«قازاقستان» گازەتى ەل-جۇرتىمەن قايتا قاۋىشتى
وقىرمان قاۋىم بۇدان 102 جىل بۇرىن قازاق دالاسىندا «قازاقستان» اتتى گازەت شىعىپ تۇرعانىنان حاباردار بولسا كەرەك. ارينە, بۇگىندە قازاقستان اتتى مەملەكەتتىڭ اتاۋى تورتكۇل دۇنيەگە تانىمال بولعانىمەن, وسىدان 100 جىلدان استام ۋاقىت بەدەرىندە قازاقتى وزگە جۇرت تانىماق تۇگىلى, تۇتاس ءبىر حالىق ءتىپتى ءوزىنىڭ و باستاعى ءتول اتاۋىنا زار بولىپ قالعانى تاريحي شىندىق. بۇعان سول كەزدەگى بارشا قۇجاتتار مەن جازبالاردا قازاق اتاۋى «كيرگيز», «كيرگيز-كايساك» دەپ بۇرمالانعانى ايقىن دالەل. وسىنداي كەزەڭدە قازاق جەرىندە «قازاقستان» ياعني قازاق ەلى دەگەن تۇسىنىك بەرەتىن گازەتتىڭ تۇساۋى كەسىلىپ, ونىڭ كۇللى جەر جاھانعا تاراتىلعانى شىن مانىندە ونى شىعارۋشىلاردىڭ ەرلىگى, ءوز ۇلتىن سۇيە ءبىلۋدىڭ تاپتىرماس ونەگەسى دەۋگە بولادى. ال ءدال وسى اتاۋمەن بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتتىڭ اتالۋى بەرى سالىپ ايتقاندا – كورەگەندىك.
گازەت تاريحىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى ونىڭ 16 ءنومىرى شىقتى دەسە, ەكىنشىسى 18 سانى جارىق كوردى دەپ تۇجىرىمدايدى. ارينە, بۇل جەردە باستى ماسەلە «قازاقستاننىڭ» قانشا ءنومىرى شىققانىندا ەمەس, بۇعان دەيىن تابىلعان 16 ءنومىرىنىڭ اراب قارپىمەن, كەيبىر رەتتەردە ورىس تىلىندە جازىلعان تۇپنۇسقاسىنىڭ كوشىرمەلەرى تولىق جيناقتالۋىندا. ءارى ونىڭ ءبارى اسا ساۋاتتى تۇردە قازىرگى كيريلليتساعا كوشىرىلىپ, اۋدارىلىپ بەرىلۋىندە. بۇل شىن مانىندە تۇرەن تۇسپەگەن تىڭ ءىس, سوڭى شىعارماشىلىق قارەكەت. ەڭ باستىسى, ءار ءسوزى التىنعا پارا-پار وسى كوشىرمەلەر مەن اۋدارمالار ەلىمىزدىڭ ءباسپاسوزى تاريحىندا تۇڭعىش رەت قالىڭ كىتاپ بولىپ جيناقتالىپ, باسىلىپ شىقتى. مۇنى ورال قالاسىنداعى «جايىق پرەسس» جشس باس ديرەكتورى جانتاس سافۋللين باسقارعان شىعارماشىلىق توپ جۇزەگە اسىردى. ايماقتاعى مەدياحولدينگ باسشىسىمەن اڭگىمە وسىنداي تاقىرىپ توڭىرەگىندە ءوربىدى.
«قازاقستان» گازەتى ەل-جۇرتىمەن قايتا قاۋىشتى
وقىرمان قاۋىم بۇدان 102 جىل بۇرىن قازاق دالاسىندا 
«قازاقستان» اتتى گازەت شىعىپ تۇرعانىنان حاباردار بولسا كەرەك. ارينە, بۇگىندە قازاقستان اتتى مەملەكەتتىڭ اتاۋى تورتكۇل دۇنيەگە تانىمال بولعانىمەن, وسىدان 100 جىلدان استام ۋاقىت بەدەرىندە قازاقتى وزگە جۇرت تانىماق تۇگىلى, تۇتاس ءبىر حالىق ءتىپتى ءوزىنىڭ و باستاعى ءتول اتاۋىنا زار بولىپ قالعانى تاريحي شىندىق. بۇعان سول كەزدەگى بارشا قۇجاتتار مەن جازبالاردا قازاق اتاۋى «كيرگيز», «كيرگيز-كايساك» دەپ بۇرمالانعانى ايقىن دالەل. وسىنداي كەزەڭدە قازاق جەرىندە «قازاقستان» ياعني قازاق ەلى دەگەن تۇسىنىك بەرەتىن گازەتتىڭ تۇساۋى كەسىلىپ, ونىڭ كۇللى جەر جاھانعا تاراتىلعانى شىن مانىندە ونى شىعارۋشىلاردىڭ ەرلىگى, ءوز ۇلتىن سۇيە ءبىلۋدىڭ تاپتىرماس ونەگەسى دەۋگە بولادى. ال ءدال وسى اتاۋمەن بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتتىڭ اتالۋى بەرى سالىپ ايتقاندا – كورەگەندىك.
گازەت تاريحىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى ونىڭ 16 ءنومىرى شىقتى دەسە, ەكىنشىسى 18 سانى جارىق كوردى دەپ تۇجىرىمدايدى. ارينە, بۇل جەردە باستى ماسەلە «قازاقستاننىڭ» قانشا ءنومىرى شىققانىندا ەمەس, بۇعان دەيىن تابىلعان 16 ءنومىرىنىڭ اراب قارپىمەن, كەيبىر رەتتەردە ورىس تىلىندە جازىلعان تۇپنۇسقاسىنىڭ كوشىرمەلەرى تولىق جيناقتالۋىندا. ءارى ونىڭ ءبارى اسا ساۋاتتى تۇردە قازىرگى كيريلليتساعا كوشىرىلىپ, اۋدارىلىپ بەرىلۋىندە. بۇل شىن مانىندە تۇرەن تۇسپەگەن تىڭ ءىس, سوڭى شىعارماشىلىق قارەكەت. ەڭ باستىسى, ءار ءسوزى التىنعا پارا-پار وسى كوشىرمەلەر مەن اۋدارمالار ەلىمىزدىڭ ءباسپاسوزى تاريحىندا تۇڭعىش رەت قالىڭ كىتاپ بولىپ جيناقتالىپ, باسىلىپ شىقتى. مۇنى ورال قالاسىنداعى «جايىق پرەسس» جشس باس ديرەكتورى جانتاس سافۋللين باسقارعان شىعارماشىلىق توپ جۇزەگە اسىردى. ايماقتاعى مەدياحولدينگ باسشىسىمەن اڭگىمە وسىنداي تاقىرىپ توڭىرەگىندە ءوربىدى.
– جانتاس ءنابيوللا ۇلى, «قازاقستان» قازاق ءباسپاسوزىنىڭ تاريحىندا از دا ەمەس, كوپ تە ەمەس, قايتكەندە دە زەرتتەلگەن تاقىرىپتاردىڭ قاتارىنا كىرەدى. بۇعان قايىرجان بەكحوجين مەن مۇستافا ىسماعۇلوۆتىڭ, يساتاي كەنجاليەۆ پەن ماقسات ءتاجىمۇراتتىڭ ەڭبەكتەرى دالەل. وسى زەرتتەۋلەرگە نەندەي تىڭ وي-پىكىر قوسا الدىڭىزدار؟ جالپى, «قازاقستان» گازەتىنىڭ نومىرلەرىن تۇگەندەۋگە قوزعاۋ سالعان جايت قانداي؟
– بىرىنشىدەن, مەن تاريحشى دا, ءباسپاسوز تاريحىن زەرتتەۋشى دە ەمەسپىن. سوندىقتان الدىمىزعا اتالعان ماسەلەگە وراي قانداي دا ءبىر بولماسىن ىندەتە زەرتتەۋ نىساناسىن قويعانىم جوق. سونداي-اق, تۇڭعىش سانى 1911 جىلدىڭ ناۋرىزىندا باسىلعان, ءارى العاشقى شىعارۋشىلارى عۇمار قاراش, ەلەۋسىن بۇيرين, عابدولعازيز مۇساعاليەۆ بولىپ تابىلاتىن «قازاقستانعا» قاتىستى زەرتتەۋلەردى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ مەن تولىقتىرۋدى دا ماقسات ەتكەن ەمەسپىز. اشىعىن ايتقاندا, بۇل تاقىرىپقا ويلاماعان جەردەن كەزىكتىم دە, ونى اتتاپ وتۋگە بولمادى.
مۇنىڭ ءمانىسى مىنادا. بيىل باتىس قازاقستاننىڭ باس رەسمي باسىلىمدارى «ورال ءوڭىرى» مەن «پريۋرالەنىڭ» شىعا باستاعانىنا 95 جىل تولىپ وتىر. وسىعان وراي, اتالعان باسىلىمدار تاراپىنان سىر تارقاتاتىن مۋزەي اشۋدى ماقسات ەتتىك. بۇل ءىستى ەڭ الدىمەن, وسى گازەتتەردىڭ العاشقى تىگىندىلەرىن تۇگەندەۋدەن باستاعاندى ءجون كوردىك. بۇعان قوسا, تۇڭعىش نومىرلەردى ۇيىمداستىرعان تۇلعالاردى دا ىزدەي باستادىق. بۇل رەتتە «ورال ءوڭىرىنىڭ» 1968 جىلعى 17 قاراشادا ونىڭ 50 جىلدىعىنا قاتىستى جازىلعان ءبىر ماقالا نازارىمىزدى ايرىقشا اۋداردى. اۆتورى – تاميمدار سافيەۆ. ماسكەۋ قالاسىندا تۇرادى ەكەن. ول كىسى گازەتتىڭ تاريحىنا بايلانىستى كوپتەگەن قۇندى دەرەكتەر كەلتىرىپتى.
سونىڭ ىشىندە, بۇعان دەيىن «حابار» جانە «قازاق دۇرىستىعى» اتالىپ ەكى تىلدە شىققان گازەت ورنىنا ءبىر عانا قازاق تىلىندە گازەت شىعارۋ ماسەلەسى تالقىلانعاندىعى, كوپشىلىكتىڭ ۇيعارىمىمەن گازەت اتاۋى «دۇرىستىق جولى» بولىپ وزگەرتىلگەندە, ونىڭ رەداكتسيا القاسىنا عۇمار قاراش, مۇستافا كوكەباەۆ, عابدولعازيز مۇساعاليەۆ, حالەل ەسەنباەۆ جانە ماقالا اۆتورى تاميمدار سافيەۆ كىرگەندىگى ايتىلعان. گازەت جۇمىسىندا رەداكتسيا القاسى – ەڭ نەگىزگى ورگان بولىپ ەسەپتەلەتىندىكتەن, ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ بۇرىن قايدا, كىم بولىپ قىزمەت ەتكەندىگىن ايقىنداۋ قاجەت بولدى. تۇپتەپ كەلگەندە, جوعارىدا اتالعان بەسەۋدىڭ ەكەۋى, ياعني عۇمار قاراش پەن عابدولعازيز مۇساعاليەۆ 1911-1913 جىلدارى «قازاقستان» اتاۋىمەن گازەت شىعارۋشىلار قاتارىندا قىزمەت جاساپتى. سوندىقتان, ءىستى «قازاقستان» گازەتىنەن باستاعاندى ءجون كوردىك. وسى ارادا تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك ماسەلە, حالەل ەسەنباەۆ پەن تاميمدار سافيەۆ كەيىن ورىنبوردا 1919 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا اشىلعان «ۇشقىن», بۇگىنگى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ باستاۋىندا بولعانى.
– دۇرىس ەكەن. ءوزىڭىز ايتقان ۋاقىت ارالىعىندا بوكەي ورداسىندا جانە ورال قالاسىندا «قازاقستان» دەگەن اتاۋمەن ەكى جىل بويى گازەت شىققانىن بىلمەيتىن بە ەدىڭىز؟
– ءبىلۋىن بىلەمىن عوي. تالاي ەستىگەنمىن دە. الايدا, وعان سول تۇستا تەرەڭىرەك زەر سالىپ, ءۇڭىلمەپپىن. ءارى بۇعان جەتە ءمان بەرمەي كەلىپپىن. قايتكەندە دە وسى دەرەك مەنى وزىنە تارتىپ, قىزىقتىرا ءتۇستى. سول سەبەپتى وسىعان دەيىنگى زەرتتەۋشىلەردىڭ ماتەريالدارىمەن تانىسقاندى ءجون كوردىم. 1962 جىلى زەرتتەۋشى عالىم م.ىسماعۇلوۆ اتالمىش گازەت تۋرالى دەرەكتەر نەگىزىندە «قازاقستان» گازەتىنىڭ شىعۋ تاريحى جانە ونىڭ يدەيالىق مازمۇنى» اتتى كولەمدى ماقالاسىن جاريالاپتى. ال, قازاق ءباسپاسوزى تاريحىن زەرتتەۋشى قايىرجان بەكحوجين: «گازەتتىڭ «قازاقستان» دەپ اتالۋىندا تەرەڭ ءمان بار. بۇل كەڭ-بايتاق قازاق جەرىن بىرىكتىرىپ, دەموكراتيالىق رەسپۋبليكا ورناتۋ يدەياسىن اڭعارتادى» – دەپ تۇيىندەگەن.
شاڭگەرەي بوكەەۆ پەن عۇمار قاراشتى زەرتتەپ, ەڭبەگىن كىتاپ ەتىپ شىعارعان بەلگىلى كوسەمسوزشى-عالىم ماقسات ءتاجىمۇرات: «بۇل ەكى تۇلعا گازەتتى تىكەلەي شىعارۋشىلار» – دەگەن وي ايتادى. ءارى ول باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنداعى م.ىسماعۇلوۆتىڭ جازبالارىنا سىلتەمە جاسايدى. سودان سوڭ باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنا اتباسىن بۇردىق. مۇراجاي ديرەكتورى ءابىل جولامانوۆ ىجداعاتتاپ كومەك ەتىپ, م.ىسماعۇلوۆتىڭ «قازاقستان» گازەتىنە قاتىستى بىرنەشە پاپكا ەڭبەكتەرىن تاۋىپ بەردى. ول كىسى گازەتتى مۇمكىندىگىنشە تياناقتى زەرتتەپ, اراب ارپىمەن جازىلعان ماقالالاردى كيريلليتساعا كوشىرگەن ەكەن.
«قازاقستان» گازەتىنىڭ تاريحى مەن مازمۇنىن, باعىت-باعدارىن ايقىن ءبىلۋ ءۇشىن, ءبىرىنشى كەزەكتە ونىڭ نومىرىمەن تولىق تانىسىپ شىققاندى ءجون كوردىم. وسىنداي ماقساتپەن گازەتتى ىزدەدىم. الايدا, بىردەن ونى تابا المادىم. ورالدىق تاريحشى-عالىم باقتىلى بورانباەۆا ماعان مەملەكەتتىك كىتاپ پالاتاسىندا «قازاقستان» گازەتىنىڭ كوشىرمەسى بار دەگەن دەرەك ايتقان سوڭ وسى باعىت بويىنشا سوندا باردىم. ونداعىلاردىڭ بار تاۋىپ كورسەتكەنى گازەت كوشىرمەسىنىڭ ءتورت-اق ءنومىرى بولدى. بەلگىلى قوعام قايراتكەرى ەرمەكقالي نىعمەتوۆ, ونى 1956-1971 جىلدارى اتالعان پالاتادا ديرەكتور بولىپ قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىندە الدىرىپتى. كەيىن ءبىراز ءنومىرى جوعالىپ, ۇرلانىپ كەتسە كەرەك. قالعانىنىڭ فوتوكوشىرمەسىن الدىم. ەلىمىزدەگى باستى عىلىمي-كوپشىلىك كىتاپحانالار مەن مۇراجايلارعا قانشا ساۋال سالا تۇرسام دا, وعان وڭ جاۋاپ كەلمەدى. امالىم تاۋسىلعان سوڭ, گازەتتىڭ كوشىرمەلەرىن رەسەي كىتاپحانالارىنان ىزدەۋدى ءجون كوردىم.
زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى: «گازەتتىڭ 16 ءنومىرى شىقتى», دەسە, ەكىنشىسى: «18 ءنومىرى شىقتى» دەگەن ءۋاج ايتادى. الگىندە, ايتقانىمداي, ونىڭ بارلىق ءنومىرىن ءوز ەلىمىزدەن تابا الماعاندىقتان, رەسەيدەگى كىتاپحانالارعا سۇراۋ سالدىم. دۇرىس ىستەگەن ەكەنمىن. ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ ول جاقتان: «ءبىزدە «قازاقستان» گازەتى بار», دەگەن قۋانىشتى حابار كەلدى. ونىڭ ءبىرى – پەتەربۋرگتەگى م.ە.سالتىكوۆ-ششەدرين اتىنداعى كوپشىلىك كىتاپحاناسىنان, ەكىنشىسى ماسكەۋدەگى رەسەي مەملەكەتتىك كىتاپحاناسىنان جەتتى. دەرەۋ كەلىسسوز جۇرگىزىپ, قاجەتتى قاراجاتىن تولەدىك. سوعان ساي ولار گازەتتىڭ ەلەكتروندىق كوشىرمەلەرىن جىبەردى. بىرىندە جوعى ەكىنشىسىنەن تابىلىپ, ايتەۋىر 16 ءنومىر جيناقتالدى. گازەتتەگى ماتەريالدىڭ دەنى اراب ءارپى مەن قازاق تىلىندە جازىلعان. كيريلليتسا ارپىمەن ورىس تىلىندە دە جاريالانعان ماقالالار بار. فورماتى ا3 كولەمىندە, باستاپقىدا التى بەت, سودان كەيىن سەگىز بەت بولىپ ۇلعايعان. رەسمي رەداكتورى ەلەۋسىن بۇيرين. قازاق تىلىندەگى جۇگى اۋىر, سالماقتى ماقالالاردى عۇمار قاراش جازىپتى. ەداۋىر ماتەريالدار ونىڭ بۇركەمە اتتارىمەن بەرىلگەن. بۇدان گازەتتى شىعارۋدا اتالعان تۇلعانىڭ ەڭبەگى زور ەكەندىگىن بايقايمىز.
ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, مىنە ءبىز ىزدەگەن جەتەر مۇراتقا دەگەندەي, گازەتتىڭ كوشىرلەمەلەرىن تۇگەلگە جۋىق تاپتىق. الايدا, بۇدان ءارى تەك وسى كوشىرمەلەرمەن مالدانىپ, قاناعاتتانىپ قالا المايتىنىمىزدى سەزىندىك. ەندى «قازاقستاندا» اراب قارپىمەن جازىلعان ماتەريالداردى كيريلليتساعا اۋدارۋ جونىندە تاعى ءبىر تىڭ وي كەلدى. بۇل ءىس كىمنىڭ قولىنان كەلەدى؟ وسى ساۋال الدىمىزدان شىققاندا عايساعالي سەيتاق, جاننات توقتاروۆا, ارتۋر ماعزوموۆ, نۇرتاس ءنابيوللا ۇلى جانە نۇرلىبەك راحمانوۆ سەكىلدى شىعارماشىلىق توپ مۇشەلەرى ەسىمى رەسپۋبليكاعا تانىمال جۋرناليست, شىعىستانۋ تاقىرىبىنا جاقىن جۇرەتىن, اراب ءتىلىن مەڭگەرگەن قالامگەر, «ورال ءوڭىرى» گازەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلىنىڭ ەسىمىنە توقتالدى.
وسىلايشا, ءوزارا ۇيعارىم جاساعان ءبىز, ىشكى ويىمىزدى ارىپتەسىمىزگە جەتكىزدىك. ول ءسال ويلانىپ قالدى دا, كوپ كەشىكپەي: «ەگەر سەنىم بىلدىرسەڭىزدەر «قازاقستان» گازەتىندە اراب قارپىمەن جازىلعان ماتەريالداردى كيريلليتساعا اۋدارىپ كورۋگە بولادى. دەگەنمەن, العاشقى ماتىنمەن تانىسىپ, وي-پىكىرلەرىڭىزدى ايتىڭىزدار. ەگەر ۇناسا, ءىستى ودان ءارى جالعاستىرامىن», – دەپ, ءوزىنىڭ بايلامى مەن تۇجىرىمىن ايتتى. ءسويتتى دە قازەكەڭ كوپ كەشىكپەي ىسكە كىرىستى. العاشقى ءنومىرىن ءساتتى اۋدارىپ شىقتى. وقىپ تاڭعالدىق.
ويتكەنى, باسىلىم بولاشاقتى بولجاي بىلگەن. گازەتتىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتىپ, ەل بولۋعا ۇندەگەن. ماقالا يەلەرى ءبىلىمدى, دۇنيەتانىمى وتە كەڭ. ورتاعا سالار ويلارى تاڭداي قاقتىرادى. وسىلايشا, 16 ءنومىرى اۋدارىلدى. ءار ءنومىردى وقىعان سايىن تولقيسىڭ, بابالارىمىزدىڭ اسا قيىن جاعدايدا جانكەشتىلىكپەن وسى گازەتتى شىعارعانىنا ريزا بولاسىڭ. سويتە تۇرا, عاسىردان استام ۋاقىت وتسە دە, تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا 22 جىل تولسا دا, «قازاقستان» مەن ونى شىعارۋشىلاردىڭ ءوز تاريحي باعاسىن الماعانىنا قىنجىلعانداي كۇي كەشەسىڭ.
– «قازاقستان» گازەتىنىڭ جيناقتالعان تىگىندەلەرى مەن كوشىرمەلەرىن تۇگەلدەي وقىپ, تانىسىپ شىققان تۇڭعىش وقىرمان رەتىندە نەندەي وي-پىكىر ايتار ەدىڭىز؟
– بىرىنشىدەن, از ۋاقىت ىشىندە ىركىلىپ, ۇزدىك-سوزدىق شىقسا دا «قازاقستان» گازەتى مەرزىمدى باسىلىم رەتىندە بارىنشا قالىپتاسقان, بۇگىنگى «بۇقارالىق اقپارات قۇرالى» انىقتاماسىنىڭ بارلىق سيپاتى كورىنە الاتىن تولىققاندى گازەت بولعانى بايقالادى. ەكىنشىدەن, گازەتتىڭ رەداكتسياسى مەن باسپاحاناسى تۋرالى وسى كەزگە دەيىن ايتىلىپ جۇرگەن پىكىرلەردى دە ءبىر ىزگە تۇسىرۋگە بولاتىنداي. ويتكەنى, گازەتتىڭ العاشقى ەكى (16.03.1911, 27.05.1911) سانى اپرەسيانتس پەن وكۋر (استراحان) باسپاسىنان, ودان كەيىنگى بەس سانى (1911 جىلعى 15 قاراشا مەن 1912 جىلعى 4 اقپانى ارالىعى) ا.ن.ششەلكوۆانىڭ جەكە باسپاحاناسىنان, ال 1912 جىلدىڭ 4 اقپانىنان باستاپ, «قازاقستاننىڭ» ءوز باسپاحاناسىنان باسىلعاندىعى تۋرالى گازەتتىڭ ءار سانىندا انىق جازىلعان.
ءار بەتتەگى ماقالالاردان عۇمار قاراشتىڭ وزىق ويلى كەمەڭگەرلىگى مەن شەشەندىگى, ەلەۋسىن ءبۇيريننىڭ جانكەشتىلىگى, قاراپايىمدىلىعى, ادالدىعى, باقىتجان قاراتاەۆتىڭ كوسەمدىگى, گازەت جۇمىسىنىڭ ءپارمەندىگىن ارتتىرىپ, رەسەي دۋماسىمەن, ۇكىمەتتىك ورىندارمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولۋى قازاق مۇددەسىنىڭ ۇكىمەتتىك دارەجەدە شەشىلۋى ءۇشىن جاساعان ناقتى قادامدارى انىق بايقالادى.
– «قازاقستان» گازەتى پاتشالى رەسەيدىڭ قازاقتاردى وتىرىقشى ەتۋ ساياساتىن قولدادى» دەگەن پىكىر بار ەكەنىن بىلەمىز. بۇعان نە دەيسىز؟
– راس, «قازاقستان» گازەتىن شىعارۋشىلار كوشپەلى تۇرمىستى تاستاپ, وتىرىقشى بولۋعا, اۋىل-قالا سالۋعا, سەرىكتەستىك قۇرۋعا شاقىرعان. ونىڭ باستى سەبەبى, «ورازاقاي» دەپ قول قويعان عۇمار قاراشتىڭ «تىرشىلىك تالاسى» ماقالاسىنان انىق كورىنەدى. «...كەڭ ساحارادا جايىن وسكەن ءبىزدىڭ قازاق بالاسىنىڭ باسىنا دا تىرشىلىك تالاسىنىڭ زامانى كەلىپ جەتتى. قازاق ىشىنەن وت اربالار سالىنىپ, جولدار اشىلعان سوڭ كۇن باتىستا تار جەردە وتىرعان ەلدەر بوگەپ تۇرعان كەدەرگىسى الىنعان سۋداي بولىپ, قازاق ساحاراسىنا جايىلا باستادى... ەگەر ۇيقىمىزدان باس كوتەرمەي بۇرىنعىشا جاتا بەرسەك – شەكسىز تەز زاماندا ءدۇنيا جۇزىنەن كوشپەكپىز. ...قالعىمىز كەلسە, ادام بالاسىنان باسقا جان يەسىنەن, ءبىر ادامدى ءبىر ادامنان ارتىق ەتكەن عىلىم-ونەر ۇيرەنىپ, وزىمىزدەن ىلگەرى كەتكەن حالىقتارمەن قاتارلاسۋعا تالاپ ەتۋ ءتيىس. اتا-بابادان كەلە جاتقان جالقاۋلىقتى تاستاپ, «تاۋەكەل ەردىڭ جولداسى» دەپ, عىلىم-ونەر جولىنا ءتۇسىپ, ءبۇتىن جۇرت ۇلەس الىپ جاتقان ءدۇنيادان بىزگە دە ۇلەسىمىزدى الۋ كەرەك». ءدال وسى اڭداتپا-ناسيحات گازەتتىڭ 1912 جىلعى 31 مامىرداعى سانىنداعى «اركىم ءوز جۇرىسىنەن قۇل بولادى» دەگەن ماقالادا ءتىپتى قاتتى ايتىلادى: «...قۇل بولىپ, مالشا ساتىلىپ جۇرگەندەر ...تاپ وسى كۇندە دە بار. تەك بۇرىنعىداي ءبىرىنىڭ ءبىرى شوقپارمەن ...باسىنا سالىپ قالمايدى. بۇ كۇندە ءبىرىن-ءبىرى ماقتامەنەن باۋىزدايدى. قايتىپ جانىنىڭ شىعىپ كەتكەنىن بىلمەي قالادى. مۇنىڭ ماعىناسى سول, بۇ كۇندە ادام بالاسى بىرىنەن-ءبىرى كورىنە تارتىپ المايدى. ...ونەر مەنەن عىلىم جۇمساپ, بارلىعىن ...جاۋلاپ الادى. ...ونەرسىز نادان ادام, نادان حالىق قۇل بولادى». ماقالادا قازاق ىشىنە كەلگەن يۆاننىڭ اڭقاۋ قازاقتى قالاي الداپ, قاقپانىنا تۇسىرەتىنى, قارىزعا باتىراتىنى, ەڭ سوڭىندا جەرىن الىپ, قازاقتى قۇلشا جۇمسايتىنى انىق ايتىلعان. اۆتور (عابدوللا كوپجاساروۆ): «جانىم, مىناۋ قاتار وتىرعان حالىققا قاراساڭىزشى! وسىلار ۇيىقتاپ جاتسا, ءبىز دە ۇيىقتاي بەرەلىك. ...جوق, ەندى ولار قارۋ-جاراعىن تۇزەپ, جاتسا, ياعني عىلىم-ونەر ۇيرەنىپ جاتسا, ءبىز ۇيىقتاپ جاتۋعا كەلىسى كەلەر مە؟!. ولار ەرتەڭگى كۇن بار قارۋىن بىزگە جۇمسايدى عوي! قۇر قول ولارعا ءبىز نە بىتىرەمىز؟ ...وسى ءبىزدىڭ سورىمىز, ەرتەڭ بارىپ سولاردىڭ اۋزىنا تۇسەمىز. ءبىز مالدى ماشاقاتتانىپ, سول ونەرلى حالىقتار ءۇشىن جيناپ وتىرمىز...» دەپ زار يلەيدى. تاعى ءبىر ماقالادا «ۇكىمەت ءبىزدىڭ جەرىمىزدى الماي قويمايدى, سوندىقتان جاقسى جەرلەرگە تەزىرەك ورنالاسىپ الۋ كەرەك» دەگەن يدەيا ايتادى. ارينە, ءبىز ارادا 100 جىل وتكەندە سول ارىستارىمىزدىڭ كەڭەسى وتە كورەگەندىك, دۇرىس نۇسقاۋ بولعانىن بايقايمىز.
– جانتاس ءنابيوللا ۇلى! زەرتتەۋشىلەر اراسىندا «قازاقستان» گازەتى قارجى تاپشىلىعىنان توقتاپ, شىقپاي قالدى دەگەن پىكىر قالىپتاسقان. وسى ماسەلەنىڭ ارا-جىگىن اجىراتا الدىڭىزدار ما؟
– تىگىندىلەردى اقتارىپ, سارالاي وتىرىپ, گازەت جۇمىسىنىڭ ىركىلۋىنە سىرتقى كۇشتەردىڭ اسەرى باسىم بولعان-اۋ دەگەن وي كەلە بەرەدى. سەبەبى, رەداكتسيا ورال قالاسىنا كوشىپ كەلگەن العاشقى كەزەڭدە قارجى تاپشىلىعىن كورگەنى گازەت ماقالالارىنان انىق بايقالعانىمەن, بىرتە-بىرتە ءبارى جۇيەگە تۇسكەنى كورىنەدى. ءتىپتى, اپتاسىنا ءبىر رەت شىعا باستاعان. №11 ساندا (24 ءساۋىر, 1912 جىل) جەتىسۋ وبلىسىنان مامانوۆتار مەن تۇرىسبەكوۆتەردەن قارجىلاي كومەك كەلگەنى ايتىلسا, №12 ساندا (31 مامىر, 1912 جىل) رەداكتسيا «مۇحتارام وقۋشىلارىمىزعا» دەپ حابارلاندىرۋ بەرىپ, الداعى نومىرلەرگە جازىلۋدى ەسكەرتەدى.
وسى نومىردە جاريالانعان «مامان» اتتى ولەڭنىڭ جالعاسى كەلەسى ساندا باسىلادى دەلىنگەن. ياعني, شىعارۋشىلاردىڭ قارىزعا باتىپ, گازەت شىعارۋدى كىلت توقتاتۋ نيەتى بولماعان سەكىلدى. الايدا, ءبىزدىڭ قولىمىزعا تيگەن گازەتتىڭ كەلەسى سانى, 1913 جىلعى 27 قاڭتاردا شىعىپتى. بۇل ەكى ارالىقتا نە بولدى؟ گازەت شىقپاي قالدى ما, الدە تسەنزۋرادان وتپەي, تاركىلەندى مە؟ نەمەسە, ايىپ تارتتى ما؟ مۇنى ءدال ايتا المايمىز. مۇمكىن بۇل ساۋالداردىڭ توركىنىنە كەلەشەك زەرتتەۋشىلەر كوڭىل اۋدارعانى ءجون بولاتىن شىعار.
«قازاقستان» گازەتىن شولا قاراعاندا, رەداكتسيانىڭ دۇنيە ءجۇزىندە بولىپ جاتقان وقيعالارمەن وقىرمانىن دەر كەزىندە تانىستىرىپ وتىرعانى, سونىڭ ىشىندە ءتۇبى ءبىر تۇرىك مەملەكەتىنىڭ ءتوڭىرەگىندەگى سوعىستارعا ءجىتى نازار اۋدارعانى, تۇركياعا بۇيرەگى بۇرعانى انىق بايقالادى. سونىمەن بىرگە, رەداكتسيانىڭ قازاق ءتىلدى القاسى ءمۇشەلەرىنىڭ ورىستارمەن, كازاكتارمەن, تاتارلارمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعانى, وزگە ۇلت ىشىنەن دە نيەتتەس-پىكىرلەس ادامداردى وزىنە تارتقانى انىق كورىنەدى. بۇلاردىڭ ءبارى بولاشاقتا ايرىقشا زەرتتەۋ نىسانىنا وزەك بولا الادى دەگەن ويدامىز.
گازەتتىڭ ءبىزدىڭ قولىمىزداعى سوڭعى نومىرىندە (16 اقپان 1913 جىل) ورىنبوردان ناعىز قازاق تىلىندە «قازاق» اتتى گازەت شىققاندىعى, ونىڭ باس جازۋشىسى – «قىرىق مىسالدى» جازعان اتاقتى اقىنىمىز احمەت بايتۇرسىنوۆ, قارجىلاي قولداۋشىسى مۇستافا ورازاەۆ دەگەن ازاماتتار ەكەندىگى قازاق, ورىس تىلدەرىندە حابارلانعان. ورىس تىلىندە «وت رەداكتسي» دەپ بەرىلگەن قۇتتىقتاۋ-تىلەكتە: «ءبىزدىڭ ءالى جاس وقىرمان قاۋىم قۋانار دا باسىلار, بىراق ءبىز ەڭبەگىمىزدى بۇلداپ, حالىققا رەنجي المايمىز. ويتكەنى, ءبىزدىڭ بۇيتكەن بۇل ءىسىمىز – ەل الدىندا موينىمىزداعى بورىشىمىزدى وتەۋ. بۇل – ساناۋلىلارعا عانا بۇيىرار باقىت», دەپ ەسكەرتىپ, «قازاققا» اق جول تىلەيدى. وسىنىڭ ءوزى العاشقى ۇلت گازەتىن شىعارۋشىلاردىڭ سوڭىنان ەرگەن ارىپتەستەرىنە, دالىرەك ايتساق, «قازاقستاننىڭ» تەتەلەس, رۋحاني جالعاسى – «قازاق» گازەتىنە ءباسپاسوز ارقىلى ۇلتقا قىزمەت ەتۋ ەستافەتاسىن سەنىپ تاپسىرعانداي اسەر قالدىرادى.
«قازاقستان» ءوزىنىڭ ءار ءنومىرىنىڭ ماڭدايشاسىنا: «گازەتتىڭ اسىل ماقسۇتى – كاسىپ ەتۋ, عىلىم-ونەر تۋراسىندا» دەپ جازىپتى. ياعني, ۇلتىن كاسىپ ەتۋگە, ونەر-بىلىمگە شاقىرۋ, سوعان ۇندەۋ «قازاقستاننىڭ» ءوز سوزىمەن ايتقاندا, «وزىمىزدەن ىلگەرى كەتكەن حالىقتارمەن قاتارلاسۋعا تالاپ ەتۋ» – گازەت شىعارۋشىلارىنىڭ باستى ماقساتى بولعان. وسىدان ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن ايتىلعان وسىناۋ تالاپتار مەن مىندەتتەر بۇگىنگى كۇنى دە ءمانى مەن ماڭىزىن جويماعانى انىق. تۇپتەي كەلگەندە, بۇدان ءبىر عاسىر بۇرىن, 1911-1913 جىلدارى «قازاقستان» گازەتى تۋ ەتىپ كوتەرگەن, وزەكتى دە كوكەيكەستى ماسەلەلەر ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇگىنگى باسەكەگە قابىلەتتىلىك يدەياسىمەن دە ءۇندەسىپ, جىمداسىپ جاتقانداي كورىنەدى.
– باسپادان شىققانىنا ءبىراز ۋاقىت وتسە دە, وقىرمان قولىنا ءالى تيە قويماعان «قازاقستان» اتتى قالىڭ جيناقتىڭ تارالىمى تىم از ەكەن. نەبارى 500 دانا عانا. ال بۇل قۇندى دا قاجەت كىتاپقا سۇرانىستىڭ مول بولاتىنىنا كۇمان كەلتىرە المايمىز.
– ساۋالىڭىزدىڭ ءتوركىنىن ءتۇسىندىم. جىل اياعىنا دەيىن «قازاقستان» جيناعىنىڭ تۇساۋكەسەرىن استانادا جانە وبلىس ورتالىعى ورالدا وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. سول كەزدە دە ءبىراز ۇسىنىس-تىلەكتەر بولاتىنى انىق. قىسقاسى, ءوزىڭىز ايتقانداي الداعى كەزدە جيناقتىڭ تارالىمىن كوبەيتۋ جونىندەگى وي-جوسپارلارىمىز جوق ەمەس. ونى ۋاقىت كورسەتەدى.
اڭگىمەلەسكەن
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».
ورال.
