سۋرەتتەردە: مايالار تۇرعىزعان كۇن جانە اي پيراميدالارى
عالىمنىڭ پىكىرىنشە, مايالار ۋاقىت زاڭدىلىعى مەن ونىڭ قىر-سىرىن شەگىنە جەتكىزە مەڭگەرگەن اسا بىلگىر حالىق بولعان. ولار ۋاقىت زاڭىن وتە شەبەر قولدانا ءبىلۋدىڭ ارقاسىندا جەردىڭ گالاكتيكا كەڭىستىگىندەگى ورنى مەن وربيتاسىن ءدال انىقتاعان. ول – ول ما؟ مايالار ۋاقىت پەن ماتەماتيكاعا بايلانىستى قازىر قولدانىستا جۇرگەن ۇشتىك ولشەمنەن ادامزاتتىڭ تورتتىك ولشەمگە قاي زاماندا اۋىساتىنىن دا الدىن-الا بولجاپ قويعان سىڭايلى.
ارحەولوگتاردىڭ زەرتتەۋلەرى دالەلدەپ وتىرعانداي, مايالار جوعارىدا اتالعان زامانداردا وزدەرى مەكەندەگەن ۇلكەن ايماقتا ءبىر-بىرىنەن الشاق ورنالاسقان ونداعان ءىرى قالالار سالعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. الگى قالالاردىڭ باستى نىساندارىن پيراميدالار جۇيەسى مەن تاسقا ويىلىپ جازىلعان يەروگليفتەرگە تولى ستەللالار مەن تاستان تۇرعىزىلعان وتە ءساندى عيماراتتار قۇراعان. الايدا مايا وركەنيەتىنە ءتان, بىراق بۇگىنگى عالىمدارعا تۇسىنىكسىز ءارى وسى ۋاقىتقا دەيىن ناقتى شەشىمى تابىلماي كەلە جاتقان «مايالار نەلىكتەن وزدەرى سالعان ساۋلەتتى قالالارى مەن ءالى سالىنىپ بىتپەگەن ءىرى قۇرىلىس نىساندارىن كۇرت توقتاتىپ, ءىز-ءتۇزسىز كەتكەن؟» دەگەن جۇمباق سىر بار. مۇنىڭ سەبەپتەرى مەن سالدارىن الەم عالىمدارى ءالى كۇنگە دەيىن ىزدەۋمەن كەلەدى. سولايى سولاي بولعانمەن, ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ 830-جىلدارى ىزدەرىن كۇرت سۋىتقان بايىرعى مايالاردىڭ امان قالعان مادەني مۇرالارىن جان-جاقتى زەرتتەي كەلە, عالىمدار ولاردىڭ ماتەماتيكا عىلىمىنا وتە جۇيرىك بولعانىن ءبىر اۋىزدان مويىندايدى. ونىڭ ۇستىنە مايالار قازىرگى زاماندا ءبىز قولدانىپ جۇرگەن وندىق جۇيەگە نەگىزدەلگەن ماتەماتيكانى ەمەس, جيىرماعا نەگىزدەلگەن ماتەماتيكا جۇيەسىن شەبەر مەڭگەرگەن. بۇل وزىق جۇيەنى مايالار وزدەرى تۇرعىزعان ءزاۋلىم پيراميدالار مەن ساۋلەتتى قالالار سالۋ ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كۇنى بۇگىنگە دەيىن بۇكىل الەمنىڭ تاڭدايىن قاققىزىپ وتىرعان كۇنتىزبەلەر جۇيەسىن قۇراستىرۋعا دا كەڭىنەن پايدالانعان.
ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن تەك ۇزىك-ۇزىگى عانا جەتكەن مايالار قالىپتاستىرعان ۇلى وركەنيەت قۇندىلىقتارى تولىعىمەن ساقتالىپ قالۋى دا ابدەن مۇمكىن ەدى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, يسپاندىق كونكيستودورلار ولاردى قولدارىنان كەلگەنىنشە جويىپ جىبەرۋگە تىرىسقان. مىنا ءبىر مىسال – الگى سوراقىلىقتىڭ ايقىن دالەلى: 1562-جىلى ءتۇن مەزگىلىندە مايالاردىڭ ماني دەيتىن قالاسىندا ديەگو دە لاندا ەسىمدى يسپاندىق ەپيسكوپ ءوز جارلىعىمەن بايىرعى مايالاردىڭ باعا جەتپەس ونەر تۋىندىلارىن, كىتاپتارى مەن قولجازبالارىن تۇگەل جيعىزىپ الىپ, تۇگىن قالدىرماي ورتەتىپ جىبەرگەن. بۇل شەكتەن شىققان ايۋاندىق ارەكەت مىسىردىڭ الەكساندريا قالاسىنىڭ ۇلكەن كىتاپحاناسىنا جاسالعان ۆانداليزممەن پارا-پار-تىن. ءوزىنىڭ جىمىسقى ماقساتپەن ادەيى جاساعان قىلمىسىن بۇركەمەلەۋ ءۇشىن, الگى ەپيسكوپ: ء«بىز وتە كوپ كىتاپ تاۋىپ الدىق, بىراق ولاردىڭ ىشىندە سوقىر سەنىم مەن ادامدى ەلىكتىرىپ, شايتان جولىنا ازعىراتىن دۇنيەلەردەن باسقا ەشنارسە بولماعاندىقتان, ولاردى تۇگەلدەي ورتەپ جىبەردىك. ال ۇندىستەر بۇعان قاتتى وكىندى», – دەپ جالعان مالىمەت تاراتقان.
كەيىن انىقتالىپ وتىرعانداي, كونكيستودورلار قانشا تىرىسقانىمەن, مايالاردىڭ قالالارىن تۇگەلدەي جويىپ جىبەرە الماعان. سەبەبى بىتىك وسكەن تروپيكالىق ورماندار مايالاردىڭ كەيبىر وركەنيەت وشاقتارىن كونكيستادورلاردىڭ كوزىنەن تاسالاپ, امان ساقتاپ قالعان. جوعارىدا سۋرەتتەلگەن ايۋاندىقتان سوڭ 250 جىل وتكەن كەزدە, لورد كينگسبورو جانە دجون للويد ستەفەنس سەكىلدى ايگىلى ساياحاتشىلاردىڭ جازبالارى جارىق كورە باستادى. وسىنىڭ ارقاسىندا مايالاردىڭ وركەنيەتىنە دەگەن قىزىعۋشىلىق قايتا جاندانىپ, تەك سودان كەيىن عانا مايالاردىڭ ونەر مەن عىلىمعا يەك ارتقان ۇلى وركەنيەتىن بۇكىل الەم مويىنداي باستادى.
ستەفەنس يت تۇمسىعى وتپەيتىن ورمان-توعايلاردى كەزىپ, ولاردىڭ شىرماۋىندا قالعان مايا قالالارىنىڭ قالىڭ مۇك باسقان سىلەمدەرىن ىزدەپ تاۋىپ, بايىرعى مايا وركەنيەتىنىڭ قانشالىقتى بيىك دەڭگەيدە بولعانىن, ءتىپتى كەزىندە الگى وركەنيەتتىڭ شارىقتاۋ شەگىنە جەتىپ, التىن عاسىردى دا باسىنان وتكىزگەنىن, بىراق سويتە تۇرا, جاسامپاز مايالاردىڭ تاريح ساحناسىنان تۇسىنىكسىز جاعدايدا عايىپ بولىپ كەتكەنىنىڭ كۋاسى بولادى. ستەفەنس جازبالارىن وقىعان ارحەولوگتار ەندى تروپيكالىق ورمانداردىڭ قالىڭ قۇرساۋىندا قالعان ادام تاڭعالارلىق ءساندى دە ساۋلەتتى سارايلارعا, پيراميدالار مەن عيباداتحانالارعا تولى بايىرعى مايا قالالارىن بىرتىندەپ ارشي باستايدى. ولار مايالاردىڭ جازۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن يەروگليفتەرگە دە جەتە ءمان بەرىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن قولعا الادى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ سىرى ءالى كۇنگە دەيىن تولىق اشىلعان جوق.
مايا وركەنيەتىنە بايلانىستى ءوز جازبالارىندا دجوردج ستيۋارت مىناداي ءبىر وتە قۇندى پىكىر كەلتىرەدى: «ەۋروپا ورتا عاسىردا قاراتۇنەك زامانداردى باستان كەشىرىپ جاتقاندا, مايالار ادامزات وركەنيەتىنىڭ كەرەمەت ۇلگىسىن جاساپ ۇلگەرىپتى».
بۇگىنگى زاماندا بەلگىلى بولىپ وتىرعانداي, مايا حالقى, نەگىزىنەن, گوندۋراستاعى كوپان سەكىلدى قالا-مەملەكەتتەر مەن گۆاتەمالاداعى تيكال جانە مەكسيكاداعى پالەنكە, چياپاس سەكىلدى ءىرى-ءىرى ءدىني ورتالىقتاردىڭ توڭىرەگىنە توپتاسىپ ءومىر سۇرگەن.
ارحەولوگ Thomas D.H ەسىمدى عالىمنىڭ ىزدەنىستەرى دە ناتيجەلى بولدى. مىسالى, ول عالىم مايالاردىڭ جازۋ مادەنيەتىنە قاتىستى ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋلارمەن كومكەرىلگەن يەروگليفتەرمەن قاتار, نەفريتتەن جاسالعان مونشاقتار مەن القالاردى, سكۋلپتۋرا ۇلگىلەرى مەن قىشتان جاسالعان بۇيىمداردى, مىس پەن التىننان جاسالعان وتە باعالى بۇيىمدار مەن كەرەمەت ونەر تۋىندىلارىن دا قازىپ الادى. بىراق ولاردىڭ بارلىعىن بىلاي قويعاندا, عالىمداردى ەرەكشە تاڭداندىرعان عاجاپ دۇنيە مايالاردىڭ استرونوميالىق جانە ماتەماتيكالىق بىلىمدەرىنىڭ سونشالىقتى تەرەڭدىگى بولاتىن. مۇنىڭ بۇلتارتپاس دالەلدەرى مايا حالقىنىڭ جوعارىدا اتالعان يسپاندىق ەپيسكوپ ادەيى ۇيىمداستىرعان ورتتە مۇلدە جانىپ كەتپەي, ج ۇلىق-ج ۇلىقتارى عانا امان قالعان ءۇش كىتاپ-كودەكستەن انىق بايقالادى. ول كىتاپتاردىڭ كۇيىك شالعان قالدىقتارى بۇل كۇندە مادريد, درەزدەن جانە پاريج قالالارىنىڭ مۋزەيلەرىندە ساقتاۋلى تۇرعاندىقتان, ولار سوڭىرا الگى قالالاردىڭ اتاۋلارىمەن بايلانىستى مادريد, درەزدەن جانە پاريج كودەكسى بولىپ اتالىپ كەتكەن.
ولاردىڭ الدىڭعى ەكەۋى استرونوميا مەن بولاشاقتى بولجايتىن ساۋەگەيلىككە باعىشتالسا, سوڭعىسى – سالت-داستۇرلەر مەن جوسىن-جورالعىلارعا جانە مايا قۇدايلارى مەن استرولوگياعا باعىشتالعان جازبا تۋىندى. وسى ايتىلعاندارمەن قاتار مايالاردىڭ عارىش الەمىندەگى پلانەتالار مەن جۇلدىزدار جۇيەسىن باقىلايتىن وبسەرۆاتوريالارىنىڭ دا بولعاندىعى بەلگىلى بولىپ وتىر. مىسالى, چيچەن-يتسە قالاسىندا ورنالاسقان وبسەرۆاتوريا كۇمبەزىندەگى تەرەزە تارىزدەس ويىقتان مايالار كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلەتىن كەزىندەگى كۇندى باقىلاي الاتىن بولعان. استرونوميالىق ەسەپتەرىنىڭ دالدىگى مەن مىنسىزدىگى جاعىنان مايالار الدىنا جان سالماعانى بايقالادى. ءتىپتى بۇگىنگى زاماننىڭ ەڭ وزىق استرونوميالىق تەحنولوگيالارىمەن قاتار, ەڭ ۇشقىر تەلەسكوپتارىمەن قارۋلانعان استرونومدار دا مايالاردىڭ تورتتىك ولشەمدەگى ماتەماتيكا مەن استرونوميا عىلىمدارىن سونشالىقتى تەرەڭ مەڭگەرگەندەرىنە ەرىكسىز تاڭداي قاعادى. ويتكەنى مايالاردىڭ اي, كۇن, جەر, سونداي-اق كۇن جۇيەسىنە كىرەتىن وزگە پلانەتالارمەن قاتار شولپان جانە ۇركەر توپ جۇلدىزدارىنىڭ تسيكلدارىنا قاتىستى ەسەپتەرىنىڭ بۇگىنگى استرونومداردىڭ قول جەتكىزگەن ناتيجەلەرىنەن اسىپ تۇسپەسە, ەشبىر كەم تۇسپەيدى. دەمەك, مايالار سومداعان وركەنيەتكە ءتان عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ اسا جوعارى دەڭگەيدە بولعانى كۇمان تۋعىزبايدى.
بۇل كۇندە مايالاردىڭ ءار قيلى ماقساتتار ءۇشىن پايدالانعان 17 ءتۇرلى كۇنتىزبە جۇيەسى بولعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. الايدا سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءجيى قولدانىلاتىن ءۇش امبەباپ كۇنتىزبەسى ەرەكشە نازار اۋدارادى. ولاردىڭ ءبىرىنشىسى – قازىرگى زاماندا ادامزاتتىڭ باسىم كوپشىلىگى قولدانىپ جۇرگەن 365 كۇندىك گريگوري كۇنتىزبەسىنە ۇقساستاۋ كەلەتىن حااب دەپ اتالاتىن ازاماتتىق كۇنتىزبە. بۇل كۇنتىزبە بويىنشا ءبىر جىل ءار قايسىسى 20 كۇندىك 18 ايمەن (18ح20=360) قوسا, اتاۋى جوق 5 كۇننەن, ياعني باس-اياعى 365 كۇننەن تۇرادى. الايدا سوڭعى بەس كۇندى حالىق جامانشىلىققا ۇشىراتاتىن قاتەرلى مەزگىلگە جورىعان. سوسىن كۇن تسيكلىمەن سايكەستەندىرىپ جاساقتالعاندىقتان بۇل كۇنتىزبە, نەگىزىنەن, كۇندەلىكتى ومىرگە قاجەتتى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ ءۇشىن قولدانىلعان.
مايالاردىڭ ەكىنشى كۇنتىزبەسى – تسولكين دەپ اتالاتىن 260 كۇندىك اي كۇنتىزبەسى. بۇل جۇيەنىڭ قىر-سىرى دا, جۇمباعى دا وتە مول. بىرىنشىدەن, وسى كۇنتىزبە ارقىلى مايا ابىزدارى ءدىني سالت-داستۇرلەردى وتكىزەتىن مەزگىلدەردى بەلگىلەپ, ولاردى كيەلى سانالاتىن وسى كۇنتىزبەگە سايكەس اتقارىپ وتىرعان.
مايالاردىڭ 260 كۇندىك تسولكين كۇنتىزبەسى حااب كۇنتىزبەسىنەن الدەقايدا قىسقا ەكەندىگىنە قاراماستان, مۇنداعى 13 اي دا 20 كۇننەن تۇرادى (20ح13=260). الايدا بۇل ەكى كۇنتىزبەنىڭ ءبىر-بىرىمەن ۇندەستىك تاباتىن, ياعني قابىساتىن تۇسى دا جوق ەمەس. ماسەلەن, حااب كۇنتىزبەسىنىڭ 52 تسيكلى (52ح365) مەن تسولكين (اي) كۇنتىزبەسىنىڭ 73 تسيكلى (73ح260) 18980 كۇنگە تەڭەسەدى. دەمەك, سوڭعى سان (18980) مايالار ويلاپ تاپقان كۇن كۇنتىزبەسىنىڭ 52 جىلدىق 365 عاسىرى مەن اي (تسولكين) كۇنتىزبەسىنىڭ 260 عاسىرىنا تەڭەسەدى. شىندىعىندا دا, مايالاردىڭ ءبىر عاسىرى 52 جىلمەن عانا شەكتەلگەن.
ءۇشىنشى كۇنتىزبە – مايالاردىڭ «ۇزىن ەسەپ» دەپ اتالاتىن ميلليونداعان جىلداردى قامتيتىن كۇنتىزبەسى. بۇل كۇنتىزبە بويىنشا «ۇزىن ەسەپ» ءبىزدىڭ زامانىمىزدان 3113 جىل بۇرىن باستالىپ, 2012-جىلدىڭ سوڭىنا دەيىنگى مەرزىمدى قامتيدى. بۇل جۇيەنىڭ سوزدىگىندە: kin ء(بىر كۇن), uinal (20 كۇندىك ءبىر اي), tun (360 كۇندىك ءبىر جىل نەمەسە 18 uinal/اي), katun (20 tun/جىل), baktun (20 katun نەمەسە 400 جىل) سياقتى سان اتاۋلارىمەن قاتار, ولاردان دا ۇلكەن ۇعىمداردى بىلدىرەتىن: pictun, calabtun, kinchiltun جانە analtun سياقتى تەرميندەر دە كەزدەسەدى. ماسەلەن, ءبىر analtun 64 ميلليون جىل دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. سول سياقتى, ايتۋلى ءبىر ۋاقيعانىڭ ورىن العان مەزگىلىن بەلگىلەۋ ءۇشىن مايالار سان ەسىمدەردىڭ مىنا رەتتەگى بەس جۇيەسىن پايدالانعان: baktun, katun, tun, uinal, kin. مىسالى, بەلگىلى ءبىر ستەللاعا بادىزدەلگەن 9.10.19.5.11 سەكىلدى مايا تسيفرلارىنىڭ ءمانىن بىلايشا اشۋعا بولادى: 9 baktun (1296000 كۇن), 10 katun (72000 كۇن), 19 tun (6840 كۇن), 5 uinal (100 كۇن), 11 kin (11 كۇن). بۇلاردىڭ جالپى قوسىندىسى 1374951 كۇنگە نەمەسە شامامەن, 3767 جىلعا تەڭ. ال مايالاردىڭ تاستان تۇرعىزعان ءبىر ستەللا-ەسكەرتكىشىندەگى «ۇزىن ەسەپ» جۇيەسىمەن قاشالىپ تاڭبالانعان جازۋلار 90 ميلليون جىل بۇرىن ورىن العان ۋاقيعادان حابار بەرسە, ەندى بىرىندەگى تاڭبالار كەرىسىنشە, 3000 جىلدان كەيىن, ياعني كەلەشەكتە بولاتىن ۋاقيعاعا ءجون سىلتەيدى.
بۇل ورايدا 1952-جىلى ارحەولوگ البەرتو رۋس اشقان مەكسيكانىڭ پالەنكە قالاسىنداعى «تاڭبالى عيباداتحانا» دەپ اتالاتىن پيراميدانىڭ تابانىنان 30 مەتر تەرەڭدىكتە جەرلەنگەن مايالاردىڭ اتاقتى پاتشالارىنىڭ ءبىرى, سۇڭعىلا كوسەم پاكال ۆوتاننىڭ 20 توننا تارتاتىن تاستان سومدالعان ساركوفاگىنىڭ 8 شارشى مەترلىك, ءتورت بۇرىشتى, تاس قاقپاعىنىڭ بەتىنە بادىزدەلگەن 13 جۇمباق اقپاراتقا سوقپاي ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى پاكال ۆوتان ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ 631-683-جىلدارى ارالىعىندا 52 جىل بويى ەل باسقارىپ, مايا وركەنيەتىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان مارتەبەلى تۇلعا-تىن. ول اسىرەسە, پيراميدا قۇرىلىستارىنا زور ءمان بەرگەن جانە كۇنتىزبەلەر مەن جازۋ جۇيەلەرىن قالىپتاستىرۋدا ۇلكەن ءرول اتقارعان. سونىمەن قاتار پايعامبارلىعى مەن ساۋەگەيلىك قاسيەتى مول ابىز ادام بولعان. دۇنيەدەن وتەر الدىندا پاكال ۆوتان حالقىنا: «عارىشتان حابار الىپ, قايتا ورالامىن» دەگەن وسيەت قالدىرعان دەسەدى.
ارحەولوگ البەرتو رۋس تاپقان ساركوفاگ قاقپاعىنىڭ سىرتقى بەتىنە بادىزدەلگەن اقپاراتتى 40 جىل بويى ساراپتاي كەلە, ەرلى-زايىپتى حوسە جانە للويدين ارگۋەللەستەر كوپتەگەن جۇمباق سىردىڭ استارىن اشتى. ماسەلەن, پاكال ۆوتاننىڭ ساركوفاگى ابىز تۇلعانىڭ جەرلەنگەن مەزگىلىنەن 1260 جىلدان كەيىن عانا اشىلعان [1952 – 692 = 1260] بولاتىن. مىنە, ءدال وسى سوڭعى ساندى (1260-تى) حوسە ارگۋەللەس بۇگىنگى ادامزات قولدانىسىندا جۇرگەن جاساندى ۋاقىت جيىلىگىنىڭ كودىنا, ياعني 12:60-قا سىلتەمە دەپ قابىلداعان. ال جوعارىدا اتالعان «ۇزىن ەسەپ» تسيكلىنىڭ اياقتالعان مەزگىلىن, ياعني 2012 جىل مەن پاكال ۆوتان جەرلەنگەن 692 جىل ارالىعىنداعى 1320 جىلدى (2012 – 692 = 1320) سۇڭعىلا عالىم تابيعي ۋاقىت جيىلىگىنىڭ كودىنا, ياعني 13:20-عا بالاعان. ءسويتىپ, ساركوفاگ بەتىندەگى جازۋلاردى پاكال ۆوتاننىڭ ءوز حالقىنا ارناپ قالدىرعان وسيەتى دەپ تۇسپالداعان. ويتكەنى عالىمنىڭ بۇلايشا توپشىلاۋىنا دا تولىق نەگىز بار. سەبەبى ءتورت بۇرىشتى تاس قاقپاقتىڭ وڭتۇستىك قىرىنداعى 8 كۇن, 6 اينا دەگەن بەلگىلەر پاكال ۆوتاننىڭ تۋعان كۇنى مەن دۇنيەدەن قايتقان كۇندەرىنەن حابار بەرەدى. سوسىن بۇل ەكى ساننىڭ قوسىندىسى – 14 نەمەسە 28 كۇندىك ايدىڭ تەڭ جارتىسى. قاقپاقتىڭ شىعىس جاق قىرىنداعى ەكى توپ تاڭبالاردىڭ ءبىرىنشى توبى – 5 جەر, 7 سارباز, 9 قول, 7 كۇن. مۇنداعى سانداردىڭ قوسىندىسى – 28. ەكىنشى توپتى 11 جىلان, 2 ادام دەگەن بەلگىلەر قۇرايدى جانە ونداعى سانداردىڭ قوسىندىسى – 13. دەمەك, الگى ساندار – ءار ايى 28 كۇننەن, ءار جىلى 13 ايدان تۇراتىن گالاكتيكالىق تابيعي ريتمگە (ىرعاققا) نەگىزدەلگەن مايا كۇنتىزبەسىن مەڭزەپ تۇر. قاقپاقتىڭ سولتۇستىك قىرىندا 2 ەكى دۇنيەنى جالعاستىرۋشى دەگەن مالىمەت بادىزدەلگەن. مايالاردىڭ ۇعىمىندا بۇل – اجالدىڭ بەلگىسى. سونىمەن قاتار جۇمباققا تولى بۇل سيمۆول – مارس پلانەتاسىنىڭ دا بەلگىسى. قاقپاقتىڭ باتىس جاق قىرىندا تاعى دا ەكى توپ بەلگىلەر بادىزدەلگەن. ولاردىڭ ءبىرىنشى توبى – 3 مايمىل, 4 يت. ونداعى سانداردىڭ قوسىندىسى – 7. بۇل بەلگىلەر قاقپاقتىڭ شىعىس جاق قىرىنداعى 13-ءتى بەينەلەيتىن ەكى بەلگىگە قاراما-قارسى ورنالاسقان. 7 مەن 13 – تسولكين كۇنتىزبەسىنىڭ نەگىزگى ساندارى جانە بۇلاردىڭ قوسىندىسى – 20. ەكىنشى توپقا كىرەتىن 1 كۇن جانە 13 ەكى دۇنيەنى جالعاستىرۋشى دەگەن اقپاراتتاعى سانداردىڭ قوسىندىسى تاعى دا 14-ءتى قۇرايدى. سونىمەن پاكال ۆوتاننىڭ ساركوفاگىنداعى 13 اقپاراتقا قاتىستى سانداردىڭ جالپى قوسىندىسى 78 بولىپ شىعادى. بۇل ساندى ارۋەللەستەر – كوسموس ايناسىنىڭ جاسىرىن بەلگىسىنە بالايدى. بۇل قۇپيا سىردى شەشۋگە حوسە ارگۋەللەس پەن ونىڭ جۇبايى للويدين ارگۋەللەس 40 جىل ومىرلەرىن ارناعان-دى. مايا وركەنيەتىن زەرتتەۋشىلەردىڭ قاي-قايسىسى بولماسىن مايا ابىزدارىنىڭ بولاشاقتى بولجاي الاتىن ساۋەگەيلىك قاسيەتى بولعانىن مويىندايدى. بۇل تۇجىرىمنىڭ نەگىزسىز ەمەس ەكەنىنە جوعارىدا سۋرەتتەلگەن قۇپيالى مالىمەتتەر ناقتى دالەل. سوسىن بايىرعى مايالار گالاكتيكانىڭ ىشكى سىرى مەن زاڭدىلىقتارىن وتە جەتىك بىلگەن سىڭايلى. سول ءبىلىمنىڭ ارقاسىندا ولار سول زامانداردا-اق, 2012 جىلعى جەلتوقسان ايىنىڭ 21 جۇلدىزىن باستاپ ءبىز تىرشىلىك ەتىپ وتىرعان عالامشاردا تاريحي بەتبۇرىستار مەن ۇلى وزگەرىستەر بولاتىنىن الدىن الا بولجاپ قويعان. الايدا الگى قۇبىلىستاردىڭ بۇگە-شىگەسى بىزگە تولىق جەتپەي قالعان. بىراق ولار بىرتىندەپ اشىلاتىن بولار...
عالىمداردىڭ كەيبىرى الگى بەتبۇرىستاردى «اقىرزامان» بولار دەپ توپشىلاسا, ەندى بىرەۋلەرى مايالاردىڭ ساۋەگەيلىگىن جەر شارىنا ەنەتىن جاڭا زامان نەمەسە ادامزاتتىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ ەراسىنىڭ باسى نەمەسە گالاكتيكالىق بيىك سانانىڭ باستالاتىن مەزگىلى بولۋى دا مۇمكىن دەپ بولجامدايدى. ال استرونومداردىڭ پىكىرىنە كەلەتىن بولساق, بىرىنشىدەن, 2012 جىلعى جەلتوقسان ايىنىڭ جيىرما ءبىرى قىسقى ماۋسىمداعى كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلەتىن مەزگىلىنە ءدوپ كەلەدى ەكەن. بۇل, ارينە, اسا تاڭداناتىنداي قۇبىلىس ەمەس. الايدا ءدال cول كۇنى كۇن, جەر جانە كۇن جۇيەسىنە كىرەتىن وزگە پلانەتالار ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان گالاكتيكانىڭ ءدال ورتاسىنان وتەتىن قۇس جولىنىڭ ىشىندەگى ءبىر سىزىقتىڭ بويىنا تىزىلە ورنالاسقان-دى. بۇل – ارينە, كىمدى بولسا دا قاتتى ويلاندىرعان عاجاپ قۇبىلىس ەدى.
ءدال وسى ارادا: «بۇدان مىڭ جىلدان استام بۇرىن قازىرگى ادامزات تىرشىلىك ەتىپ وتىرعان عالامشاردا ورىن الاتىن الگىندەي قۇبىلىستاردى مايالار الدىن الا قالاي بولجاعان؟» دەگەن سۇراق تۋاتىنى زاڭدى نارسە. ويتكەنى مايا ساۋەگەيلەرى ءومىر سۇرگەن زامانداردا نە لينزا, نە تەلەسكوپ, نە وسى زاماننىڭ كوسموسقا بايلانىستى قول جەتكىزگەن تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرى اتىمەن بولعان جوق قوي. جوق الدە بولدى ما؟
ءادىل احمەتوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
حالىقارالىق جوعارى مەكتەپ عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
