كىسى يەسىندەگى» – كەنجەعازى, «تىلالعىشتاعى» – قۇلبولدى, «باتىرداعى» – باتىر ادەمى سيۋجەتكە قۇرىلعان سان الۋان وقيعالاردىڭ كەيىپكەرى رەتىندە ءومىردىڭ تەپەرىشى مەن سالتاناتىن قاتار كورىپ ءجۇرىپ, تالاي-تالاي جاعدايلارعا ۇشىراپ, تاعدىرىمەن بەتپە-بەت كەلسە دە ءوزىنىڭ ءتۋابىتتى ادالدىعى مەن ارىن, ورلىگى مەن قايسارلىعىن جوعالتپاي, ادامدىق قاسيەتىن ساقتاپ قالادى. بۇل داعى قالامگەردىڭ قازاق وقىرماندارىنىڭ الدىنداعى مورالدىق كرەدوسى, حالقىنا دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگى جازۋشىنىڭ وسىناۋ ەرەكشە ۇلتتىق قاسيەتىن ەندىگى جەردە الەم وقىرماندارى دا سەزىنسە, شىركىن دەگەن كوكەيدە ءبىر ارمان قوزدايدى. جيىرماسىنشى عاسىرداعى نورۆەگتىڭ اسا ءىرى رەاليست-جازۋشىسى يۋحان بورگەن ايتپاقشى: «جازۋشى بولۋ – بۇل دەگەنىڭىز ءوز جانىڭدى جۇرتقا سەنىپ تاپسىرۋ عوي». مىنا «كىسى يەسى» شىعارمالار جيناعىن مۇقيات وقىپ شىققان وقىرماننىڭ ويىنا ەڭ الدىمەن ورالاتىنى – جاڭا قازاق ادەبيەتىنە تاعى ءبىر تەگەۋرىندى تالانتتىڭ كەلگەنى جانە پروزانىڭ شاعىن جانرلارى پوۆەستەر مەن اڭگىمەلەرگە ەلەۋلى جاڭالىق اكەلگەندىگى. بىرىنشىدەن, ول قازاق پروزاسىندا سيمۆولدىق (نىشاندىق) كەيىپكەردىڭ مۇلدەم جاڭا بەينەلەرىن جاساۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ايتالىق, «اقكۇشىك» پوۆەسىندەگى كىپ-كىشكەنە سۇيرەكتەي اق كۇشىكتىڭ بويىندا وقىرماننىڭ جانىن بۋىرقانتىپ جىبەرەتىن بۇلا كۇش بار. اقكۇشىك اسپاندا قالىقتاپ ءجۇرىپ, قازاقستاننىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن, بولاشاعىن وي ەلەگىنەن وتكىزەتىن اقباس بۇركىت ەمەس, بار بولعانى ەرلى-زايىپتى يەلەرىنە ابدەن باۋىر باسىپ, شىن بەرىلگەن يت دەگەن حايۋاننىڭ كۇشىگى عانا. جازۋشى اجىراسۋدىڭ از-اق الدىندا, ءازىر بولەك تۇرىپ جاتقان ەرلى-زايىپتى ەكى مۇڭلىقتى قيماي, جانى قينالىپ جۇرگەن اقكۇشىكتىڭ بەيكۇنا, اڭقاۋ بەينەسى ارقىلى بۇرىن-سوڭدى قازاق ادەبيەتىندە كەزدەسە قويماعان مۇلدەم جاڭا سيمۆولدىق وبراز جاسايدى. اقكۇشىك – ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ادالدىعى, پاكتىگى. اقكۇشىك – ەكى ادامنىڭ اراسىنداعى ماحاببات سەزىمى. اقكۇشىك – ەكى ادامنىڭ اراسىنداعى قيماستىق. اقكۇشىك – ەكى ادامنىڭ بىرىنە-ءبىرى ايتا الماي جۇرگەن تراگەدياسى. اقكۇشىك ەكى اۋىلدىڭ اراسىن توزدىرىپ, ەكى يەسىنىڭ نەگە بولەك تۇرىپ جاتقانىنان بەيحابار كۇيدە جانى قينالىپ شاپقىلاپ جۇرگەندە, كوكتەمگى سۋ تاسقىنى الىپ كەتكەن كوپىرمەن بىرگە اعىپ كەتە بارادى. وزەننىڭ ەكى جاعىندا ەرلى-زايىپتى قالا بەرەدى. ءبىتتى! كوركەم ادەبيەتتىڭ قاتاڭ شەشىمى وسى. ءبىرىن-ءبىرى قادىرلەيتىن, قيمايتىن ەرلى-زايىپتى ەكەۋدىڭ سوڭعى ءۇمىتى – اقكۇشىكتىڭ «ايانىشتى» جاعدايى وقىرماننىڭ جانىندا ۇزاق ساقتالادى, مازا بەرمەيدى.
جازۋشىنىڭ «قانقىزىل جالقىن» اڭگىمەسىندە سيمۆولدىق بەينە – قانقىزىل تۇلكى. بۇل ءوزى ءبىزدىڭ زاماننىڭ بايۋدان باسقا ماقساتى دا, ارمانى جوق جاڭا قازاقتاردىڭ قۇلقىننىڭ ق ۇلى بولا باستاعان بەيشارا بەينەسىن جاساعان اڭگىمە. الايدا قالامگەردىڭ تۇپكى ماقساتى بۇل ەمەس, وسى قۇلقىننىڭ ق ۇلى بولا باستاعان, بايشىكەشتەرگە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن قاراپايىم ادامداردىڭ تاعدىرى. اڭگىمەنىڭ كەيىپكەرى – ەرسۋان قانقىزىل تۇلكىنىڭ سوڭىنا سارالا تايعان تازىسىمەن بىرگە مىقتاپ تۇسەدى. بىراق ءوزى ءۇشىن ەمەس, بۇگىنگى قوجاسى وجدانباي ءۇشىن. وجدانبايلاردىڭ اقشاسى مول, سوندىقتان دا كۇشى كوپ, پارمەنى زور. ولار قانقىزىل تۇلكىنى ەشقاشان وزدەرى اۋلامايدى. بىرەۋگە اۋلاتادى, قىزىعىنا, پايداسىنا كەنەلەتىن, ارينە ءوزى. جازۋشىنىڭ سيمۆولدىق «قانقىزىل تۇلكىسى» – تالاي قاراپايىم, ادال ادامداردى اداستىرىپ, الجاستىرىپ جۇرگەن ەلەس, ول – قىزىل جالقىن.
اڭگىمە جانرىنداعى جاڭا سەرپىن, جاڭا ءورىس – «كىسى يەسى» اڭگىمەسىندە ەرەكشە بايقالادى. ءبىز ايتار ەدىك, بۇل اڭگىمە قازاق ادەبيەتىندەگى الابوتەن قۇبىلىس. ارينە, قازاق قالامگەرلەرى وتىزىنشى جىلدارداعى كوممۋنيزمدى قولدان جاساعان زاۋال – اشارشىلىق تۋرالى از جازعان جوق. قازاقتا بۇل قاسىرەتتى تاقىرىپقا جازىلعان ءساتتى-ءساتسىز شىعارمالار بارشىلىق. «كىسى يەسى» اڭگىمەسى دە وسى تاقىرىپتى قامتىعان. الايدا جازۋشىنىڭ كونتسەپتسيالىق تۇجىرىمى ەرەكشە. ءبىر عانا ەپيزودقا نازار اۋدارايىقشى.
ارقارلىدان اۋىپ كەلە جاتقان ەكەۋ, «كەنجەعازىنىڭ يىعىندا الا قورجىن, قولىندا ۇڭعىسى ۇزىن قارا مىلتىق. ايەلىنىڭ ارقاسىندا بالا. ۇلكەن ورامالمەن شاندىپ بايلاپ العان... («كىسى يەسى» 197-ب.) اشتىقتان اعايىن ىزدەپ بوسىپ كەلە جاتسا دا, جاعدايلارى جامان ەمەس, قىستا اتىپ العان قۇلاننىڭ ەتىن ءپىسىرىپ, ديىرمەننىڭ قۋىس-قۋىسىندا قالعان تالقاندى قورجىنعا سالىپ العان. ۇنەمدەپ جەپ, ءىلبىپ كەلە جاتقان جايلارى بار. كۇنى كەشەگى اۋقاتتى ديىرمەنشىنىڭ بالاسى ەدى, ەندىگى جاعدايلارى مىناۋ...
الدارىنان اش-جالاڭاش, ءورىم-ءورىم ءۇش ادام كەزدەسەدى. اڭگىمەنىڭ شىرقاۋ شەگى وسى تۇس, جان تۇرشىگەرلىك كورىنىس. انا ۇشەۋى كوپتەن ءنار تاتپاعان اش ادامدار. بۇرىن اجەپتاۋىر اتاعى بار كىسىلەر, قازىر اشتىقتان اڭعا, جىرتقىشقا اينالعان. قىبىرلاعان جان بولسىن, جاندىك بولسىن تارپا باس سالىپ, ج ۇلىپ جەۋگە ءازىر. بويلارىندا ادامدىق سەزىمنەن ەشتەڭە قالماعان, اشتىق الدى-ارتىنا قاراتپايدى, اقىلعا سالدىرمايدى. ىشتەرىندەگى ەڭسەلىلەۋى وڭمەڭدەي كەلىپ, «تاستا بالانى» دەپ ايقايلايدى.
بۇنىڭ اقىل-ەسى دۇرىس, ويتكەنى قارنىندا از دا بولسا ەل بار, جاڭا ءبىر ازىردە عانا قۇلجانىڭ ەتىنەن ءبىر كەسىپ الىپ, تالعاجاۋ ەتىپ كەلە جاتقان. انا ءتىرى ارۋاق ۇشەۋى ەڭپەڭدەپ ارتتارىنان قالار ەمەس, «تاستا بالانى» دەپ ايقايلاۋمەن كەلەدى. بۇل ايەلىن «جۇرە بەر» دەپ جولعا سالىپ جىبەرىپ, ەنتەلەپ كەلە جاتقان ۇشەۋگە مىلتىعىن كەزەنىپ تۇرا قالادى. جازۋشىنىڭ شەبەرلىگى وسى جەردە ابدەن بايقالادى. بۇنىڭ قولىندا قارا مىلتىق, ءۇش وعى بار. ۇشەۋىن ءاپ-ساتتە جايراتىپ سالىپ كەتە بەرۋىنە ابدەن بولادى. بىراق ءتىرى ادامدارعا مىلتىق كەزەسە دە, اتىپ سالۋعا ءداتى بارمايدى. ويتكەنى بۇل اش ەمەس, ادامگەرشىلىگىن جوعالتپاعان, ءبىر وعىن دالاعا اتىپ انالاردى سەسكەندىرمەك بولىپ ەدى, ونىسىنان ەشتەڭە شىقپادى, ۇشەۋى ءتىپتى جاقىن قالدى. ول ءبارىبىر اتا المادى... ال تالتىرەكتەپ, اشتىق جايلاعان ۇشەۋدىڭ سىرتقى بەينەسى ادام بولعانىمەن, وزدەرى الدەقاشان جىرتقىش اڭعا اينالعان ەدى...
ارتىنا قاراي-قاراي ءبىراز ۇزاپ كەتكەن, بالا ارقالاعان جاس كەلىنشەك ابدەن سىلەسى قاتىپ, ءبىر جايداق سايعا جەتكەندە تىزە بۇككەن... كۇيەۋىنىڭ مىلتىعى ەكى رەت اتىلدى دا ءۇنى ءوشتى... وسى ساتتە ول كوك بورىگە ۇشىراسادى...
ءوز ادامگەرشىلىگىنىڭ قۇربانى بولعان كەنجەعازىنىڭ ايەلى مەن بالاسىن باياعىدا, بوزبالا كەزىندە قۋعىنشىلاردان قۇتقارىپ قالعان «كوك ءبورى» ءارى قاراي قامقورلىققا الىپ, بارار جەرىنە امان جەتۋىنە سەبەپشى بولادى.
جازۋشى وسى ءبىر جان تۇرشىگەرلىك وقيعانى وتە شەبەر سۋرەتتەگەن. اشتىق جىلدارىنداعى اش ادامداردىڭ پسيحولوگيالىق مىنەز-ق ۇلىقتارىن وتە شەبەرلىكپەن بەرە بىلگەن. اشتىق تۋرالى جازىلعان كوركەم شىعارمالاردىڭ اراسىنداعى شوقتىعى بيىك, ءبىتىمى بولەك شىعارما «كىسى يەسى» اڭگىمەسى.
جيناقتاعى «تىلالعىش» اڭگىمەسى ءبىر قاراعاندا قاراپايىم دۇنيە. «ە, ومىردە بۇندايلار دا بولادى» دەپ قويا سالۋعا دا بولار ەدى. بىراق بۇل اڭگىمە قازاق ادەبيەتىنە قوسىلعان شەدەۆر. بۇلاي دەيتىنىمىز, اڭگىمەنىڭ كەيىپكەرى قۇلبولدى ءبىرازدان كەيىن ويىڭدى شىرماپ, قىر سوڭىڭنان قالماي قويادى. وڭعا قاراساڭ دا قۇلبولدى, سولعا قاراساڭ دا قۇلبولدى, الدىڭدا دا قۇلبولدى, سوڭىڭدا دا قۇلبولدى. مىنبەدە سويلەپ تۇرعان دوكەي دە قۇلبولدىعا ۇقسايتىن سياقتى, تاربيەدەن ساباق بەرىپ تۇرعان مۇعالىم دە قۇلبولدى بولىپ كەتكەندەي. «اپىرماي, دەيسىڭ سوندا ءوز-وزىڭنەن» قوعام تۇگەل قۇلبولدىعا اينالىپ كەتكەن بە؟!. وسى شاعىن اڭگىمەنىڭ كەرەمەتتىگى سول – كەيىپكەر قۇلبولدىنى اياپ, مۇسىركەي المايسىڭ, قايتا بويىڭدا ءبىر كەرەمەت جيىركەنىش پايدا بولادى. ءسىرا, قالام قۇدىرەتى دەگەن وسىندا جاتسا كەرەك!
جازۋشىنىڭ ەندى ءبىر ءبىتىمى بولەك تۋىندىسى – «باتىر» اڭگىمەسى. اڭگىمەدەگى باتىر بەينەسى بۇرىن-سوڭدى قازاق ادەبيەتىندە كەزدەسە قويماعان ەرەكشە وبراز. ونىڭ باتىرعا ءتان كەسەك تۇلعاسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, مىنەزىندەگى ورلىك, بىرسوزدىلىك, كوزىندەگى ايبار مەن سۇستىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. قانشاما شالت قيمىلداپ, قاتال شەشىم قابىلداعانىمەن, جۇرەگىنىڭ جۇمساقتىعى كەڭ-مول تۇلعاسىن ودان سايىن سومداندىرىپ, جوتالاندىرىپ تۇرعانداي. ول ءبىر ايتادى, كەسىپ ايتادى. ايتقان سوزدە تۇرادى, ءادىل شەشىمگە توقتاي بىلەدى. جازۋشى نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى باتىر بەينەسىن ەستە جوق ەسكى زاماندا ءبىزدىڭ بابالارىمىز وسىنداي ءدۇر بولعان دەپ جاساعانداي. باتىردا ءبىر عانا وكىنىش بار – ۇرىستا جاۋ قولىنان شەيىت بولماعاندىعى. بۇل داعى تەك قازاق باتىرىنا ءتان ناركەسكەن قاسيەت. باتىردىڭ جاۋدان تارتىپ اكەلگەن توقالىمەن اراداعى قىسقا ديالوگتە مىناداي عاجايىپ سوزدەر وقيمىز.
توقال:
– ۇيدەن مۇلدە شىقپايتىن بولدىڭىز. اتقا ءمىنىپ ءبىراز سەيىلدەمەيسىز بە؟
باتىر:
– ودان نە شىعادى؟
– سەرگيسىز.
– ادام اتقا ءمىنىپ, دالا كەزبەك تۇگىلى, قانات بايلاپ كوك زەڭگىرگە ۇشسا دا, جانىن جەگەن ويدان قاشىپ قۇتىلا المايدى.
– ءسىزدى ازاپقا سالاتىن نە؟
– جاۋ قولىنان ولمەدىم.
– و, قۇداي, سۇمدىق قوي مۇنىڭىز!
– اتادان قالعان مۇرا.
– تۇركىمەندە مۇنداي جوق.
– قازاقتا بار...
جالپى, جازۋشى نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلىنىڭ ديالوگتەرىندە حەمينگۋەيدىڭ اڭگىمەلەرىندەگىدەي ارام ەتسىز دالدىك بار. ول ءوزىنىڭ قىسقا دا اۋقىمدى ديالوگتەرى ارقىلى كوپسوزدىلىكتەن بويىن اۋلاق سالادى. بۇل دا جازۋشىنىڭ قازاق ادەبيەتىنە قوسقان جاڭالىعى دەسەك, ەشكىم كىنالاي قويماس.
جازۋشى نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى شىعارمالارىندا اڭىز-اڭگىمەلەردى مول قولدانا بىلەتىن شەبەر. ونىڭ اڭىزدارى شىعارمانىڭ ىشىندەگى نوۆەللا سەكىلدى اسەر بەرەدى, اڭگىمەنىڭ ىشكى كومپوزيتسياسىن كۇشەيتە, تەرەڭدەتە تۇسەدى.
نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى شىعارمالارىمەن مۇقيات تانىسقانىمنان كەيىن, ءبىر كەزدە وقىپ ەستە قالعان مىنا ءبىر تانىس ويلار ەسكە تۇسەدى.
«قىسقا اڭگىمەگە «جاقسى سيۋجەت قۇراستىرۋشى» جازۋشى ءوزى ويلاپ تاپقان وقيعانى ءارى قاراي دامىتا تۇسسە, قاشاندا كەرەمەت روماننىڭ دەڭگەيىنە جەتكىزە الادى», دەيدى امەريكالىق جازۋشى ەديت ۋورتون. نەسىپبەك قالامگەردىڭ اڭگىمەلەرى دە رومانعا سۇرانىپ, جۇتىنىپ تۇر.
ول وسى زاماننىڭ كوركەم بەينەسىن جاساۋدا, قازاققا ءتان مىنەز-ق ۇلىق پەن تالايلى تاعدىرلاردى سومداۋدا قاتارلارىنىڭ الدىندا كەلە جاتقان سۋرەتكەر.
جازۋشى نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى انا ءتىلىمىزدىڭ بار جاۋھارىن بويىنا سىڭىرگەن, حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق پسيحولوگياسىنىڭ ۋىزىنان جارىعان, سونىمەن قاتار الەم ادەبيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىنەن كوپ ۇيرەنىپ, كوپ تۇيگەن تەرەڭ دە مازمۇندى قالامگەر. ونىڭ «كىسى يەسى» جيناعىنا ەنگەن شىعارمالارىنىڭ قاي-قايسىسى دا مەملەكەتتىك سىيلىققا لايىقتى شوقتىقتى تۋىندىلار.
مەرەكە قۇلكەنوۆ
