رۋحانيات • 05 قىركۇيەك، 2020

بۇگىن - احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تۋعان كۇنى

159 رەت كورسەتىلدى

قازاق ادەبيەتى مەن ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ، ءتىل ءبىلىمىنىڭ اتاسى ءھام رەفورماتورى احمەت بايتۇرسىن ۇلى 1873 جىلدىڭ 5 قىركۇيەگىندە دۇنيەگە كەلگەن، دەپ حابارلايدى Egemen.kz.

احمەت بايتۇرسىن ۇلى قازىرگى قوستاناي وبلىسىنىڭ تورعاي وڭىرىندەگى سارتۇبەك دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن. جاستايىنان كوزى اشىق، ءبىلىم ۇيرەنۋگە قۇمار بولعان ول 1882-1884 جىلدارى اۋىل ادامدارىنان ساۋاتىن اشىپ، حات تانيدى. 1886-1891 جىلدارى تورعاي قالاسىنداعى ەكى سىنىپتى ورىسشا-قازاقشا ۋچيليششەدە، كەيىن ورىنبورداعى مۇعالىمدەر دايارلايتىن مەكتەپتە ءبىلىم العان. وسىلايشا بىرقاتار وقۋ ورىندارىنان ءدارىس العان احمەت بايتۇرسىن ۇلى 1895 جىلى ءوزىنىڭ ۇستازدىق قىزمەتىن باستايدى. مۇعالىم بولىپ ءجۇرىپ قوعامدا ورىن الىپ جاتقان كەيبىر ماسەلەلەردەن دە شەت قالعان جوق.

احمەت بايتۇرسىن ۇلى سونداي-اق شەبەر اۋدارماشى. ول ورىس كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارىن انا تىلىمىزگە اۋدارىپ، قازاق ادەبيەتىنىڭ دامۋىنا دا ۇلەسىن قوسقان جان. 1909 جىلى پەتەربۋرگتە باسىلىپ شىققان "قىرىق مىسال" اتتى كىتابىندا كرىلوۆتىڭ، پۋشكيننىڭ تانىمال تۋىندىلارى اۋدارىلدى.

ا.بايتۇرسىن ۇلى قوعامدا ورىن الىپ جاتقان جاعىمسىز جايتتاردى وسى مىسال ولەڭدەرى ارقىلى جەتكىزىپ وتىردى. بىرىندە ءوز ويىن جۇمباقتاپ جەتكىزسەع كەيدە اشىق تا ايتا باستاعان. وسىلايشا ول 1905 جىلداردان باستاپ ساياسي ومىرگە ارالاسا باستادى. العاشقى ماقساتى الەۋمەتتىك تەڭسىزدىككە قارسى شىعۋ بولاتىن.
1909 جىلى گۋبەرناتور تروينيتسكيدىڭ بۇيرىعىمەن احاڭ تۇتقىندالىپ، تۇرمەگە دە قامالادى. كەيىن رەسەيدىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ەرەكشە كەڭەسى ونى قازاق ەلىنەن جىراققا جىبەرۋ ءۇشىن ورىنبورعا جەر اۋدارعان. بۇل جەردە دە ول ساياسي كوزقاراسىن اشىق ايتىپ، ءوزىنىڭ سەنىمدى دوستارى ءاليحان بوكەيحانوۆ، مىرجاقىپ دۋلاتوۆتارمەن بىرىگىپ، تۇڭعىش جالپىۇلتتىق "قازاق" گازەتىن شىعارا باستادى. 1913-1918 جىلدار ارالىعىندا وسى باسىلىمنىڭ رەداكتورى بولعان ول، حالىقتى ونەر مەن بىلىمگە شاقىرىپ، قالىڭ بۇقاراعا ۇگىت-ناسيحاتىن جۇرگىزگەن ەدى. الايدا، احمەتتىڭ ءاربىر باسقان قادامى رەسەي ۇكىمەتىنىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا بولىپ، گازەتكە جابىلعان جالانىڭ كەسىرىنەن ول جازىقسىز اباقتىعا وتىرىپ شىقتى.

قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن قوعامدىق ومىرگە بەلسەنە ارالاسقان احمەت بايتۇرسىن ۇلى قازاق جۇرتىنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتىن قۇرۋدى ماقسات ەتكەن الاش قوزعالىسى كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى بولادى. كەيىنىرەك قازاقستاننىڭ تۇڭعىش حالىق اعارتۋ ءمينيسترى، قازاقستان اكادەميالىق ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى، الماتىداعى، تاشكەنتتەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ پروفەسسورى قىزمەتتەرىن اتقارادى. 

1926 جىلى احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۇركىتانۋشىلاردىڭ ءبىرىنشى سەزىنە قاتىسقان بولاتىن. جيىن باكۋ قالاسىندا وتكەن. "تۇركى تىلدەرىندەگى تەرمينولوگيا جايلى" دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاساعان ول جيىنعا كەلگەن بۇكىل قاتىسۋشىنى ءوز اۋزىنا قاراتتى. قاراتاتىنىندايى دا بار ەدى، احاڭ سول باسقوسۋدا قازاق ۇلتىنىڭ تىلدىك جۇيەسىن دالەلدەپ، حالقىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن قايسارلىق كورسەتكەن.

5 رەت سوتتالىپ، 2 رەت جەر اۋدارىلعان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى احمەت بايتۇرسىن ۇلى 1937 جىلى قازان ايىندا تاعى دا قاماۋعا الىنىپ، ەكى ايدان سوڭ "حالىق جاۋى" دەگەن ايىپپەن اتىلىپ كەتتى. ونىڭ جاقتاستارىن، تۋڭان-تۋىستارىن قۋدالاۋ 1988 جىلعا دەيىن جالعاسقان. تەك وسى جىلدىڭ 4 ءتورتىنشى قاراشاسىندا عانا ا.بايتۇرسىن ۇلى اقتالىپ، ونىڭ ەڭبەكتەرى ورتامىزعا ورالدى. وسى ۋاقىتتا ونىڭ "اق جول" دەگەن كىتابى دا باسىلىپ شىقتى. 

ونىڭ ارتىنان قالعان مول مۇراسى الماتىداعى ءوزى ءومىر سۇرگەن عيماراتتا، ياعني قازىرگى احمەت بايتۇرسىنوۆ مۇراجايىندا. 20 جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى جۇمىس جاساپ تۇرعان شاڭىراقتا الاشتىڭ ارداقتى ارىسىنىڭ باسقان ءىزى، جوعالماس بيىك رۋحى قالدى. ونىڭ: ء"وزىمىزدىڭ ەلىمىز¬دى ساقتاۋ ءۇشىن بىزگە مادەنيەتكە، وقۋعا ۇمتىلۋ كەرەك. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن، ادەبيەت ءتىلىن وركەندەتۋ كەرەك..." دەگەن ءسوزى بار بولاتىن. ەلى ءۇشىن ەڭبەگىن ارناعان اسىل ازاماتتىڭ وسى ايتقانى قازىر دە كۇشىن جويعان جوق.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلەنگەن ەرلىك

ايماقتار • بۇگىن، 13:22

قاراشادا كۇن سۋىتادى

اۋا رايى • بۇگىن، 11:59

پنەۆمونيادان تاعى 5 ادام كوز جۇمدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:35

قاۋىپتى ىندەتكە قارسى قامدانىس

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 07:40

ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسى

پىكىر • بۇگىن، 07:35

پيك-ءتىڭ ورنىنا – جاڭا ۇيىم

ايماقتار • بۇگىن، 07:27

ۇقساس جاڭالىقتار