بۇل ورايدا پرەزيدەنت حالىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋدىڭ ءتيىمدى تاجىريبەسىن اۋىل اكىمدەرىنىڭ قىزمەتكە سايلاۋ ارقىلى كەلۋىنەن كورەتىنىن جانە بۇگىندە بۇل ساياسي رەفورمانىڭ كەلەسى كەزەڭىنە كوشۋدىڭ العىشارتتارى ابدەن ءپىسىپ-جەتىلگەنىن ايتا كەلىپ, اۋىل اكىمدەرىنىڭ تىكەلەي سايلاۋىن وتكىزۋ جونىندەگى ماڭىزدى ماسەلەنى ورتاعا سالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل ۇسىنىسى قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ, قولداۋعا يە بولىپ جاتىر. بۇل جونىندە ءبىز دە جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن, اۋىلدىق اكىمدىك وكىلدەرىمەن, بۇرىنعى اۋىل اكىمدەرىمەن اڭگىمەلەسىپ, بۇعان دەيىنگى سايلاۋ جۇيەسى مەن پرەزيدەنت ۇسىنىپ وتىرعان تىكەلەي سايلاۋدىڭ ارا پارقىن اجىراتىپ, سارالاپ كورۋگە ۇمتىلىس جاساپ كوردىك.
بۇل جونىندە الدىمەن قوستاناي اۋدانىنا قاراستى التىن دالا اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىمەن سويلەستىك. اۋىل اكىمدەرىن تۇرعىنداردىڭ سايلاۋىنا مۇمكىندىك بەرىلۋى – اۋىل حالقىنىڭ بەلسەندىلىگىن كوتەرۋگە باعىتتالعان شارالاردىڭ باستاماسى, ءوز بەلسەندىلىگىن كورسەتۋگە بەرىلگەن مۇمكىندىك, دەيدى التىندالالىقتار.
– ءوزىم وسى اۋىلدا 12 جىلدان بەرى تۇرامىن. سول 12 جىلدىڭ ىشىندە ونعا جۋىق اكىم اۋىستى. اۋدان اكىمى مەن ءماسليحاتتىڭ تاعايىنداۋىمەن كەلەدى. ءبىر-ەكى جىل وتىرادى, سودان تاعى باسقا قىزمەتكە كەتەدى. مىسالى, سوندا ول 1-2 جىلدا نە تىندىرىپ, قانداي جوسپاردى جۇزەگە اسىرىپ ۇلگەرەدى؟ ياعني اقىرى اۋىلدى باسقارعان سوڭ, وزىنە بەلگىلەنگەن مەرزىم ىشىندە سايلاۋالدى باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرىپ, حالىققا بەرگەن ۋادەسىن ورىنداپ كەتۋى كەرەك قوي. بىراق قازىرگى جاعدايدا اۋىل اكىمدەرىندە مۇنداي مۇمكىندىك بولماي وتىر.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, جالپى, قازىر اۋىلعا جاعداي جاسالمايدى, قارجى بولىنبەيدى, اۋىل قۇرىپ بارا جاتىر دەپ زارلاي بەرەتىن كەز ءوتتى. اۋىلداردىڭ الەۋمەتتىك احۋالىن كوتەرۋ ءۇشىن, جالپى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن ءتۇرلى باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن كوزىمىز كورىپ وتىر. ەندىگى جەردە اۋىل تۇرعىندارى بەلسەندى ارەكەت ەتەتىن كەزەڭ باستالدى. سول ەلگە, جەرگە وزدەرى يەلىك ەتىپ, كاسىبىن اشىپ, ەڭبەك ەتۋى كەرەك. مۇنىڭ سىرتىندا, سول اۋىلدىڭ مۇددەسىن قورعايتىن وزدەرى جاقسى بىلەتىن, حالىقپەن ءتىل تابىسا الاتىن, اۋىلدىڭ كەم-كەتىگىن بۇتىندەپ, كوركەيتۋدى قاي جاعىنان باستاۋ كەرەك ەكەنىن بىلەتىن ىسكەر ازامات, بىلىكتى باسشىنى تاڭداپ, سايلاي الادى. حالىق سايلاعاننان كەيىن اكىمنىڭ اۋدانعا نەمەسە باسقا باسشىلارعا جالتاقتاۋى كەمىپ, ءوز سايلاۋشىلارىنىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى كوتەرىلە ءتۇسۋى ءتيىس, – دەيدى التىن دالا اۋىلىنىڭ تۇرعىنى اينۇر قۇداباەۆا.
جالپى, بۇعان دەيىن اۋىل اكىمدەرىن اۋدان اكىمىنىڭ ۇسىنىسىمەن ءماسليحات دەپۋتاتتارى سايلاپ كەلدى. ۇمىتكەر الدىمەن حالىققا, ودان كەيىن ماسليحاتقا ءوز باعدارلاماسىن تانىستىرادى. بىراق ونى حالىق ەمەس, ءماسليحات ماقۇلدايدى.
تاجىريبەدە اۋدان اكىمى ۇسىنعان ۇمىتكەر كوبىنە ءوزى اكىم بولىپ سايلانىپ جاتقان اۋىلدىق وكرۋگتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن, تۇرمىس-تىرشىلىگىن, شارۋاشىلىق ماسەلەلەرىن تەرەڭ بىلە بەرمەيدى, سول اۋىلداعى كوپتەن شەشىمىن كۇتىپ تۇرعان كۇرمەۋلى ماسەلەلەردەن دە بەيحابار بولىپ كەلەدى. سوندىقتان اۋىلدىق ورگاندارعا سول اۋىلدا تۋىپ-وسكەن, ەلدىڭ, جەردىڭ جاعدايىن جاقسى بىلەتىن, شەبەر ۇيىمداستىرۋشى, شىنايى جانى اشيتىن ازامات جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ تىكەلەي سايلاۋىمەن اكىم بولىپ كەلۋى كەرەك.
قازىرگى اۋىل اكىمدەرىنىڭ كوبىنىڭ قولى قىسقا. ويتكەنى قولىندا قارجىسى جوق. باسقارۋىنداعى اۋىل دوتاتسيادا وتىر. بۇرىن اۋىلدىق وكرۋگتەر اقشانى اۋداندىق بيۋدجەتتەن الاتىن. قازىر ءار اۋىلدىڭ شامالى بولسا دا ءوزىنىڭ دەربەس بيۋدجەتى بار. بىراق ءبىر جاعىنا تارتساڭ, ەكىنشى جاعىنا جەتپەيدى. اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ باسىم بولىگىندە ينفراقۇرىلىم دامىماعان, تاۋار ءوندىرۋشى ءىرى كاسىپورىندار جوق. سوندىقتان بيۋدجەت تە ماردىمسىز. مىسالى, قوستاناي اۋدانىنا قارايتىن نادەجدين اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ جىلدىق بيۋدجەتى نەبارى 4-اق ملن تەڭگە: 1 جارىم ملن – كولىك سالىعىنان, 2 ملن – جەكە تابىس سالىعىنان, 300 مىڭ تەڭگە م ۇلىك سالىعىنان تۇسەدى. بۇل 4 ملن تەڭگە اۋىلدىق وكرۋگتىڭ ءبىر جىلدىق تىرشىلىگىنە جەتپەيدى. سوندىقتان وبلىس مۇنداي اۋىلدارعا ءالى كۇنگە دەيىن سۋبسيديا بەرۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر. مىسالى, قوستاناي اۋدانىن الىپ قارايتىن بولساق, بۇل اكىمشىلىك قۇرىلىمعا كىرەتىن 20 شاقتى اۋىلدىق وكرۋگتىڭ ءبارى دوتاتسيامەن كۇن كورىپ كەلەدى. تەك توبىل قالاسى عانا ءوزىن ءوزى اقتاپ وتىر.
قارجىنىڭ جوقتىعىنان كوڭىلدە سايراپ تۇرعان تالاي شارۋانى تىندىرا الماي, شاراسىز كۇيىنەتىن ساتتەر كوپ بولاتىنىن وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن اۋليەكول اۋدانىنداعى قايماقكول اۋىلدىق وكرۋگىندە اكىم بولىپ قىزمەت اتقارعان ءالمۇرات احمەتوۆ تە راستايدى. بۇگىندە ول جدانوۆ ورتا مەكتەبىن باسقارادى.
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ حالىق پەن جەرگىلىكتى بيلىك اراسىنداعى تىعىز بايلانىستى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اۋىل اكىمدەرىن حالىقتىڭ سايلاۋىنا ۇسىندى. مەنىڭشە, بۇل وتە دۇرىس شەشىم. ءوزىم دە بىرەر جىل اكىم بولىپ كوردىم. شىنى كەرەك, سول اۋىلدىڭ اكىمى كەتەتىن بولعان سوڭ, رەزەرۆتە تۇرعان مەنى اكىمدىك ءوزى ۇسىندى. اكىم بولۋ ماعان قيىنداۋ سوقتى. سەبەبى ءوزىڭنىڭ حالىق ءۇشىن ىستەگىڭ كەلىپ تۇرعان نارسەلەردى جۇزەگە اسىرا الماي قالاتىن كەزدەر دە بولادى. مىسالى, اۋىلدىڭ سىرت كوزگە قوراش كورىنىپ تۇرعان ءبىر بۇرىشىن جاڭارتىپ, گۇلدەندىرگىڭ كەلەدى. بىراق شاما جوق, قول قىسقا, ءبارى قارجىعا كەلىپ تىرەلەدى. كەيدە بەرىلگەن بيۋدجەت اۋىلعا قاجەت دەگەن شارۋاعا جۇمسالمايتىن كەزدەر كەزدەسەدى, – دەدى ءا.احمەتوۆ.
دەسەك تە, بۇگىندە رەسپۋبليكا بيۋدجەتىنەن اۋىلدى دامىتۋعا مول قارجى ءبولىنىپ جاتىر. اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى گازداندىرۋ, اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, جۇمىسپەن قامتۋ, «سىباعا», «اۋىل – ەل بەسىگى» سياقتى باعدارلامالار بار. بۇل باعدارلامالارعا بولىنگەن قارجىنىڭ ناقتى ءبىر اۋىلعا جەتۋ-جەتپەۋى ەڭ الدىمەن اۋىل اكىمىنە بايلانىستى. ماسەلەن, اۋىلعا سۋ تارتۋ ءۇشىن وعان جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان, ياعني اكىم ءوتىنىم بەرەدى. بىراق الدىمەن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارىن دايىنداۋ كەرەك. ودان ءتۇرلى باسقارمالارعا, تۇرمىستىق-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتارعا جۇگىرۋگە تۋرا كەلەدى. ياعني بۇل شارۋا قىرعا دا, ويعا دا جۇگىرىپ ءجۇرىپ, جۇيكە توزدىرىپ, ۇلكەن كۇش جۇمساۋدى قاجەت ەتەدى. ال سول اۋىلعا ۋاقىتشا كەلگەن اكىمنىڭ مۇنداي تاۋەكەلگە بارا قويۋى ەكىتالاي. سوندىقتان مۇنداي اكىمدەر «قارجى جوقتى» العا تارتىپ, باستىڭ اماندىعىن, قۇلاقتىڭ تىنىشتىعىن تىلەپ, اۋزىن قۋ شوپپەن ءسۇرتىپ وتىرۋدان ارىگە باسپايدى. ال ەگەر جەرگىلىكتى تۇرعىندار سول اۋىلدا تۋىپ-وسكەن, تۋعان جەرىنىڭ ىستىعىنا كۇيىپ, سۋىعىنا توڭۋدان تايىنبايتىن, كوپشىلىككە ىسكەرلىگىمەن, ۇيىمداستىرۋشىلىق شەبەرلىگىمەن تانىلعان ەتى ءتىرى ازاماتتى تاڭداپ, اكىم ەتىپ سايلاسا, وندا اڭگىمە باسقا بولار ەدى.
سوندىقتان تۇرعىنداردىڭ دەنى اۋىل اكىمىن تىكەلەي سايلاعان ءجون دەپ بىلەدى. ايتۋلارىنشا, ءماسليحات دەپۋتاتتارى سايلاعان اكىم مەن اۋىل تۇرعىندارى سايلاعان اكىمنىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي. دەپۋتاتتار اكىمدىككە وزدەرى دۇرىس بىلمەيتىن, بالكىم, ومىرىندە العاش رەت كورىپ تۇرعان بەيتانىس ادامدى سايلاسا, اۋىل ادامدارى وزدەرىنىڭ كوز الدىندا وسكەن, وزدەرى جىعا تانىپ, جاقسى بىلەتىن, ءسوزى ءوتىمدى, قولى جەتىمدى العىر ءارى ىسكەر ازاماتتى دۇرىس تاڭداپ, سايلاي الادى.
بۇعان دەيىن سايلانعان اۋىل اكىمدەرىنىڭ تاعى ءبىر كەمشىن تۇسى بار: اۋىل اكىمدەرىن تاڭدايتىن باستى تۇلعا اۋدان اكىمى بولعاندىقتان, ولار, ەڭ الدىمەن, حالىق الدىندا ەمەس, اۋدان اكىمىنىڭ الدىندا جاقسى كورىنگىسى كەلىپ تۇرادى. ياعني تۇپتەپ كەلگەندە اۋىل مۇددەسىنە ەمەس, اۋدان اكىمىنە قىزمەت ەتەدى. ال اۋدان اكىمى بۇل لاۋازىمعا وزىنە قولايلى ادامدى عانا تاڭدايدى. قولايسىز ادامنان قۇتىلۋعا تىرىسادى. ماسەلەن, وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن دەنيسوۆ اۋدانى اكىمدىگى تاراپىنان سول اۋدانعا قاراستى تەلمان اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمىنە قىساستىق جاسالدى. بۇرىنعى اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى نۇرلان دوسپاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بار پالە «سىباعا» باعدارلاماسىنان باستالعان.
–ۆلاديسلاۆ ۆاسيليۋك ەسىمدى كاسىپكەر اۋدان باسشىلارىنىڭ قولداۋىمەن «سىباعاعا» قاتىسىپ, ءبىزدىڭ وكرۋگكە كەلىپ, مال وسىرمەك بولدى. مەن ول كاسىپكەردىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعان مال فەرماسى بار, ءىرى قاراسى بار دەگەن انىقتاما بەرۋىم كەرەك ەكەن. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ۆاسيليۋكتە مۇنىڭ ءبىرى دە جوق ەدى. انىقتامانى ءوزى ەمەس اۋداندىق اۋىلشارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرى نۇرجان ءسابيتوۆ ارقىلى سۇراتتى. ول كەلىپ, بۇل سول كەزدەگى اۋدان اكىمنىڭ تاپسىرماسى ەكەنىن, ەگەر ورىندالماسا, مەن ءۇشىن ارتى ناسىرعا شاباتىنىن ايتىپ, قوقان-لوقى كورسەتۋگە دەيىن باردى. مەن انىقتاما بەرۋدەن باس تارتتىم. كوپ كەشىكپەي قىسىم جاسالا باستادى. اكىم مەنى ءوز كابينەتىندە قابىلداۋىن دوعاردى. كەسە كولدەنەڭ كەدەرگى كوبەيىپ, ماعان ءتىپتى اۋىلدان شىعۋعا تىيىم سالىندى. ىسىك اۋرۋىنا شالدىعىپ, جانى قينالىپ جاتقان اناما قالادان ءدارى اكەلۋگە دە رۇقسات بەرىلمەدى. ءبىر رەت قالاعا دارىگە شىعىپ كەتىپ ەدىم, تارتىپتىك كەڭەس ارقىلى جاۋاپقا تارتتى, – دەيدى بۇرىنعى اۋىل اكىمى.
وسىلايشا, نۇرلان دوسپاەۆ اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىنىڭ كەلەسى سايلاۋىنا وتپەي قالادى. جەرگىلىكتى حالىق نارازىلىق تانىتا باستاعان سوڭ, اۋدان باسشىلارى مۇنىڭ سەبەبىن اكىمنىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەي الماعاندىعىنان دەپ تۇسىندىرەدى. مۇنىڭ ارتى اۋدان باسشىلىعى مەن اۋىلدىق وكرۋگ تۇرعىندارىنىڭ اراسىنداعى داۋعا ۇلاسادى. اۋىلدىق وكرۋگ اكىمىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى مەن ىسكەرلىگىن, مىندەتىنە ادالدىعىن جاقسى بىلەتىن جەرگىلىكتى حالىق بۇكىل وكرۋگ بولىپ وبلىس باسشىسىنا, استاناعا شاعىمدانىپ, اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ, ن.دوسپاەۆتىڭ كانديداتۋراسىن سايلاۋ تىزىمىنە ەنگىزدىرتەدى. بىراق قانداي دا ءبىر سەبەپتەرمەن ۇمىتكەردىڭ رەيتينگى ەڭ سوڭعى ورىننان تابىلىپ, ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ تاڭداۋىنا ىلىكپەي قالىپ, سايلاۋدا جەڭىلىس تابادى.
بۇل اۋدان اكىمنىڭ ۇسىنىسىمەن ءماسليحات سايلايتىن اۋىل اكىمىنىڭ ءوزىن ۇسىنعان جانە سايلاعان تۇلعالارعا تاۋەلدى ەكەندىگىنە ناقتى مىسال بولا الادى. ال تاۋەلدىلىك جوعارىدا باياندالعان سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلىنە جول اشادى. ال پرەزيدەنت جولداۋىندا ايتىلعان حالىقتىڭ تىكەلەي تاڭداۋى ارقىلى سايلانعان اۋىل اكىمدەرى مۇنداي ادىلەتسىزدىك پەن تاۋەلدىلىكتەن ارىلاتىنى ايقىن.
قوستاناي وبلىسى
