ابىلاي حان ارمانداپ, اتا-بابامىز اڭساعان ازاتتىق تاڭى اتىپ, ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ, حالقىمىز ەركىندىككە قول جەتكىزىپ, الەمدە قازاقستان دەگەن جاڭا مەملەكەت پايدا بولدى. وسى كۇننەن باستاپ تاۋەلسىز ەلدى باسقارۋ تىزگىنى بۇكىل حالىقتىڭ قولداۋىمەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا بەرىلدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى قيىن-قىستاۋ جىلدارىندا ەلباسى ءوزىنىڭ كورەگەندىگىمەن كوپۇلتتى قازاقستان حالقىنىڭ تىنىشتىعى مەن ىنتىماعىن ساقتاپ, ولاردى ەل بىرلىگى يدەياسىنا بىرىكتىرىپ, جاس مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن قالاپ قانا قويماي, سول كەزەڭدەگى بارلىق قيىنشىلىقتاردى جەڭىپ شىقتى.
پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەل باسقارۋداعى باستى ۇستانىمى تىنىشتىق, تۇراقتىلىق, ىنتىماق پەن بىرلىك اتتى ۇلى قۇندىلىقتارىنا بۇگىنگى تاڭدا بۇكىل الەم قىزىعا قاراپ, وسى قاعيداتتاردى ۇلگى تۇتۋدا.
*قازاقستان سۋديالارىنىڭ ءVى سەزى قارساڭىندا
ابىلاي حان ارمانداپ, اتا-بابامىز اڭساعان ازاتتىق تاڭى اتىپ, ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ, حالقىمىز ەركىندىككە قول جەتكىزىپ, الەمدە قازاقستان دەگەن جاڭا مەملەكەت پايدا بولدى. وسى كۇننەن باستاپ تاۋەلسىز ەلدى باسقارۋ تىزگىنى بۇكىل حالىقتىڭ قولداۋىمەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا بەرىلدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى قيىن-قىستاۋ جىلدارىندا ەلباسى ءوزىنىڭ كورەگەندىگىمەن كوپۇلتتى قازاقستان حالقىنىڭ تىنىشتىعى مەن ىنتىماعىن ساقتاپ, ولاردى ەل بىرلىگى يدەياسىنا بىرىكتىرىپ, جاس مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن قالاپ قانا قويماي, سول كەزەڭدەگى بارلىق قيىنشىلىقتاردى جەڭىپ شىقتى.
پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەل باسقارۋداعى باستى ۇستانىمى تىنىشتىق, تۇراقتىلىق, ىنتىماق پەن بىرلىك اتتى ۇلى قۇندىلىقتارىنا بۇگىنگى تاڭدا بۇكىل الەم قىزىعا قاراپ, وسى قاعيداتتاردى ۇلگى تۇتۋدا.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تولىققاندى دەموكراتيانىڭ سالتانات قۇرۋىنا نىق قادام جاسالىپ, قۇقىقتىق-ساياسي تۇرعىدا دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭى قىزۋ قارقىن الدى. بۇل قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك مۇددەلەردىڭ جاڭا تەڭگەرمەلىگىنە, مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ جاڭا تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ءوزىنىڭ ىقپالىن تيگىزىپ, قۇقىقتىق دەموكراتيانىڭ الەمدىك وركەنيەتكە ساي رەتىمەن جانە جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋىنا مۇمكىندىك بەردى.
ءبىر ماسەلەنىڭ باسى اشىق: ءوركەنيەتتى جانە دەموكراتياسى دامىعان مەملەكەت پارمەندى سوت جۇيەسىنسىز بولۋى مۇمكىن ەمەس, ءويتكەنى, پارمەندى جانە تاۋەلسىز سوت بيلىگى – مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام اراسىنداعى ۇيلەسىمدى ءوزارا بايلانىستىڭ كەپىلى, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ باستى قۇرالى.
سوت جۇيەسىنىڭ دە وزىندىك قالىپتاسۋ, ىزدەنۋ, ءوسۋ جولى بار. ەڭ باستىسى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءبىر جەمىسىندەي, ەلىمىزدە تاۋەلسىز سوت بيلىگىنىڭ ورنىعۋىن قامتاماسىز ەتە العان تەرەڭ ءارى ساپالى وزگەرىستەر بولعاندىعى دا انىق. اتا زاڭىمىزعا سايكەس سوت جۇيەسى دە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءبىر تارماعىنا اينالدى. سوتتاردىڭ قوعامداعى ورنى ناقتىلانىپ, بەدەلى مەن مارتەبەسى ارتا ءتۇستى. ادالدىق پەن تۋرالىقتى تۋ ەتە بىلگەن ادىلدىكتىڭ اقورداسى بۇگىندە بەلگىلى ءبىر سارا جولعا ءتۇسىپ, بەتالىسىن ايقىنداپ, اسقار تاۋداي ايشىقتالىپ, الەمدىك سوت جۇيەسىمەن يىق تەڭەستىرىپ قالعانى دا انىق بايقالادى.
تاۋەلسىزدىك العان جىلدار ءىشىندە سوت قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋدى زاڭنامالىق تۇرعىدان جەتىلدىرۋ, سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن, ولاردىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ باعىتىندا ەڭ تولعاقتى دەگەن ماسەلەلەر شەشىلىپ, جۇزەگە اسىرىلۋىمەن قاتار, سوتتاردى قارجىلىق جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىندا كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلعانى انىق.
بۇعان ناقتى دالەلدەر دە بارشىلىق. قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالار وداعىنىڭ حالىقارالىق سۋديالار قاۋىمداستىعىنا مۇشەلىككە قابىلداۋ تۋرالى ءوتىنىشى قارالۋىنا بايلانىستى ەلىمىزدىڭ سوتتارىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسۋ ءۇشىن كەلگەن سول قاۋىمداستىقتىڭ ساراپشىسى اقش-تىڭ مينەسسوتا شتاتىنىڭ اعا سۋدياسى پول ماگنۋسسون مىرزا اقمولا وبلىسىندا بولعان ساپارىندا بۋراباي اۋداندىق سوتىنىڭ عيماراتىمەن تانىسىپ, سوتتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعىنان قالاي قامتاماسىز ەتىلگەنىن, سوت ءماجىلىسى زالدارىنىڭ بەينە-دىبىس جازبا قوندىرعىلارىمەن جابدىقتالعانىن, سۋديالاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە جاسالعان جاعدايلاردى كورىپ, ءوزىنىڭ تاڭعالىسىن جاسىرماي, وتە جوعارى باعا بەرگەن بولاتىن.
ءدال وسىنداي باعانى تۇركيا مەملەكەتىنىڭ سۋديالارى مەن پروكۋرورلارى جوعارى كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى نەسيبە وزەر حانىم دا بەرىپ, رەسپۋبليكا سوت جۇيەسىنىڭ بولاشاعىنا تولاعاي تابىستار تىلەگەن ەدى.
ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالىق جاڭالىقتاردىڭ جەمىسى رەتىندە – تاۋەلسىز, تەك ازاماتتار مەن ۇيىمداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى باستى ماقسات ەتىپ قويعان, جاڭا نارىقتىق قاتىناستاردان تۋىندايتىن داۋلاردىڭ بارلىق ءتۇرىن ادىلەتتى دە زاڭ جۇزىندە شەشۋگە قابىلەتتى جاڭا سوت جۇيەسىنىڭ قۇرىلعانىن جانە تۇراقتى قىزمەت ىستەپ جاتقانىن اتاپ ايتۋ كەرەك.
سوت جۇيەسىنىڭ جاڭا ءتۇرىن قالىپتاستىرۋ مەن قۇرۋ, سوتتارعا قۇقىقتىق مەملەكەتكە ءتان وكىلەتتىكتەردى تولىق كولەمدە بەرۋ, ولاردىڭ جوعارى ءارى جاۋاپتى الەۋمەتتىك ءرولىن نىعايتۋ – مەملەكەتتىڭ نەگىزگى ساياسي باسىمدىعى بولدى. ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلعان سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ جونىندەگى نەگىزگى شارالاردىڭ اياسىندا سوت قۇرىلىمى ودان ءارى جەتىلدىرىلىپ, سوت ءىسىن جۇرگىزۋ وڭتايلاندىرىلدى. سوتتىلىقتىڭ اراجىگىن اشۋ ۇدەرىسى اياقتالىپ, ءۇش بۋىندى سوت جۇيەسى ومىرگە كەلدى, سوت جۇيەسىنىڭ حالىق ءۇشىن اشىقتىعى مەن قولجەتىمدىگىن بارىنشا ءتيىمدى ەتۋدىڭ جولدارى بەلگىلەندى. مامانداندىرىلعان سوتتار مەن القابيلەر سوتىنىڭ قۇرىلۋى, قاماۋعا الۋعا سوتتىڭ سانكتسيا بەرۋىنىڭ ەنگىزىلۋى, زاڭناما مەن سوت تاجىريبەسىنىڭ ىزگىلەندىرىلۋى سياقتى فاكتورلار ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىن الەمدىك سوت تورەلىگىنىڭ ستاندارتتارىنا اناعۇرلىم جاقىنداتتى دەپ تولىق ايتا الامىز!
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ سۋديالاردىڭ V سەزىندە: «سوتتار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگى, ولاردىڭ شىعاراتىن شەشىمدەرىنىڭ ادىلەتتىگى مەن جەدەل جانە تولىق ورىندالۋى – كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ دەموكراتيالىق دامۋىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى. سوتتاردىڭ شەشىمدەرىنە قاراپ قوعامنىڭ مەملەكەتكە دەگەن كوزقاراسى قالىپتاسادى, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ قابىلەتى باعالانادى», دەپ اتاپ كورسەتكەن ەدى.
سوتتار ەلىمىزدە مەملەكەت اتىنان شەشىم شىعاراتىن بىردەن-ءبىر ورگان بولعاندىقتان, قوعام مەن جۇرتشىلىق كاسىبي تۇرعىدان العاندا دا, قىزمەتتىك بورىشقا دەگەن كوزقاراس تۇرعىسىنان دا سۋديالارعا ەڭ جوعارعى تالاپتاردى قويۋعا قۇقىلى. وسىعان بايلانىستى قانداي بولماسىن سوت قاتەلىگى, ول كەيىننەن جوعارى تۇرعان سوت تاراپىنان زاڭدى تۇردە تۇزەتىلەتىن بولسا دا, قوعامدىق جاڭعىرىق تۋعىزۋعا, سۋديانىڭ كاسىبي جارامدىلىعىنا كۇماندانۋعا اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن.
ارينە, ادىلدىككە قىزمەت ەتۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرەتىن وڭاي شارۋا ەمەس. داۋلاسقان جاقتارعا تورەلىك جاساپ, مەملەكەت اتىنان ادىلدىك ءسوزىن ايتۋ ءمارتەبەلى بولۋىمەن قاتار, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى جۇكتەيدى.
راسىندا دا, ادام تاعدىرىن تارازىعا سالىپ, زاڭ شەڭبەرىندە ءادىل شەشىم قابىلداۋ ۇلكەن ءبىلىكتىلىكتى عانا ەمەس, سەزىمگە بوي الدىرماس سالقىنقاندىلىقتى, قاي نارسەگە دە زاڭ سۇزگىسىنەن وتكىزە قارايتىن بايىپتىلىقتى قاجەت ەتەتىنى داۋسىز. سوندىقتان سۋديالىق قىزمەتكە ىرىكتەر كەزدە ۇمىتكەردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىمەن قاتار ونىڭ ادامگەرشىلىك بولمىسى مەن ار-وجدان تازالىعىنا, پايىم-پاراساتىنىڭ تەرەڭدىگى مەن تانىم-تۇيسىگىنىڭ كەڭدىگىنە نازار اۋدارۋ قاجەت, سونىمەن بىرگە, ويلاۋ جانە ءسويلەۋ مادەنيەتى, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ دەڭگەيى دە ولارعا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ ءبىرى بولۋى كەرەك.
وسىعان دا بايلانىستى بولسا كەرەك, قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا سۋديالاردى ىرىكتەۋ ءتارتىبىن ودان ءارى قاراي جەتىلدىرۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگى باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە كورسەتىلگەن.
قوعامنىڭ دامۋ ۇدەرىسىنە بايلانىستى زاڭ دا, زامان دا كۇندەلىكتى وزگەرىستەرگە ۇشىراپ وتىرعان قازىرگىدەي كەزەڭدە سۋديالارعا قويىلاتىن تالاپتىڭ دا كۇن ساناپ ارتىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. سۋديالاردىڭ جۇكتەمەسىن ازايتۋدىڭ ءبىر جولى مەدياتسيا ينستيتۋتىن ەنگىزۋ بولاتىن. بىراق سۋديالار تاراپىنان جاسالىپ جاتقان قىرۋار جۇمىستارعا قاراماستان, بۇل زاڭناما حالىقتىڭ ساناسىنا ءالى ءسىڭىپ كەتە قويعان جوق. مەدياتسيانى دامىتۋعا قاتىستى ىقپالدى شارالار ۇيىمداستىرىپ, جۇزەگە اسىرعان ءجون.
سۋديالاردىڭ جۇكتەمەسىن ازايتۋدىڭ تاعى دا ءبىر جولى – ولاردى قاعازباستىلىقتان مەيلىنشە ارىلتىپ, تەك ىستەردى قاراۋمەن عانا اينالىسۋعا جاعداي جاساۋ كەرەك. وسى تۇرعىدا, سۋديانىڭ ءىستى قاراۋعا دەيىنگى دايىندىق جۇمىستارىن اتقاراتىن جانە سوت پروتسەستەرىن ۇيىمداستىراتىن سۋديا كومەكشىسى لاۋازىمىن ەنگىزۋ ۋاقىت تالابى.
شەشىمىن تابۋدى قاجەت ەتەتىن تاعى دا ءبىر ماسەلە – كەيبىر زاڭگەرلەردىڭ ونسىز دا شيەلەنىسكەن سوت داۋلارىن تۋدىراتىن زاڭنامالاردىڭ دارمەنسىزدىگىن پايدالانىپ, زاڭدى تەرىس پايدالانۋعا جول بەرىپ جاتاتىندىعى. بۇل ءماسەلە بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت كوتەرىلگەنىمەن, وعان جەتە كوڭىل بولىنبەي كەلەدى. سوندىقتان ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىن وزگەرتىپ, وكىل بولۋعا تەك ادۆوكاتتىق ليتسەنزياسى بار, وبلىستىق ادۆوكاتتار القاسىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن كاسىبي زاڭگەرلەرگە عانا رۇقسات بەرەتىن ۋاقىت جەتتى.
سوڭعى كەزدە سۋديالارعا اقپاراتتىق قىسىم جاساۋ, ياعني جەكەلەگەن سوت ىستەرى بويىنشا ناقتى ءبىر شەشىم قابىلداتۋ ماقساتىندا قانداي دا ءبىر اكتسيالار, پيكەتتەر ۇيىمداستىرۋ, وزىنە-ءوزى قول جۇمسايمىن دەپ قورقىتۋ ارقىلى سۋدياعا قىسىم جاساۋ ءۇردىسى بەلەڭ الىپ كەلەدى.
سوندىقتان «سوتتى قۇرمەتتەمەۋشىلىك», «سوت تورەلىگىن ءجۇزەگە اسىرۋعا زاڭسىز ارالاسۋ» ۇعىمدارىن كەڭەيتىپ, بۇل ارەكەتتەر ءۇشىن اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جازالاۋ شارالارىن كۇشەيتۋ قاجەت.
اعىمداعى جىلدىڭ قاراشا ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ كەزەكتى VI سەزىن وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسى كەلەلى جيىندا سوت جۇيەسىنىڭ اتقارعان قىزمەتىنە باعا بەرىپ قانا قويماي, ەلىمىزدىڭ سوت قاۋىمداستىعىنىڭ الدىندا تۇرعان اسقارالى ماقساتتارى مەن ابىرويلى مىندەتتەرىن ايقىنداپ العان ءجون.
سوت جۇيەسىنىڭ دامۋ جانە جاھاندانۋ پروتسەسىن حالىق, ەل تاعدىرىنان بولەك الىپ قاراستىرۋعا بولمايدى. سوت جۇيەسى قازاقستان حالقىنىڭ بولاشاعى, باقىتى ءۇشىن قىزمەت ەتۋى ءتيىس.
«سوت – حالىقتىڭ ار-وجدانى», دەپ ەلباسىمىز سۋديالاردى ءوز جارلىعىمەن قىزمەتكە تاعايىنداپ, ولارعا سەنىم ءبىلدىرۋى سوت قاۋىمداستىعىنا ۇلكەن مىندەتتەر مەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. وسى ورايدا, سۋديالار دا ەلباسى سەنىمى مەن حالىق سەنىمىن, ءبىر ۇعىم دەپ قاراپ, ونى اقتاۋ ءۇشىن ايانباي ادال قىزمەت اتقارۋلارى قاجەت.
قايرات ءمامي,
جوعارعى سوت توراعاسى.
