سوڭعى جىلدارى شەتەلدىك تەحنولوگيالاردىڭ ءبارى بىردەي وزىق دەگەن جاڭساق پىكىر ەتەك الىپ, ونىڭ ەلىمىزدىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ ەرەكشەلىكتەرىنە بەيىمدىلىگىن ەكشەۋ قولعا الىنبادى. وتاندىق عالىمداردىڭ جەتىستىكتەرىن سارالاۋ, كەيبىر جاقسى تۇستارىن قولدانۋدىڭ اياسىن كەڭەيتۋگە جەتە ءمان بەرىلمەدى. وسىنداي تۇيتكىلدى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە قولدا بار مۇمكىندىكتەرىمىزدى سارالاعاندى ءجون سانادىم.
جالپى, ءتورت ت ۇلىك مال ءوسىرۋدىڭ نەگىزگى ءۇش ۇستانىمى بار. مال ءوسىرۋدىڭ تيىمدىلىگى ت ۇلىكتىڭ تۇقىمدىق تەگىنە, جەم-ءشوبى مەن باعىپ-قاعۋىنا جانە مال اۋرۋلارىنىڭ الدىن الۋ شارالارىنا تىكەلەي بايلانىستى. كەڭەس كەزىندە ەلىمىز وسى ۇشتاعاندى تەڭ ۇستاپ, شارۋاشىلىق ۇزدىك جەتىستىكتەرگە جەتتى. رەسپۋبليكامىزدا 36 ملن قوي, 10 ملن ءىرى قارا مالى ءوسىرىلدى. وداق كولەمىندە ءجۇن وندىرۋدەن ەكىنشى ورىندى, دۇنيەجۇزى بويىنشا جەتىنشى ورىندى يەلەندىك.
توقسانىنشى جىلدارى ەلدە 8 ملن-عا تارتا قوي, 5 ملن-عا جەتەر-جەتپەس ءىرى قارا مالى قالدى. مال باسىنىڭ ازايعانىن ستاتيستيكا ايعاقتاعانىمەن, ساپالىق جاعى كوپشىلىككە بەيمالىم. وداق قامباسىنا 500 مىڭ توننا ەت تاپسىرعان رەسپۋبليكا قازىر ەت بويىنشا ەلىمىزدىڭ ىشكى سۇرانىسىن تولىق قاناعاتتاندىرا الماي وتىر.
رەسپۋبليكادا تابيعي جايىلىم كولەمى 188 ملن گەكتاردان اسادى. وسى جايىلىمداردا وسەتىن شوپتەسىن وسىمدىكتەر جىلىنا 30 ملن توننا ازىقتىق بىرلىك شاماسىندا. بۇل بايلىق مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋدىڭ ءتيىمدى رەسۋرسى. زاماناۋي تالاپتارعا جۇگىنسەك, ەكولوگيالىق تازا ونىمگە سۇرانىس باسىم. تابيعي جايىلىم, شابىندىق, مال ازىعى داقىلدارىن وسىرەتىن ەكپەلى جەر جەتكىلىكتى, جەرگىلىكتى وڭىرگە بەيىمدەلگەن مال تۇقىمدارى دا بار. وسى العىشارتتاردى ۇتىمدى ۇيلەستىرە وتىرىپ, شارۋانىڭ مال وسىرۋىنە مەملەكەتتىك ىقپال بولسا, ەكولوگيالىق تازا ءونىم ءوندىرۋ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق برەندىنە اينالۋى قيىن ەمەس.
نارىق تالاپتارىن ەسكەرسەك, قوي ءوسىرۋ –تەحنولوگيالىق ۇتىمدى سالا. قوي تەز وسەدى. ءار 100 ساۋلىقتان 120-130 قوزى, ءتىپتى كوپ تولدەيتىن تۇقىمداردان 200-دەن ارتىق ءتول الۋعا بولادى. قوزىنىڭ ەنە قۇرساعىندا دامۋ كەزەڭى 140-155 كۇن, ياعني ەكى جىلدا كەلەسى بۋىن ۇرپاق تۋىلادى. ال ءىرى قارا مالدا تۇقىم ساباقتاستىعى بەس جىلدىڭ كولەمىندە عانا جالعاسىن تابادى.
ارينە تابيعي جايىلىمداردى بارىنشا پايدالانۋ بارىسىندا قۋاڭ جەرلەرگە كوبىنە قوي ءوربىتىپ, جىلقى وسىرسە, ءشوبى شۇيگىن جايىلىمدارعا ءىرى قارا مالىن جايسا, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ الەۋەتى تولىق يگەرىلەر ەدى. وسى باعىتتا عالىمدار ازىرلەگەن مال شارۋاشىلىعى سالالارىن كەشەندى دامىتۋدىڭ دايىن تۇجىرىمداماسى دا بار.
سوڭعى ونجىلدىقتا رەسپۋبليكامىزدا سيىر شارۋاشىلىعىنا باسا نازار اۋدارىلىپ, ەلىمىزدە سيىر ەتىن ەكسپورتقا شىعارامىز دەگەن ساياسات جۇرگىزىلدى. عالىمداردىڭ ۇسىنىسى بويىنشا 2009-2011 جىلدارى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ بويىنشا كەشەندى باعدارلامالار ۇسىنىلعان ەدى. سول تۇستاعى ۇكىمەت باسشىلىعىنىڭ كوزقاراسىنا سايكەس ءىرى قارا شارۋاشىلىعىنا باسىمدىق بەرىلىپ, سيىر ەتىن ەكسپورتتاۋ الەۋەتىن دامىتۋ باعىتى قولعا الىندى.
ايتا كەتەيىك, كەڭەس كەزىندە ءىرى قارا شارۋاشىلىعى ەڭ الدىمەن حالىقتى سۇتپەن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا دامىدى. ءسۇت وندىرەتىن شارۋاشىلىقتاردا تەحنولوگيا قارقىندى جەتىلدىرىلىپ, ءىرى شارۋاشىلىقتار ەلدى مەكەندەر مەن قالا ماڭىندا شوعىرلاندى. ماقسات – قالا تۇرعىندارىن ءسۇت جانە ەت ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋ بولاتىن. ەكونوميكالىق تۇرعىدان بارلىق ماسەلە وسىلايشا كەشەندى شەشىمىن تاپقان ەدى. ءسۇتتى سيىردان تۋعان ەركەك بۇزاۋلاردى بورداقىلاۋ ارقىلى ەتكە دەگەن سۇرانىس تا وتەلىپ جاتتى. ۋاقىت تەزىنەن وتكەن وسى ءتالىمدى ءتاسىل وكىنىشكە قاراي «سيىر ەتىن ەكسپورتتاۋ الەۋەتىن دامىتۋ» باعدارلاماسىندا ەسكەرىلمەدى.
الەمدىك تاجىريبە بويىنشا, سىرتتان انالىق مالدى اكەلۋ تەك ءسۇتتى مال شارۋاشىلىعىندا عانا كەڭىنەن قولدانىلادى. جايىلىمدا باعىلاتىن مال ءۇشىن جەرگىلىكتى انالىق مالدى اسىلتۇقىمدى اتالىق ارقىلى جاقسارتۋ ءادىسى قولدانىلادى. ءسۇتتى مال نەگىزىنەن قورالاردا وسىرىلەتىندىكتەن جانە مال ازىقتاندىرۋ راتسيونى بىرتەكتەس بولاتىندىقتان, ونىڭ جەرسىنۋ ۇدەرىسى كوپ قيىندىق تۋعىزبايدى. جايىلىمدا باعىلاتىن مالدا, ياعني سيىر مالىندا جەرسىنۋ سىرتقى قورشاعان ورتا اسەرىنە جانە ورىستەگى شوپكە تىكەلەي تاۋەلدى.
سيىر ەتىن ەكسپورتقا شىعارامىز دەگەن كەزەڭدە (2009-2019 جىلدار) سىرتتان كەلگەن مالدىڭ ونىمدىلىك قاسيەتى ساقتالدى ما؟ سول مالدىڭ جەرگىلىكتى مالدىڭ تەكتىك قورىن جاقسارتۋعا ىقپالى قانشالىقتى بولدى؟ وسى تەكتەس ساۋالدارعا ماردىمدى جاۋاپ الا المايمىز. ويتكەنى مال ەسەبى جۇيەلى جۇرگىزىلگەن جوق جانە عالىمدار وسى ۇردىسكە جەتكىلىكتى دارەجەدە تارتىلمادى.
ارينە شەتەلدەن اكەلگەن ءىرى قارا – شۇيگىنى مول, ەكپەلى جايىلىمداردا وسىرىلگەن مال. قازاقستاندا كوك مايساسى جايقالعان جايىلىمدار شەكتەۋلى, تابيعي جايىلىم كوپ. سوندىقتان ورىستە اياعىنان تاۋسىلىپ ءشوپ شۇيگىنىن تاۋىپ جەيتىن جانە شالعاي جايىلىمدارعا جەتۋ ءۇشىن ۇزاق جولعا شىداس بەرەتىن, تۇياعى مىقتى مال ءوسىرۋ عانا ءتيىمدى. قۇنارلى ەكپە شوپتەردى قورىتۋعا بەيىم «كىرمە مال» ماردىمسىز جۇرىسكە بوي الدىرىپ, جايىلىمدا ءوز اياعىمەن ورىستەن قاجەتتى ازىعىن تاۋىپ جەۋگە بەيىمدەلۋى ءبىراز ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. وكىنىشكە قاراي, باعدارلامانى ازىرلەۋ كەزىندە عالىمدار ايتقان وسى تەكتەس جايتتار ەسكەرىلمەدى.
ستاتيستيكالىق دەرەك بويىنشا ەلىمىزگە سىرتتان اكەلىنگەن مالدىڭ سويىس سالماعى 10 جىلدان كەيىن دە 310 كيلودان اسپادى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءۇش بۋىن ۇرپاق ءوسىپ, جەتىلدى. «يمپورت» مالدىڭ ءوز باسىن ەسەپتەگەندە ءتورت بۋىن. ءتورت بۋىن ۇرپاق بويىنا تازا وسىرىلگەن مال «اسىلتۇقىمدى» بولىپ ەسەپتەلەتىنىن ەسكەرسەك, كوڭىل كونشىتەر جەتىستىككە جەتە الماي كەلەمىز. «اسىلتۇقىمدى مال» دەگەن ۇعىم زووتەحنيكالىق تۇسىنىكتەن ەكونوميكالىق سيپاتقا يە بولدى. «كىرمە مالعا» سۋبسيديا بەرۋ ءۇشىن اسىلتۇقىمدى مالدى كاتەگورياعا ءبولۋ ءۇردىسى قولدانىسقا ەنگىزىلدى. وسىنداي سولاقاي ساياساتتىڭ كەسىرىنەن, مال اسىلداندىرۋ جۇمىسى جۇيەسىزدىككە دۋشار بولدى.
مالدىڭ تەكتىلىك الەۋەتى اتالىق مالعا تىكەلەي بايلانىستى, ويتكەنى قاتال سۇرىپتاۋدان وتەدى. مىسالى, ءسۇتتى ءىرى قارا سالاسىندا مىڭ بۇقانىڭ ىشىنەن وتە قاتاڭ تالاپ نەگىزىندە ءبىر عانا اتالىق بۇقا سۇرىپتالىپ الىنادى. سوندىقتان اتالىق مالدى سۇرىپتاۋعا زور ءمان بەرەدى جانە ونىڭ ساپاسىن تۇقىمىنىڭ ونىمدىلىگى بويىنشا باعالاۋ – سەلەكتسيالىق جۇمىستاردىڭ مىندەتتى تۇردە جۇرگىزىلەتىنى ەڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى رەتىندە قارالادى. الايدا سۇرىپتاۋدىڭ ەڭ باستى تالابى: «اتالىق مالدى تۇقىمى بويىنشا باعالاۋ» سيىر شارۋاشىلىعىندا ەلەنبەي وتىر.
ەڭ وزىق شارۋاشىلىقتارداعى سيىرلاردىڭ سۇتتىلىگى ورتاشا ەسەپپەن 7 مىڭ ءليتردىڭ اينالاسى. قاتارداعى شارۋاشىلىقتا اسىلتۇقىمدى سيىرلاردىڭ سۇتتىلىگى 5 مىڭ ليترلىك مەجەنى عانا ەڭسەرگەن. المانيا, ماجارستان مەملەكەتتەرىندە سيىرلاردىڭ ورتاشا سۇتتىلىگى بۇگىنگى تاڭدا 9 مىڭ ليتر, ال اسىلتۇقىمدى شارۋاشىلىقتاردا 12-15 مىڭ ليترگە جەتەدى. ءبىز كەڭەس كەزىندە رەسپۋبليكا كولەمىندە ءبىر سيىردان ورتاشا 2400 ليتر ءسۇت ساۋساق, قازىر وسى مەجەدەن 400 ليتر عانا ارتىق ءسۇت الامىز.
ەتتى ءىرى قارا سالاسىندا دا سەرپىلىس بايقالمايدى. ازىرگە قارا مالدىڭ سويىس سالماعى 310 كيلو شاماسىندا عانا. وسى سالماق سىرتتان مال اكەلۋگە دەيىن دە بولعان. بورداقىلاۋ الاڭىنا قويىلعان مال سانى دا ماردىمسىز, جوسپارلى مەجە يگەرىلمەدى.
«ەكسپورتتىق الەۋەتىمىزگە» كەلسەك, 2016 جىلى 60 مىڭ توننا ەت ەكسپورتتاۋ جوسپارلانعان ەدى. 2019 جىلدى 5 571 توننا ەت ەكسپورتتاۋمەن اياقتادىق, ال ىشكى نارىققا يمپورتتالعان سيىر ەتىنىڭ كولەمى 25 823 توننا بولدى. ەتتى ەكسپورتقا شىعارامىز دەپ, يمپورت تاسقىنىنا جول اشتىق. سيىر ەتىن ءوندىرۋدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرامىز دەگەن كەزەڭدە وتاندىق مال تۇقىمدارىنىڭ ونىمدىلىك قابىلەتى تومەن دەگەن جاڭساق پىكىر بەلەڭ الدى. وسى پىكىردى قولداعانداردىڭ ىشىندە عالىمدار دا بولدى.
ەتتى باعىتتاعى جەرگىلىكتى سيىر تۇقىمدارى – قازاقتىڭ اقباس سيىرى مەن اۋليەكول تۇقىمدارى ونىمدىلىكتەرى جاعىنان الەمدىك اسىلتۇقىمدى ت ۇلىكتەرمەن قاتارلاس. تابيعي جايىلىمدا باعىلعان بۇزاۋلارى كۇنىنە 800-900 گرامنان ارتىق سالماق قوسادى, بورداقىلاۋ الاڭىنداعى بۇزاۋ-تايىنشالار تاۋلىگىنە 1,5 كيلو قوسىمشا سالماق بەرە الادى. وسى تۇقىمداردىڭ ەلىمىزدىڭ قاتال تابيعاتىنا ءتوزىمدى, جايىلىمعا بەيىمدى, بۇزاۋى ەرتە جەتىلەتىن, جايىلىمعا شىققاندا تەز قوڭ الاتىن قاسيەتتەرى وندىرىستە دالەلدەنگەن شارۋاعا قولايلى مال ەكەنى كوپشىلىككە ءمالىم. شىنىندا, ەتتى ەكسپورتقا شىعارامىز دەگەندە الدىمەن ەكولوگيالىق تازا ەتكە, ەكىنشىدەن, ءمارمار ەتكە سۇرانىس زور ەكەنىن نازارعا الىپ, وسى باعىتتا سىندارلى جۇمىستار اتقارۋ كەرەك ەدى.
ەگەمەندىك العالى بەرى جەم-ءشوپ قامداۋ ماسەلەلەرى دە ءوز دارەجەسىندە اتقارىلماي كەلەدى. توقسانىنشى جىلدارى 11,4 ملن-نان استام جەرگە ازىقتىق داقىلدار ەگىلسە, بۇگىنگى تاڭدا مۇنداي القاپ 2,5 ملن گەكتاردان اسپايدى. بەدە, جوڭىشقا القاپتارى ەكى جارىم ەسە ازايسا, جۇگەرى القابى 27 ەسەگە تارتىلدى. وسى جاعداي قولداعى بار مالدىڭ جەم-ءشوبىن دايىنداۋعا قولبايلاۋ بولىپ تۇر.
قىسقى ازىق كوبىنە پىشەنمەن شەكتەلگەندىكتەن, ءتورت ت ۇلىك اعزاسىنا قاجەت قورەكتىك زاتتار جەتىسپەيدى. مال سۇيسىنە جەيتىن پىشەن جانە سۇرلەم سياقتى جەم-ءشوپ قورىنىڭ ازدىعى ازىققا اسا قاجەت اقۋىز, قانت, كاروتين جانە تاعى باسقا دا قورەكتى زاتتاردىڭ جەتىسپەۋىنە جول اشتى. ساپالى شوپتەردىڭ جەتىسپەۋىنە بايلانىستى استىقتى وڭىرلەردە, مالدى كوبىنە ءداندى داقىلدارمەن ازىقتاندىرۋ كەڭ ەتەك الدى. ەتتى ءىرى قارا شارۋاشىلىعىندا وسى ءۇردىس ەت ءونىمىنىڭ قىمباتتاۋىنا سەبەپ بولدى. ويتكەنى وندىرىلگەن ەت باعاسىنىڭ 50 پايىزدان استامى جەم-ءشوپ قورىنا بايلانىستى. سوندىقتان دا ءسۇتتى مال وسىرەم دەگەن شارۋا ونىڭ ازىعىن دايىنداۋدى, اسىرەسە پىشەن ماسەلەسىن شەشىپ العانى ابزال.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا ملن گەكتارعا جۋىق القاپتا جوڭىشقا وسەدى. بىراق بۇل القاپتاردان الىناتىن ءونىمنىڭ تومەندىگى – قۇنارلى مال ازىعىن دايىنداۋدىڭ تيىمدىلىگىنە تەجەۋ. وسى ورايدا مال ازىعى بازاسىن نىعايتۋدىڭ تەحنولوگيالىق وزەگى سۇرلەم دايىنداۋ ەكەنىن باستى نازارعا الۋ كەرەك. ازىرگە, سۇرلەم جانە پىشەن دايىنداۋ ءۇردىسى تەك ءسۇتتى سيىر ءوسىرۋ اياسىندا شەكتەلىپ قالدى. رەسپۋبليكامىزدا قازىرگى ۋاقىتتا 1 ملن توننادان اسا سۇرلەم دايىندالسا, پىشەننىڭ اۋقىمى ودان دا از.
قازاقستاندا ءىرى قاراعا جىلىنا 22 تسەنتنەر ازىق بەرىلەدى, ونىڭ پروتەين مولشەرى 12-14 كيلو دەڭگەيىندە بولادى. بۇل زووتەحنيكالىق تالاپتاردان ەكى ەسەگە دەيىن تومەن. مال شارۋاشىلىعى دامىعان ەۋروپالىق ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 40 تسەنتنەر, لاتىن امەريكاسىندا 45 تسەنتنەردەن استام.
تۇيىندەي كەلگەندە, مال باسىن اسىلداندىرۋ جۇمىستارى جۇيەسىن تاۋىپ, جەم-ءشوپ دايىنداۋ ماسەلەسى جولعا قويىلسا, رەسپۋبليكامىزدىڭ مال ءونىمىن ەكسپورتتاۋ تۋرالى ماقساتى جۇزەگە اساتىنى ايقىن. وسى باعىتتا ىسكە قوسىلماي جاتقان رەسۋرستار بارشىلىق. ءىرى قارا شارۋاشىلىعىندا ۇستانىم وزگەرىپ, جۇمىس الدىمەن ءسۇت ونىمدەرىنە دەگەن ىشكى سۇرانىستى وتەۋگە باعىتتالعانى دۇرىس, ويتكەنى ءسۇت ونىمدەرى كوبىنە سىرتتان تاسىمالدانۋدا. ءوز كەزەگىندە, ءسۇتتى سيىرلاردان الىنعان بۇقاشىقتار بورداقىلاۋ كەشەندەرى جۇمىسىنا سەرپىن بەرەرى انىق. قوي مەن جىلقى مالىن كوبەيتۋ بارىسىندا سۋ كوزدەرى جەتكىلىكتى تابيعي جايىلىمداردى بارىنشا يگەرۋ قاراستىرىلعانى ابزال. ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ الەۋەتىن وسىلاي ورىندى پايدالانۋ, ەت ەكسپورتتاۋ ماقساتىنا قول جەتكىزۋدىڭ ءتيىمدى جولى بولارى انىق. ءورىسىمىز مالعا تولىپ, ءتورت ت ۇلىك كوبەيىپ, ءونىمى وسسە, شارۋانىڭ تابىسى ارتىپ, قازىناعا قۇيىلاتىن قوماقتى قارجى سارقىلماس بايلىق كوزىنە اينالارى ءسوزسىز.
ايبىن تورەحانوۆ,
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
